वायुपुराणम्

पितॄणामाधिपत्यञ्च लोकपालत्वमेव च। मनुः प्रजापतिश्चैव सावर्णिः स महायशाः ।। २२.

त्याला पितरांचे अधिपत्य आणि लोकपालपद मिळाले; मनू, म्हणजेच सावर्‍णी प्रजापती, हा ही महान कीर्ती मिळवणारा ठरला.

भाव्यसौ नागते तस्मिन् मनुः सावर्णिकेऽन्तरे। मेरुपृष्ठे सुरम्ये वै अद्यापि चरते प्रभुः ।। २२.

भविष्यात येणाऱ्या सावर्‍णी मन्वंतरातील तो मनू, आजही मेरूच्या सुंदर शिखरावर फिरत आहे.

भ्राता शनैश्चरस्तत्र ग्रहत्वं स तु लब्धवान्। त्वष्टाऽनु तेन रूपेण विष्णोश्चक्रमकल्पयत्। महाऽप्रतिहतं युद्धे दानव प्रतिवारणे ।। २२.

त्याचा भाऊ शनैश्चर तिथेच ग्रहपदाला पोहोचला; त्या रूपामुळे त्वष्ट्याने विष्णूचे चक्र घडवले, जे महायुद्धात दानवांना रोखणारे आणि अजेय आहे.

यवीयसी तयोर्या तु यमुना च यशस्विनी। अभवत् सा सरिच्छ्रेष्ठा यमुना लोकभाविनी ।। २२.

त्यातील धाकटी, प्रसिद्ध यमुना, ही सर्व नद्यांमध्ये श्रेष्ठ झाली आणि लोकांचे पालन करणारी ठरली.

यस्तु ज्येष्ठो महातेजाः सर्गो यस्य तु साम्प्रतम्। विस्तरं तस्य वक्ष्यामि मनोर्वैवस्वतस्य ह ।। २२.

आता मी त्या ज्येष्ठ, तेजस्वी, ज्याचा सृष्टीक्रम सध्या चालू आहे, अशा वैवस्वत मनूच्या संततीचे सविस्तर वर्णन सांगतो.

इदं तु जन्म देवानां श्रृणुयाद्वा पठेत वा। वैवस्वतस्य पुत्राणां सप्तानान्तु महौजसाम्। आपदं प्राप्य मुच्येत प्राप्नुयाच्च महद्यशः ।। २२.

जो कोणी या देवांचा, म्हणजे वैवस्वत मनूच्या सात पराक्रमी पुत्रांचा जन्मकथानुभव ऐकेल किंवा वाचेल, तो संकटातून मुक्त होईल आणि मोठी कीर्ती मिळवेल.

सूत उवाच।। ततो मन्वन्तरेऽतीते चाक्षुषे दैवतैः सह। वैवस्वताय महते पृथिवीराज्यमादिशत् ।। २३.

सूतम्हणाले: नंतर चाक्षुष मन्वंतर संपल्यावर, देवांसह, पृथ्वीचे मोठे राज्य वैवस्वत मनूला सोपवले गेले.

तस्य वैवस्वतो वक्ष्ये साम्प्रतस्य महात्मनः। आनुपूर्व्येण वै विप्राः कीर्त्त्यमानं निबोधत ।। २३.

आता मी त्या महान वैवस्वत मनूच्या वंशाचा क्रमाने उल्लेख करतो, हे ऋषिजनांनो, लक्षपूर्वक ऐका.

मनोर्वैवस्वतस्येह सर्गमादाय साम्प्रतम् । मनोः प्रथमजस्यासन् नवपुत्रास्तु तत्समाः ।। २३.

या वैवस्वत मनूच्या सृष्टीचा विचार करता, त्या पहिल्या मनूला नऊ पुत्र झाले.

इक्ष्वाकुर्नहुषश्चैव धृष्टः शर्यातिरेव च। नरिष्यन्तस्तथा प्रांशु र्नाभागोऽरिष्ट एव च। करूषश्च पृषध्रश्च नवैते मानवाः स्मृताः ।। २३.

