वायुपुराणम्

सुद्युम्न इति विख्यातस्त्रिषु लोकेषु पूजितः। जगत्प्रियो धर्म्मशीलो मनोर्वंश विवर्द्धनः ।। २३.

"तो तीनही लोकांत प्रसिद्ध आणि पूज्य, सर्वांना प्रिय, धर्मशील, आणि मनूच्या वंशाचा वाढ करणारा सुद्युम्न म्हणून ओळखला जाईल."

मानवः स तु सुद्युम्नः स्त्रीभावमगमत् प्रभुः। सा तु देवी वरं लब्ध्वा निवृत्ता पितरं प्रति ।। २३.

तो मनुपुत्र सुद्युम्न स्त्रीरूप धारण करतो; आणि ती देवी वर मिळवून पुन्हा वडिलांकडे परत गेली.

बुधेनान्तरमासाद्य मैथुनायोपमन्त्रिता। सोमपुत्राद्बुधाच्चास्या ऐलो जज्ञे पुरूरवाः ।। २३.

बुधाशी भेट झाल्यावर तिला सहवासासाठी आमंत्रित केले गेले; सोमपुत्र बुधापासून तिला एक पुत्र झाला—तो म्हणजे ऐल वंशातील पुरूरवा.

बुधात् सा जनयित्वा तु सुद्युम्नं पुनरागता। सुद्युम्नस्य च दायादास्त्रयः परमधार्म्मिकाः ।। २३.

बुधापासून सुद्युम्न जन्मल्यावर ती पुन्हा परत आली; आणि सुद्युम्नाचे तीन अत्यंत धर्मनिष्ठ वारस होते.

उत्कलश्च गयश्चैव विनताश्वस्तथैव च। उत्कलस्योत्कलं राष्ट्रं विनताश्वस्य पश्चिमम् । दिक्षु वातस्य राजर्षेर्गयस्य तु गया पुरी ।। २३.

उत्कळ, गया आणि विनताश्व हे त्याचे पुत्र होते; उत्कळचे उत्कळ हे राज्य, विनताश्वाचे पश्चिम दिशेला राज्य, आणि राजर्षी गयाचे गया हे नगर होते.

प्रविसृष्टे मनौ तस्मिन् प्रजाः सृष्ट्वा दिवाकरः। दशधा तद्दधत् क्षेत्रमकरोत् पृथिवीमिमाम् ।। २३.

त्या मनूच्या काळात सूर्याने प्रजा निर्माण केली आणि ही पृथ्वी दहा भागांत विभागली.

इक्ष्वाकुरेव दायादानन्यान् दश समाप्नुयात्। कन्याभावात्तु सुद्युम्नो नैनं भागमवाप्नुयात् ।। २३.

इक्ष्वाकूनेच दहा वारस मिळवले; पण सुद्युम्न स्त्री असल्यामुळे त्याला तो भाग मिळाला नाही.

वसिष्ठवचनाच्चासीत् प्रतिष्ठानो महाद्युतिः। प्रतिष्ठा धर्मराजस्य सुद्युम्नस्य महात्मनः ।। २३.

वसिष्ठांच्या सांगण्यावरून प्रतिष्टान नावाचे तेजस्वी नगर उभारले गेले—ते धर्मराज सुद्युम्नाचे, त्या महात्म्याचे होते.

तत् पुरूरवसे प्रादाद्राष्ठ्रं प्राप्य महायशाः। मानवेभ्यो महाभागा स्त्रीपुंसोर्लक्षणं प्रति। मानवः स तु सुद्युम्नः स्त्रीभावमगमत् पुनः ।। २३.

त्या महायशस्वीने राज्य पुरूरवासाला दिले; आणि मनूच्या वंशजांना, स्त्रीपुरुष या दोन्ही चिन्हांबद्दल, मनुपुत्र सुद्युम्न पुन्हा स्त्री झाला.

