वायुपुराणम्

ब्रह्मणा तु मनुः पूर्वं चोदितस्तु निबोधत। स्रष्टुं प्रचक्रमे कामं निष्फलं समवर्त्तत ।। २३.

पूर्वी ब्रह्मदेवाने मनूला सृष्टी करायला प्रवृत्त केले, पण त्याची ती इच्छा अपूर्ण राहिली.

अथाकरोत्पुत्रकामः परामिष्टिं प्रजापतिः। मित्रावरुणयोरंशे मनुराहुतिमावपत् ।। २३.

मग पुत्राची इच्छा असलेल्या प्रजापतीने एक श्रेष्ठ यज्ञ केला. मित्र आणि वरुण यांच्या भागात मनूंनी आहुती दिली.

तत्र दिव्याम्बरधरा दिव्याभरणभूषिता। दिव्यसन्नहना चैव इडा जज्ञे इति श्रुतिः ।। २३.

त्या ठिकाणी दिव्य वस्त्र परिधान केलेली, दिव्य दागिने घातलेली आणि दिव्य कवच परिधान केलेली इडा जन्माला आली, असे श्रुती सांगते.

तामिलेत्यथ होवाच मनुर्द्दण्डधरः स्मृतः। अनुगच्छामि भद्रन्ते तमिला प्रत्युवाच ह ।। २३.

तेव्हा दंडधारी म्हणून ओळखला जाणारा मनू तिला म्हणाला, "हे शुभे, मी तुझ्यामागे येईन." पण इडाने त्याला उत्तर दिले.

धर्म्मयुक्तमिदं वाच्यं पुत्रकामं प्रजापतिम्। मित्रावरुणयोरंशे जातास्मि वदतां वर ।। २३.

"हे उत्तम वक्त्या, धर्मानुसार असेच बोलावे लागते. मी मित्र आणि वरुण यांच्या भागातून जन्मले आहे, हे पुत्राची इच्छा असलेल्या प्रजापतीस सांग."

तयोः सकशं यास्यामि मा नो धर्मो हतोऽवधीत्। सैवमुक्त्वा पुनर्द्देवी तयोरन्तिकमागमत् ।। २३.

"मी त्यांच्या जवळ जाईन; आपल्यासाठी धर्म नष्ट होऊ नये." असे म्हणून ती देवी पुन्हा त्या दोघांच्या जवळ गेली.

गत्वान्तिकं वरारोहा प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् । अंशेऽस्मिन्युवयोर्जाता देवौ किं करवाणि च ।। २३.

ती सुंदर अंगाची स्त्री त्यांच्या जवळ गेली आणि हात जोडून म्हणाली, "देवतांनो, मी तुमच्या भागात जन्मले आहे, आता मी काय करावे?"

मनुनैवाहमुक्तास्मि अनुगच्छस्व मामिति। तथा तु वदतीं साध्वीमिडामाश्रित्य तावुभौ ।। २३.

"मनूंनी स्वतः मला सांगितले, 'माझ्यामागे ये.'" असे ती सती बोलत असताना त्या दोघांनी इडाचे रक्षण केले.

देवौ च मित्रावरुणाविदं वचनमूचतुः । अनेन तव धर्मज्ञे प्रश्रयेण दमेन च ।। २३.

मित्र आणि वरुण या दोन्ही देवांनी असे म्हटले, "हे धर्म जाणणाऱ्या, तुझ्या या नम्रतेमुळे आणि संयमामुळे—"

सत्येन चैव सुश्रोणि प्रीतौ स्वो वरवर्णिनि। आवयोस्त्वं महाभागे ख्यातिं कन्या प्रयास्यसि ।। २३.

"आणि सत्य बोलण्यामुळे, तसेच तुझ्या भक्तीमुळे, हे सुंदर नितंब असलेल्या आणि सुंदर वर्णाच्या, तू आमची कन्या म्हणून मोठी कीर्ती मिळवशील."

