वायुपुराणम्

आजगाम युवा चैव स्वां पुरीं यादवैर्वृताम्। कृतां द्वारवतीं नाम बहुद्वारां मनोरमाम् ।। २४.

नंतर, तरुण अवस्थेतच तो आपल्या शहरात परतला, जे यादवांनी भरलेले होते आणि जे सुंदर, अनेक दरवाजे असलेले द्वारावती नावाने ओळखले जाई.

भोजवृष्ट्यन्धकैर्गुप्तां वसुदेवपुरोगमैः। ताङ्कथां रैवतः श्रुत्वा यथातत्त्वमरिन्दमः ।। २४.

भोज, वृष्णी आणि अंधक यांनी, वसुदेव यांच्या नेतृत्वाखाली, त्या नगरीचे रक्षण केले होते. शत्रूंचा संहार करणाऱ्या रैवतःने त्यांची खरी कथा ऐकली.

कन्या तु बलदेवाय सुव्रतां नाम रेवतीम्। दत्त्वा जगाम शिखरं मेरोस्तपसि संस्थितः ।। २४.

त्याने आपली सदाचरणी कन्या रेवती हिला बलरामाला दिली आणि मग तो तप करण्यासाठी मेरू पर्वताच्या शिखरावर गेला.

रेमे रामश्च धर्मात्मा रेवत्या सहितः किल। तां कथामृषयः श्रुत्वा पप्रच्छुस्तदनन्तरम् ।। २४.

धर्मात्मा रामाने रेवतीसह आनंदाने जीवन व्यतीत केले. ती कथा ऐकल्यावर ऋषींनी पुढील प्रश्न विचारले.

ऋष्य ऊचुः ।। कथं बहुयुगे काले व्यतीते सूतनन्दन। न जरां रेवती प्राप्ता पलितञ्च कुतः प्रभो ।। २४.

ऋषी म्हणाले: सूतानंदना, इतकी युगे गेल्यावरही रेवती वृद्ध का झाली नाही? तिला पांढरे केस का आले नाहीत, प्रभो?

मेरुं गतस्य वा तस्य शर्य्यातेः सन्ततिः कथम्। स्थिता पृथिव्यामद्यापि श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।। २४.

शर्यातीचा मुलगा मेरूला गेला, तरी त्याची वंशावळ अजूनही पृथ्वीवर कशी आहे, हे मी खरेखुरे ऐकू इच्छितो.

कियन्तो वा सुरगणा गन्धर्व्वास्तत्र कीदृशाः। यच्छ्रुत्वा रैवतः कालान् मुहूर्त्तमिव मन्यते ।। २४.

तेथे किती आणि कसे देवांचे व गंधर्वांचे समुदाय आहेत? त्यांच्याबद्दल ऐकून, रैवताला अनेक युगं जणू क्षणासारखी वाटतात.

सूत उवाच।। न जरा क्षुत्पिपासा वा न च मृत्युभयं ततः। न च रोगः प्रभवति ब्रह्मलोकगतस्य हि ।। २४.

सूतम्हणाले: ब्रह्मलोकात गेलेल्या माणसाला तिथे ना म्हातारपण येते, ना भूक, ना तहान, ना मृत्यूची भीती, आणि ना आजारही जडतो.

गान्धर्व्वं प्रति यच्चापि पृष्टस्तु मुनिसत्तमाः। ततोऽहं संप्रवक्ष्यामि याथातथ्येन सुव्रताः ।। २४.

गंधर्वलोकाबद्दल तुम्ही उत्तम ऋषींनी विचारले आहे, ते मी आता खरीखुरी माहिती सांगतो, हे सुशील सज्जनो.

सप्त स्वरास्त्रयो ग्रामा मूर्च्छनास्त्वेकविंशतिः। तालाश्चैकोनपञ्चाशदित्येतत् स्वरमण्डलम् ।। २४.

सात स्वर, तीन ग्राम, एकवीस मूर्च्छना आणि एक्कावन्न ताल — हेच स्वरमंडळ आहे.

षड्जर्षभौ च गान्धारो मध्यमः पञ्चमस्तथा। धैवतश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादवान् ।। २४.

षड्ज, ऋषभ, गांधार, मध्यम, पंचम, धैवत आणि निषाद — हे सात स्वर समजावेत.

सौवीरी मध्यमग्रामो हरिणास्या तथैव च। स्यात्कलोपबलोपेता चतुर्थी शुद्धमध्यमा ।। २४.

मध्यमग्रामात सौवीरी, हरिणास्या आणि चौथी शुद्धमध्यमा, ही सर्व काळानुसार आणि सामर्थ्याने युक्त आहेत.

शार्ङ्गी च पावनी चैव दृष्टाका च यथाक्रमम्। म्ध्यमग्रामिकीः ख्याताः षड्जग्रामं निबोधत ।। २४.

शार्ङ्गी, पावनी आणि दृष्टाका — या मध्यमग्रामातील प्रसिद्ध मूर्च्छना आहेत; आता षड्जग्राम ऐका.

उत्तरमन्द्रा रजनी तथा या चोत्तरायता। शुद्धषड्जा तथा चैव जानीयात् सप्तमां च ताम् ।। २४.

उत्तरमंद्रा, रजनी, उत्तरायत, शुद्धषड्ज आणि सातवी — या सर्व मूर्च्छना ओळखाव्यात.

गान्धारग्रामि कांश्चान्यान् कीर्त्यमानान् निबोधत। आग्निष्टोमिकमाद्यन्तु द्वितीयं वाजपेयिकम् ।। २४.

गांधारग्रामातील इतर मूर्च्छना ऐका: पहिली अग्निष्टोमिक, दुसरी वाजपेयिक.