एतच्छ्रुत्वा तु ऋषयः पप्रच्छुस्तदनन्तरम् । मानवः स तु सुद्युम्नः स्त्रीभावमगमत् कथम् ।। २३.

हे ऐकून ऋषींनी लगेच विचारले, 'मनुचा मुलगा सुद्युम्न याला स्त्रीरूप कसे आले?'

सूत उवाच।। प्रोवाच वचनं देवी प्रियहेतोः प्रियं प्रिया । स मे ममाश्रमे देव यः पुमान् संप्रवेक्ष्यति। भविष्यति ध्रुवं नारी सा तुल्याप्सरसां शुभा ।। २३.

सूते म्हणाले, त्या देवीने आपल्या प्रियकरासाठी प्रेमाने असे शब्द सांगितले, 'देवा, माझ्या आश्रमात जो कोणी पुरुष येईल, तो नक्कीच सुंदर स्त्री होईल आणि त्या अप्सरांप्रमाणे तेजस्वी दिसेल.'

तत्र सर्वाणि भूतानि पिशाचाः पशवश्च ये। स्त्रीभूताः सह रुद्रेण क्रीडन्त्यप्सरसो तथा ।। २३.

त्या ठिकाणी सर्व जीव, पिशाच्च आणि जनावरे, रुद्रांसह, स्त्रीरूप घेऊन अप्सरांबरोबर खेळू लागले.

उमावनं प्रविष्टस्तु स राजा मृगयां गतः। सह पिशाचैर्भूतैस्तु रुद्रैः स्त्रीभावमास्थितः ।। २३.

राजा सुद्युम्न शिकारीसाठी उमावनात गेला आणि पिशाच्च, भुते व रुद्रांसोबत त्यालाही स्त्रीरूप आले.

तस्मात् स राजा सुद्युम्नः स्त्रीभावं लब्धवान् पुनः । महादेवप्रसादाच्च गाणपत्य मवाप्नुयात् ।। २३.

म्हणून तो राजा सुद्युम्न पुन्हा स्त्री झाला; पण महादेवांच्या कृपेने त्याला पुन्हा पुरुषत्व मिळाले.

सूत उवाच।। निसर्गं मनु पुत्राणां विस्तरेण निबोधत। पृषध्रो हिसयित्वा तु गुरोर्गावमभक्षयत् ।। २४.

सूते म्हणाले, आता मनुपुत्रांची वंशावळ सविस्तर ऐका. पृषध्राने आपल्या गुरूच्या गायीला मारून तिचे मांस खाल्ले.

शापाच्छूद्रत्वमापन्नश्च्यवनस्य महात्मनः। करूषस्य तु कारूषः क्षत्रियो युद्धदुर्मदः ।। २४.

महात्मा च्यवन यांच्या शापामुळे तो शूद्र झाला. करूषाचा मुलगा कारूष हा युद्धात पराक्रमी क्षत्रिय होता.

सहस्रक्षत्रियगणविक्रान्तः संबभूव ह। नाभागारिष्टपुत्रस्तु विद्वानासीद्भलन्दनः ।। २४.

तो हजारो क्षत्रियांच्या गणांमध्ये पराक्रमाने प्रसिद्ध झाला. नाभागाचा मुलगा भलंदन हा विद्वान होता.

भलन्दनस्य पुत्रोऽभूत् प्रांशुर्नाम महाबलः। प्रांशोरेकोऽभवत् पुत्रः प्रजानिरिति विश्रुतः ।। २४.

भलंदनाचा मुलगा प्रांशू नावाचा बलाढ्य होता; प्रांशूचा एकच मुलगा होता, तो म्हणजे प्रसिद्ध प्रजानी.

प्रजानेरभवत् पुत्रः खनित्रो नाम वीर्यवान्। तस्य पुत्रोऽभवच्छ्रीमान् क्षुपो नाम महायशाः ।। २४.