सुद्युम्न इति विख्यातस्त्रिषु लोकेषु पूजितः। जगत्प्रियो धर्म्मशीलो मनोर्वंश विवर्द्धनः ।। २३.

"तो तीनही लोकांत प्रसिद्ध आणि पूज्य, सर्वांना प्रिय, धर्मशील, आणि मनूच्या वंशाचा वाढ करणारा सुद्युम्न म्हणून ओळखला जाईल."

मानवः स तु सुद्युम्नः स्त्रीभावमगमत् प्रभुः। सा तु देवी वरं लब्ध्वा निवृत्ता पितरं प्रति ।। २३.

तो मनुपुत्र सुद्युम्न स्त्रीरूप धारण करतो; आणि ती देवी वर मिळवून पुन्हा वडिलांकडे परत गेली.

बुधेनान्तरमासाद्य मैथुनायोपमन्त्रिता। सोमपुत्राद्बुधाच्चास्या ऐलो जज्ञे पुरूरवाः ।। २३.

बुधाशी भेट झाल्यावर तिला सहवासासाठी आमंत्रित केले गेले; सोमपुत्र बुधापासून तिला एक पुत्र झाला—तो म्हणजे ऐल वंशातील पुरूरवा.

बुधात् सा जनयित्वा तु सुद्युम्नं पुनरागता। सुद्युम्नस्य च दायादास्त्रयः परमधार्म्मिकाः ।। २३.

बुधापासून सुद्युम्न जन्मल्यावर ती पुन्हा परत आली; आणि सुद्युम्नाचे तीन अत्यंत धर्मनिष्ठ वारस होते.

उत्कलश्च गयश्चैव विनताश्वस्तथैव च। उत्कलस्योत्कलं राष्ट्रं विनताश्वस्य पश्चिमम् । दिक्षु वातस्य राजर्षेर्गयस्य तु गया पुरी ।। २३.

उत्कळ, गया आणि विनताश्व हे त्याचे पुत्र होते; उत्कळचे उत्कळ हे राज्य, विनताश्वाचे पश्चिम दिशेला राज्य, आणि राजर्षी गयाचे गया हे नगर होते.

प्रविसृष्टे मनौ तस्मिन् प्रजाः सृष्ट्वा दिवाकरः। दशधा तद्दधत् क्षेत्रमकरोत् पृथिवीमिमाम् ।। २३.

त्या मनूच्या काळात सूर्याने प्रजा निर्माण केली आणि ही पृथ्वी दहा भागांत विभागली.

इक्ष्वाकुरेव दायादानन्यान् दश समाप्नुयात्। कन्याभावात्तु सुद्युम्नो नैनं भागमवाप्नुयात् ।। २३.

इक्ष्वाकूनेच दहा वारस मिळवले; पण सुद्युम्न स्त्री असल्यामुळे त्याला तो भाग मिळाला नाही.

वसिष्ठवचनाच्चासीत् प्रतिष्ठानो महाद्युतिः। प्रतिष्ठा धर्मराजस्य सुद्युम्नस्य महात्मनः ।। २३.

वसिष्ठांच्या सांगण्यावरून प्रतिष्टान नावाचे तेजस्वी नगर उभारले गेले—ते धर्मराज सुद्युम्नाचे, त्या महात्म्याचे होते.

तत् पुरूरवसे प्रादाद्राष्ठ्रं प्राप्य महायशाः। मानवेभ्यो महाभागा स्त्रीपुंसोर्लक्षणं प्रति। मानवः स तु सुद्युम्नः स्त्रीभावमगमत् पुनः ।। २३.

त्या महायशस्वीने राज्य पुरूरवासाला दिले; आणि मनूच्या वंशजांना, स्त्रीपुरुष या दोन्ही चिन्हांबद्दल, मनुपुत्र सुद्युम्न पुन्हा स्त्री झाला.

एतच्छ्रुत्वा तु ऋषयः पप्रच्छुस्तदनन्तरम् । मानवः स तु सुद्युम्नः स्त्रीभावमगमत् कथम् ।। २३.