इक्ष्वाकू, नहुष, धृष्ट, शर्याति, नरीष्यंत, प्रांशु, नाभाग, अरिष्ट, करूष आणि पृषध्र—हे नऊ मनूचे पुत्र म्हणून ओळखले जातात.

ब्रह्मणा तु मनुः पूर्वं चोदितस्तु निबोधत। स्रष्टुं प्रचक्रमे कामं निष्फलं समवर्त्तत ।। २३.

पूर्वी ब्रह्मदेवाने मनूला सृष्टी करायला प्रवृत्त केले, पण त्याची ती इच्छा अपूर्ण राहिली.

अथाकरोत्पुत्रकामः परामिष्टिं प्रजापतिः। मित्रावरुणयोरंशे मनुराहुतिमावपत् ।। २३.

मग पुत्राची इच्छा असलेल्या प्रजापतीने एक श्रेष्ठ यज्ञ केला. मित्र आणि वरुण यांच्या भागात मनूंनी आहुती दिली.

तत्र दिव्याम्बरधरा दिव्याभरणभूषिता। दिव्यसन्नहना चैव इडा जज्ञे इति श्रुतिः ।। २३.

त्या ठिकाणी दिव्य वस्त्र परिधान केलेली, दिव्य दागिने घातलेली आणि दिव्य कवच परिधान केलेली इडा जन्माला आली, असे श्रुती सांगते.

तामिलेत्यथ होवाच मनुर्द्दण्डधरः स्मृतः। अनुगच्छामि भद्रन्ते तमिला प्रत्युवाच ह ।। २३.

तेव्हा दंडधारी म्हणून ओळखला जाणारा मनू तिला म्हणाला, "हे शुभे, मी तुझ्यामागे येईन." पण इडाने त्याला उत्तर दिले.

धर्म्मयुक्तमिदं वाच्यं पुत्रकामं प्रजापतिम्। मित्रावरुणयोरंशे जातास्मि वदतां वर ।। २३.

"हे उत्तम वक्त्या, धर्मानुसार असेच बोलावे लागते. मी मित्र आणि वरुण यांच्या भागातून जन्मले आहे, हे पुत्राची इच्छा असलेल्या प्रजापतीस सांग."

तयोः सकशं यास्यामि मा नो धर्मो हतोऽवधीत्। सैवमुक्त्वा पुनर्द्देवी तयोरन्तिकमागमत् ।। २३.

"मी त्यांच्या जवळ जाईन; आपल्यासाठी धर्म नष्ट होऊ नये." असे म्हणून ती देवी पुन्हा त्या दोघांच्या जवळ गेली.

गत्वान्तिकं वरारोहा प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् । अंशेऽस्मिन्युवयोर्जाता देवौ किं करवाणि च ।। २३.

ती सुंदर अंगाची स्त्री त्यांच्या जवळ गेली आणि हात जोडून म्हणाली, "देवतांनो, मी तुमच्या भागात जन्मले आहे, आता मी काय करावे?"

मनुनैवाहमुक्तास्मि अनुगच्छस्व मामिति। तथा तु वदतीं साध्वीमिडामाश्रित्य तावुभौ ।। २३.

"मनूंनी स्वतः मला सांगितले, 'माझ्यामागे ये.'" असे ती सती बोलत असताना त्या दोघांनी इडाचे रक्षण केले.

देवौ च मित्रावरुणाविदं वचनमूचतुः । अनेन तव धर्मज्ञे प्रश्रयेण दमेन च ।। २३.

मित्र आणि वरुण या दोन्ही देवांनी असे म्हटले, "हे धर्म जाणणाऱ्या, तुझ्या या नम्रतेमुळे आणि संयमामुळे—"

सत्येन चैव सुश्रोणि प्रीतौ स्वो वरवर्णिनि। आवयोस्त्वं महाभागे ख्यातिं कन्या प्रयास्यसि ।। २३.