प्रजानिचा मुलगा खानित्र नावाचा बलवान होता; त्याचा मुलगा श्रीमंत आणि कीर्तीमान क्षुप होता.

क्षुपस्य विंशः पुत्रस्तु प्रतिमा न बभूव ह। विंशपुत्रस्तु कल्याणो विविंशो नाम धार्मिकः ।। २४.

क्षुपाचा विसावा मुलगा प्रतिमा होता; प्रतिमाचा मुलगा विविम्शु हा उत्तम आणि धर्मात्मा होता.

विविंशपुत्रो धर्मात्मा खनिनेत्रः प्रतापवान्। करन्धमस्तस्य पुत्रस्त्रेतायुगमुखेऽभवत् ।। २४.

विविम्शुचा मुलगा धर्मात्मा आणि प्रतापी खनिनेत्र होता; त्याचा मुलगा करंधम त्रेतायुगाच्या सुरुवातीला झाला.

करन्धमसुतश्चापि आविक्षिन्नाम वीर्यवान्। आविक्षितो व्यतिक्रामत् पितरं गुणवत्तया ।। २४.

करंधमाचा मुलगा आविक्षी नावाचा बलाढ्य होता; आविक्षी गुणांनी आपल्या वडिलांनाही मागे टाकला.

मरुत्तो नाम धर्मात्मा चक्रवर्त्तिसमो नृपः। संवर्त्तेन दिवं नीतः ससुहृत् सह बान्धवैः ।। २४.

त्याचा मुलगा मरुत्त हा धर्मात्मा आणि चक्रवर्ती राजा होता; संवर्त्ताने त्याला मित्र आणि नातेवाईकांसह स्वर्गात नेले.

विवादोऽत्र महानासीत् संवर्त्तस्य बृहस्पतेः। ऋद्धिं दृष्ट्वा तु यज्ञस्य क्रुद्धस्तस्य बृहस्पतिः ।। २४.

संवर्त्त आणि बृहस्पती यांच्यात मोठा वाद झाला; यज्ञाची समृद्धी पाहून बृहस्पती रागावले.

संपर्त्तेन हृते यज्ञे चुकोप सुभृशन्तदा। लोकानां स हि नाशय दैवतैर्हि प्रसादितः ।। २४.

संवर्त्ताने यज्ञ घेतल्यावर बृहस्पती फारच संतापले; देवांनी त्यांना शांत केले, कारण ते जगांचा नाश करू शकले असते.

मरुत्तश्चक्रवर्त्ती स नरिष्यन्तमवाप्तवान्। नरिष्यन्तस्य दायादो राजा दण्डधरो दमः ।। २४.

तो चक्रवर्ती मरुत्ताचा मुलगा नरीष्यंत होता; नरीष्यंताचा वारस राजा दंडधर, ज्याला दमाही म्हणतात, तो होता.

तस्य पुत्रस्तु विक्रान्तो राजासीद्राष्ट्रवर्द्धनः । सुधृती तस्य पुत्रस्तु नरः सुधृतिनः सुतः ।। २४.

त्याचा मुलगा पराक्रमी राजा राष्ट्रवर्धन होता; त्याचा मुलगा सुधृती आणि सुधृतीचा मुलगा नर होता.

केवलस्तस्य पुत्रस्तु बन्धुमान् केवलात्मजः। अथ बन्धुमतः पुत्रो धर्मात्मा वेगवान् नृपः ।। २४.

केवलाचा एकच मुलगा होता, त्याचे नाव बंधुमान. बंधुमानाचा मुलगा एक धर्मनिष्ठ आणि वेगवान राजा झाला.

बुधो वेगवतः पुत्र स्तृणबिन्दुर्बुधात्मजः। त्रेतायुगमुखे राजा तृतीये संबभूव ह ।। २४.

वेगवानाचा मुलगा बुध होता, आणि बुधाचा मुलगा तृणबिंदू. तृतीय युगाच्या सुरुवातीला तृणबिंदू राजा झाला.