हे ऐकून ऋषींनी लगेच विचारले, 'मनुचा मुलगा सुद्युम्न याला स्त्रीरूप कसे आले?'

सूत उवाच।। प्रोवाच वचनं देवी प्रियहेतोः प्रियं प्रिया । स मे ममाश्रमे देव यः पुमान् संप्रवेक्ष्यति। भविष्यति ध्रुवं नारी सा तुल्याप्सरसां शुभा ।। २३.

सूते म्हणाले, त्या देवीने आपल्या प्रियकरासाठी प्रेमाने असे शब्द सांगितले, 'देवा, माझ्या आश्रमात जो कोणी पुरुष येईल, तो नक्कीच सुंदर स्त्री होईल आणि त्या अप्सरांप्रमाणे तेजस्वी दिसेल.'

तत्र सर्वाणि भूतानि पिशाचाः पशवश्च ये। स्त्रीभूताः सह रुद्रेण क्रीडन्त्यप्सरसो तथा ।। २३.

त्या ठिकाणी सर्व जीव, पिशाच्च आणि जनावरे, रुद्रांसह, स्त्रीरूप घेऊन अप्सरांबरोबर खेळू लागले.

उमावनं प्रविष्टस्तु स राजा मृगयां गतः। सह पिशाचैर्भूतैस्तु रुद्रैः स्त्रीभावमास्थितः ।। २३.

राजा सुद्युम्न शिकारीसाठी उमावनात गेला आणि पिशाच्च, भुते व रुद्रांसोबत त्यालाही स्त्रीरूप आले.

तस्मात् स राजा सुद्युम्नः स्त्रीभावं लब्धवान् पुनः । महादेवप्रसादाच्च गाणपत्य मवाप्नुयात् ।। २३.

म्हणून तो राजा सुद्युम्न पुन्हा स्त्री झाला; पण महादेवांच्या कृपेने त्याला पुन्हा पुरुषत्व मिळाले.

सूत उवाच।। निसर्गं मनु पुत्राणां विस्तरेण निबोधत। पृषध्रो हिसयित्वा तु गुरोर्गावमभक्षयत् ।। २४.

सूते म्हणाले, आता मनुपुत्रांची वंशावळ सविस्तर ऐका. पृषध्राने आपल्या गुरूच्या गायीला मारून तिचे मांस खाल्ले.

शापाच्छूद्रत्वमापन्नश्च्यवनस्य महात्मनः। करूषस्य तु कारूषः क्षत्रियो युद्धदुर्मदः ।। २४.

महात्मा च्यवन यांच्या शापामुळे तो शूद्र झाला. करूषाचा मुलगा कारूष हा युद्धात पराक्रमी क्षत्रिय होता.

सहस्रक्षत्रियगणविक्रान्तः संबभूव ह। नाभागारिष्टपुत्रस्तु विद्वानासीद्भलन्दनः ।। २४.

तो हजारो क्षत्रियांच्या गणांमध्ये पराक्रमाने प्रसिद्ध झाला. नाभागाचा मुलगा भलंदन हा विद्वान होता.

भलन्दनस्य पुत्रोऽभूत् प्रांशुर्नाम महाबलः। प्रांशोरेकोऽभवत् पुत्रः प्रजानिरिति विश्रुतः ।। २४.

भलंदनाचा मुलगा प्रांशू नावाचा बलाढ्य होता; प्रांशूचा एकच मुलगा होता, तो म्हणजे प्रसिद्ध प्रजानी.

प्रजानेरभवत् पुत्रः खनित्रो नाम वीर्यवान्। तस्य पुत्रोऽभवच्छ्रीमान् क्षुपो नाम महायशाः ।। २४.

प्रजानिचा मुलगा खानित्र नावाचा बलवान होता; त्याचा मुलगा श्रीमंत आणि कीर्तीमान क्षुप होता.