तृतीयं पौण्ड्रकं प्रोक्तं चतुर्थं चाश्वमेधिकम्। पञ्चमं राजसूयं व षष्ठं चक्रसुवर्णकम् ।। २४.

तिसरी पौंड्रक, चौथी अश्वमेधिक, पाचवी राजसूय, आणि सहावी चक्र सुवर्णक.

सप्तमं गोसवं नाम महावृष्टिकमष्टमम्। ब्रह्मदानञ्च नवमं प्राजापत्यमनन्तरम् ।। २४.

सातवी गोसव, आठवी महावृष्टिक, नववी ब्रह्मदान, आणि त्यानंतर प्राजापत्य.

नागपक्षाश्रयं विद्याद्गोतरञ्च तथैव च। हयक्रान्तं मृगक्रान्तं विष्णुक्रान्तं मनोहरम् ।। २४.

नागपक्षाश्रय, गोतर, हयक्रांत, मृगक्रांत आणि मनोहारी विष्णुक्रांत — हेही ओळखावेत.

सूर्य्यक्रान्तं वरेण्यञ्च मत्तकोकिलवादिनम्। सावित्रमर्द्धसावित्रं सर्व्वतो मद्रमेव च ।। २४.

सूर्यक्रांत, वरेण्य, मत्तकोकिळाने गायलेली, सावित्र, अर्धसावित्र आणि सर्वदिशांनी व्यापलेली मद्र — या मूर्च्छना आहेत.

सुवर्णञ्च सुतन्द्रञ्च विष्णुवैष्णुवरावुभौ। सागरं विजयञ्चैव सर्वभूतमनोहरम् ।। २४.

सुवर्ण, सुतंद्र, विष्णु आणि वैष्णुवर, सागर आणि विजय — या सर्व मूर्च्छना सर्व प्राण्यांना मोहून टाकतात.

हंसं ज्येष्ठं विजानीमस्तुम्बुरुप्रियमेव च। मनोहरमधात्र्यञ्च गन्धर्वानुगतश्च यः ।। २४.

हंस, ज्येष्ठ, तुम्बुरूला प्रिय असलेली, मनोहारी मधात्र्य आणि गंधर्वांसह गायली जाणारी — या मूर्च्छना आहेत.

अलम्बुषेष्टश्च तथा नारदप्रिय एव च। कथितो भीमसेनेन नागराणां यथा प्रियः ।। २४.

अलंबुषेला प्रिय, नारदाला आवडणारी, भीमसेनाने सांगितलेली आणि नागांना प्रिय असलेली मूर्च्छना — या सर्व सांगितल्या.

करोपनीत विनता श्रीराख्यो भार्गवप्रियः। विंशतिर्मध्यमग्रामः षड्जग्रामश्चतुर्द्दश ।। २४.

करोपनीत, विनता, श्रीराख्य, भृगुला प्रिय असलेली — अशी वीस मध्यमग्रामाच्या आणि चौदा षड्जग्रामाच्या मूर्च्छना आहेत.

तथा पञ्चदशेच्छन्ति गान्धारग्रामसंस्थितान् । ससौवीरा तु गान्धारी ब्रह्मणा ह्युपगीयते ।। २४.

त्याचप्रमाणे, पंधरा जणांना गंधार प्रदेशातील गावांमध्ये राहणारे लोक आवडतात; गंधारी आणि सौवीर या दोन्ही ब्रह्मदेवाने गौरविल्या आहेत.

उत्तरादिस्वरस्यैव ब्रह्मा वै देवताऽत्र च। हरिदेशसमुत्पन्ना हरिणास्या व्यजायत। मूर्च्छना हरिणास्यैव अस्या इन्द्रोऽधिदैवतम् ।। २४.

उत्तर सूराचा अधिपती ब्रह्मदेव आहे; हा सूर हरिदेशात जन्मलेला असून, हरिच्या तोंडातून निर्माण झाला आहे; याची मुरछना देखील हरिच्या तोंडाची आहे आणि या सूराचे मुख्य दैवत इंद्र आहे.

करोपनीतवितता मरुद्भिः स्वरमण्डले। सा कलोपनता तस्मान्मारुतश्चात्र दैवतम् ।। २४.

मरुतांनी स्वरमंडलात पसरवलेला आणि आणलेला हा सूर आहे; म्हणूनच काळानुसार तो प्रकट होतो आणि येथे मरुत हे दैवत मानले जाते.

मनुदेशसमुत्पन्ना मूर्च्छना शुद्धमध्यम्। मध्यमोऽत्र स्वरः शुद्धो गन्धर्व्वश्चात्र देवता ।। २४.

मनुच्या देशात जन्मलेली ही मुरछना शुद्ध मध्यम आहे; येथे शुद्ध मध्यम सूर आहे आणि गंधर्व हे या सूराचे दैवत आहे.

मृगैः सह सञ्चरते सिद्धानां मार्गदर्शने। यस्मात्तस्मात् स्मृता मार्गी मृगेन्द्रोऽस्याश्च देवता ।। २४.

ही मुरछना हरणांसोबत फिरते आणि सिद्धांना मार्ग दाखवते; म्हणून तिला मार्गी असे म्हणतात आणि मृगेन्द्र हे तिचे दैवत आहे.

सा चाश्रमसमायुक्ता अनेकान् पौरवान् रवान्। मूर्च्छना योजना ह्येषा रजसा रजनी ततः ।। २४.

ही मुरछना आश्रमांशी जोडलेली आहे, तसेच अनेक पौरव आणि रव लोकांशीही; ही मुरछना म्हणजे एकत्र येणे, आणि म्हणून रजामुळे रात्र होते.