वायुपुराणम्

विशालस्य समुत्पन्ना विशाला नयनिर्मिता। विशालस्य सुतो राजा हेमचन्द्रो महाबलः ।। २४.

विशालापासून विशाल नावाची कन्या जन्मली, जी त्याच्या दृष्टीने निर्माण झाली. विशालाचा मुलगा हेमचंद्र हा बलाढ्य राजा झाला.

सुचन्द्र इति विख्यातो हेमचन्द्रादनन्तरम्। सुचन्द्रतनयो राजा धूम्राश्च इति विश्रुतः ।। २४.

हेमचंद्रानंतर सुचंद्र नावाचा राजा प्रसिद्ध झाला. सुचंद्राचा मुलगा धूम्राश्व नावाने ओळखला गेला.

धूम्राश्वतनयो विद्वान् सृञ्जयः समपद्यत। सृञ्जयस्य सुतः श्रीमान् सहदेवः प्रतापवान् ।। २४.

धूम्राश्वाचा विद्वान मुलगा सृंजय झाला. सृंजयाचा तेजस्वी आणि सामर्थ्यवान मुलगा सहदेव झाला.

कृशाश्वः सहदेवस्य पुत्रः परमधार्मिकः। कृशाश्वस्य महातेजाः सोमदत्तः प्रतापवान् ।। २४.

सहदेवाचा अत्यंत धर्मशील मुलगा कृशाश्व झाला. कृशाश्वाचा महातेजस्वी आणि प्रतापी मुलगा सोमदत्त झाला.

सोमदत्तस्य राजर्षेः सुतोभूज्जनमेजयः। जनमेजयात्मजश्चैव प्रमतिर्नाम विश्रुतः ।। २४.

राजर्षी सोमदत्ताचा मुलगा जनमेजय झाला. जनमेजयाचा सुप्रसिद्ध मुलगा प्रमति झाला.

तृणबिन्दुप्रसादेन सर्वे वैशालका नृपाः । दीर्घायुषो महात्मानो वीर्यवन्तः सुधार्मिकाः ।। २४.

तृणबिंदूच्या कृपेने वैशालीचे सर्व राजे दीर्घायुषी, महान, पराक्रमी आणि खरे धर्मनिष्ठ होते.

शर्यातेर्मिथुनं त्वासीदानार्तो नाम विश्रुतः। पुत्रः सुकन्या कन्या न भार्याया च्यवनस्य तु ।। २४.

शर्यातीला जुळे अपत्य झाले, त्यात प्रसिद्ध मुलगा अनर्त आणि कन्या सुकन्या होती. सुकन्या च्यवनाची पत्नी झाली.

आनार्त्तस्य तु दायादो रेवो नाम्ना तु वीर्यवान्। आनर्त्तो विषयो यस्य पुरी चापि कुशस्थली ।। २४.

अनर्ताचा वारस वीर रेवा होता. अनर्त हे त्याचे राज्य होते आणि कुशस्थळी ही त्याची राजधानी होती.

रेवस्य रैवतः पुत्रः ककुझी नाम धार्मिकः। ज्येष्ठो भ्रातृशतस्यासीद्राजा प्राप्य कुशस्थलीम् ।। २४.

रेवाचा मुलगा ककुध्मी नावाचा धर्मनिष्ठ रैवतः झाला. तो शंभर भावंडांमध्ये मोठा होता आणि त्याने कुशस्थळीचे राज्य मिळवले.

कन्यया सह श्रुत्वा च गन्धर्वं ब्रह्मणोऽन्तिके। मुहूर्त्तं देवदेवस्य मार्त्यं बहुयुगं विभोः ।। २४.

तो आपल्या कन्येसह ब्रह्मदेवांच्या सान्निध्यात गंधर्वाचे गायन ऐकला. देवाधिदेवांच्या एका क्षणात मर्त्य लोकांसाठी अनेक युगे गेली.

आजगाम युवा चैव स्वां पुरीं यादवैर्वृताम्। कृतां द्वारवतीं नाम बहुद्वारां मनोरमाम् ।। २४.

नंतर, तरुण अवस्थेतच तो आपल्या शहरात परतला, जे यादवांनी भरलेले होते आणि जे सुंदर, अनेक दरवाजे असलेले द्वारावती नावाने ओळखले जाई.

भोजवृष्ट्यन्धकैर्गुप्तां वसुदेवपुरोगमैः। ताङ्कथां रैवतः श्रुत्वा यथातत्त्वमरिन्दमः ।। २४.

भोज, वृष्णी आणि अंधक यांनी, वसुदेव यांच्या नेतृत्वाखाली, त्या नगरीचे रक्षण केले होते. शत्रूंचा संहार करणाऱ्या रैवतःने त्यांची खरी कथा ऐकली.

कन्या तु बलदेवाय सुव्रतां नाम रेवतीम्। दत्त्वा जगाम शिखरं मेरोस्तपसि संस्थितः ।। २४.

त्याने आपली सदाचरणी कन्या रेवती हिला बलरामाला दिली आणि मग तो तप करण्यासाठी मेरू पर्वताच्या शिखरावर गेला.

रेमे रामश्च धर्मात्मा रेवत्या सहितः किल। तां कथामृषयः श्रुत्वा पप्रच्छुस्तदनन्तरम् ।। २४.

धर्मात्मा रामाने रेवतीसह आनंदाने जीवन व्यतीत केले. ती कथा ऐकल्यावर ऋषींनी पुढील प्रश्न विचारले.