"आणि सत्य बोलण्यामुळे, तसेच तुझ्या भक्तीमुळे, हे सुंदर नितंब असलेल्या आणि सुंदर वर्णाच्या, तू आमची कन्या म्हणून मोठी कीर्ती मिळवशील."

सुद्युम्न इति विख्यातस्त्रिषु लोकेषु पूजितः। जगत्प्रियो धर्म्मशीलो मनोर्वंश विवर्द्धनः ।। २३.

"तो तीनही लोकांत प्रसिद्ध आणि पूज्य, सर्वांना प्रिय, धर्मशील, आणि मनूच्या वंशाचा वाढ करणारा सुद्युम्न म्हणून ओळखला जाईल."

मानवः स तु सुद्युम्नः स्त्रीभावमगमत् प्रभुः। सा तु देवी वरं लब्ध्वा निवृत्ता पितरं प्रति ।। २३.

तो मनुपुत्र सुद्युम्न स्त्रीरूप धारण करतो; आणि ती देवी वर मिळवून पुन्हा वडिलांकडे परत गेली.

बुधेनान्तरमासाद्य मैथुनायोपमन्त्रिता। सोमपुत्राद्बुधाच्चास्या ऐलो जज्ञे पुरूरवाः ।। २३.

बुधाशी भेट झाल्यावर तिला सहवासासाठी आमंत्रित केले गेले; सोमपुत्र बुधापासून तिला एक पुत्र झाला—तो म्हणजे ऐल वंशातील पुरूरवा.

बुधात् सा जनयित्वा तु सुद्युम्नं पुनरागता। सुद्युम्नस्य च दायादास्त्रयः परमधार्म्मिकाः ।। २३.

बुधापासून सुद्युम्न जन्मल्यावर ती पुन्हा परत आली; आणि सुद्युम्नाचे तीन अत्यंत धर्मनिष्ठ वारस होते.

उत्कलश्च गयश्चैव विनताश्वस्तथैव च। उत्कलस्योत्कलं राष्ट्रं विनताश्वस्य पश्चिमम् । दिक्षु वातस्य राजर्षेर्गयस्य तु गया पुरी ।। २३.

उत्कळ, गया आणि विनताश्व हे त्याचे पुत्र होते; उत्कळचे उत्कळ हे राज्य, विनताश्वाचे पश्चिम दिशेला राज्य, आणि राजर्षी गयाचे गया हे नगर होते.

प्रविसृष्टे मनौ तस्मिन् प्रजाः सृष्ट्वा दिवाकरः। दशधा तद्दधत् क्षेत्रमकरोत् पृथिवीमिमाम् ।। २३.

त्या मनूच्या काळात सूर्याने प्रजा निर्माण केली आणि ही पृथ्वी दहा भागांत विभागली.

इक्ष्वाकुरेव दायादानन्यान् दश समाप्नुयात्। कन्याभावात्तु सुद्युम्नो नैनं भागमवाप्नुयात् ।। २३.

इक्ष्वाकूनेच दहा वारस मिळवले; पण सुद्युम्न स्त्री असल्यामुळे त्याला तो भाग मिळाला नाही.

वसिष्ठवचनाच्चासीत् प्रतिष्ठानो महाद्युतिः। प्रतिष्ठा धर्मराजस्य सुद्युम्नस्य महात्मनः ।। २३.

वसिष्ठांच्या सांगण्यावरून प्रतिष्टान नावाचे तेजस्वी नगर उभारले गेले—ते धर्मराज सुद्युम्नाचे, त्या महात्म्याचे होते.

तत् पुरूरवसे प्रादाद्राष्ठ्रं प्राप्य महायशाः। मानवेभ्यो महाभागा स्त्रीपुंसोर्लक्षणं प्रति। मानवः स तु सुद्युम्नः स्त्रीभावमगमत् पुनः ।। २३.

त्या महायशस्वीने राज्य पुरूरवासाला दिले; आणि मनूच्या वंशजांना, स्त्रीपुरुष या दोन्ही चिन्हांबद्दल, मनुपुत्र सुद्युम्न पुन्हा स्त्री झाला.