ऋष्य ऊचुः ।। कथं बहुयुगे काले व्यतीते सूतनन्दन। न जरां रेवती प्राप्ता पलितञ्च कुतः प्रभो ।। २४.

ऋषी म्हणाले: सूतानंदना, इतकी युगे गेल्यावरही रेवती वृद्ध का झाली नाही? तिला पांढरे केस का आले नाहीत, प्रभो?

मेरुं गतस्य वा तस्य शर्य्यातेः सन्ततिः कथम्। स्थिता पृथिव्यामद्यापि श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।। २४.

शर्यातीचा मुलगा मेरूला गेला, तरी त्याची वंशावळ अजूनही पृथ्वीवर कशी आहे, हे मी खरेखुरे ऐकू इच्छितो.

कियन्तो वा सुरगणा गन्धर्व्वास्तत्र कीदृशाः। यच्छ्रुत्वा रैवतः कालान् मुहूर्त्तमिव मन्यते ।। २४.

तेथे किती आणि कसे देवांचे व गंधर्वांचे समुदाय आहेत? त्यांच्याबद्दल ऐकून, रैवताला अनेक युगं जणू क्षणासारखी वाटतात.

सूत उवाच।। न जरा क्षुत्पिपासा वा न च मृत्युभयं ततः। न च रोगः प्रभवति ब्रह्मलोकगतस्य हि ।। २४.

सूतम्हणाले: ब्रह्मलोकात गेलेल्या माणसाला तिथे ना म्हातारपण येते, ना भूक, ना तहान, ना मृत्यूची भीती, आणि ना आजारही जडतो.

गान्धर्व्वं प्रति यच्चापि पृष्टस्तु मुनिसत्तमाः। ततोऽहं संप्रवक्ष्यामि याथातथ्येन सुव्रताः ।। २४.

गंधर्वलोकाबद्दल तुम्ही उत्तम ऋषींनी विचारले आहे, ते मी आता खरीखुरी माहिती सांगतो, हे सुशील सज्जनो.

सप्त स्वरास्त्रयो ग्रामा मूर्च्छनास्त्वेकविंशतिः। तालाश्चैकोनपञ्चाशदित्येतत् स्वरमण्डलम् ।। २४.

सात स्वर, तीन ग्राम, एकवीस मूर्च्छना आणि एक्कावन्न ताल — हेच स्वरमंडळ आहे.

षड्जर्षभौ च गान्धारो मध्यमः पञ्चमस्तथा। धैवतश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादवान् ।। २४.

षड्ज, ऋषभ, गांधार, मध्यम, पंचम, धैवत आणि निषाद — हे सात स्वर समजावेत.

सौवीरी मध्यमग्रामो हरिणास्या तथैव च। स्यात्कलोपबलोपेता चतुर्थी शुद्धमध्यमा ।। २४.

मध्यमग्रामात सौवीरी, हरिणास्या आणि चौथी शुद्धमध्यमा, ही सर्व काळानुसार आणि सामर्थ्याने युक्त आहेत.

शार्ङ्गी च पावनी चैव दृष्टाका च यथाक्रमम्। म्ध्यमग्रामिकीः ख्याताः षड्जग्रामं निबोधत ।। २४.

शार्ङ्गी, पावनी आणि दृष्टाका — या मध्यमग्रामातील प्रसिद्ध मूर्च्छना आहेत; आता षड्जग्राम ऐका.

उत्तरमन्द्रा रजनी तथा या चोत्तरायता। शुद्धषड्जा तथा चैव जानीयात् सप्तमां च ताम् ।। २४.

उत्तरमंद्रा, रजनी, उत्तरायत, शुद्धषड्ज आणि सातवी — या सर्व मूर्च्छना ओळखाव्यात.

गान्धारग्रामि कांश्चान्यान् कीर्त्यमानान् निबोधत। आग्निष्टोमिकमाद्यन्तु द्वितीयं वाजपेयिकम् ।। २४.

गांधारग्रामातील इतर मूर्च्छना ऐका: पहिली अग्निष्टोमिक, दुसरी वाजपेयिक.

तृतीयं पौण्ड्रकं प्रोक्तं चतुर्थं चाश्वमेधिकम्। पञ्चमं राजसूयं व षष्ठं चक्रसुवर्णकम् ।। २४.

तिसरी पौंड्रक, चौथी अश्वमेधिक, पाचवी राजसूय, आणि सहावी चक्र सुवर्णक.

सप्तमं गोसवं नाम महावृष्टिकमष्टमम्। ब्रह्मदानञ्च नवमं प्राजापत्यमनन्तरम् ।। २४.

सातवी गोसव, आठवी महावृष्टिक, नववी ब्रह्मदान, आणि त्यानंतर प्राजापत्य.

नागपक्षाश्रयं विद्याद्गोतरञ्च तथैव च। हयक्रान्तं मृगक्रान्तं विष्णुक्रान्तं मनोहरम् ।। २४.

नागपक्षाश्रय, गोतर, हयक्रांत, मृगक्रांत आणि मनोहारी विष्णुक्रांत — हेही ओळखावेत.

सूर्य्यक्रान्तं वरेण्यञ्च मत्तकोकिलवादिनम्। सावित्रमर्द्धसावित्रं सर्व्वतो मद्रमेव च ।। २४.

सूर्यक्रांत, वरेण्य, मत्तकोकिळाने गायलेली, सावित्र, अर्धसावित्र आणि सर्वदिशांनी व्यापलेली मद्र — या मूर्च्छना आहेत.