वायुपुराणम्

तेनासौ व्रीडितो देवो रूपेण तु दिवस्पतिः। तस्मात्त्वष्टा स चक्रं तु बहुमेने महातपाः ।। २२.

त्यामुळे दिवसाचा स्वामी असलेल्या त्या देवाला आपल्या रूपाची लाज वाटली. म्हणून महातपस्वी त्वष्ट्याने चक्र तयार करण्याचा विचार केला.

अनुज्ञातस्ततस्त्वष्टा रूपनिर्वर्त्तनाय तु। ततोऽभ्युपगमात्त्वष्टा मार्त्तण्डस्य विवस्वतः ।। २२.

मग परवानगी मिळाल्यावर त्वष्ट्याने नवीन रूप घडवायला सुरुवात केली. त्यासाठी तो मार्तंड विवस्वताजवळ गेला.

भ्रमिमारोप्य तत्तेजः शातयामास तस्य वै। तत्तु निर्भासितन्तेजस्तेजसापहृतेन तु ।। २२.

त्याने एक फिरणारे यंत्र लावून त्याचं तेज कमी केलं. आणि ते तेज वेगळं चमकू लागलं.

कान्तात् कान्ततरं द्रष्टुमशुभं शुशुभे ततः। ददर्श योगमास्थाय स्वाम्भार्यां वडवां तथा ।। २२.

आपल्या प्रिय पत्नीपेक्षा अधिक सुंदर कोणीतरी पाहावे, असा विचार करून त्याने योगाच्या सामर्थ्याने आपल्या पत्नीमध्ये एक घोडी पाहिली.

अदृश्यां सर्वभूतानां तेजसा नियमेन च। अश्वरूपेण मार्त्तण्डस्तां मुखे समभावयत् ।। २२.

तो तेजस्वी सूर्य सर्व प्राण्यांना अदृश्य राहून, आपल्या इच्छेने घोड्याचे रूप घेऊन तिच्या तोंडात गेला.

मैथुनाय विचेष्टन्ती परपुंसोपशङ्कया। सा तन्निरधमच्छुक्रं नासिकाभ्यां विवस्वतः ।। २२.

ती परपुरुषाचा संशय आल्याने संग नाकारू लागली आणि विवस्वानाचे ते कमी दर्जाचे वीर्य तिने नाकातून बाहेर टाकले.

देवौ तस्मादजायेतामश्विनौ भिषजां वरौ । नासत्यश्चैव दस्रश्च स्मृतौ द्वावश्विनाविति ।। २२.

त्यातून दोन देव जन्मले—अश्विनी कुमार, सर्व वैद्यांमध्ये श्रेष्ठ; त्यांना नासत्य आणि दस्र असेही म्हणतात.

मार्त्तण्डस्य सुतावेतावष्टमस्य प्रजापतेः। तान्तु रूपेण कान्तेन दर्शयामास भास्करः ।। २२.

हे दोघे मार्तंडाचे पुत्र, आठव्या प्रजापतीचे; तेजस्वी सूर्याने तिला मनोहर रूपात दर्शन दिले.

सा तं दृष्ट्वात्तदा भार्या तुतोष च मुमोह च। यमस्तु तेन शापेन भृशम्पीडितमानसः ।। २२.

त्याला पाहून ती पत्नी आनंदली आणि बेशुद्ध पडली; त्या शापामुळे यमाचे मन फारच दुःखी झाले.

धर्म्मेण रञ्जयामास धर्म्मराजस्ततस्तु सः । सोऽलभत् कर्मणा तेन शुभेन परमद्युतिः ।। २२.

मग धर्मराजाने धर्माने तिला आनंद दिला; त्या पुण्यकर्मामुळे त्याला उत्तम तेज प्राप्त झाले.

पितॄणामाधिपत्यञ्च लोकपालत्वमेव च। मनुः प्रजापतिश्चैव सावर्णिः स महायशाः ।। २२.

त्याला पितरांचे अधिपत्य आणि लोकपालपद मिळाले; मनू, म्हणजेच सावर्‍णी प्रजापती, हा ही महान कीर्ती मिळवणारा ठरला.

भाव्यसौ नागते तस्मिन् मनुः सावर्णिकेऽन्तरे। मेरुपृष्ठे सुरम्ये वै अद्यापि चरते प्रभुः ।। २२.

भविष्यात येणाऱ्या सावर्‍णी मन्वंतरातील तो मनू, आजही मेरूच्या सुंदर शिखरावर फिरत आहे.

भ्राता शनैश्चरस्तत्र ग्रहत्वं स तु लब्धवान्। त्वष्टाऽनु तेन रूपेण विष्णोश्चक्रमकल्पयत्। महाऽप्रतिहतं युद्धे दानव प्रतिवारणे ।। २२.

त्याचा भाऊ शनैश्चर तिथेच ग्रहपदाला पोहोचला; त्या रूपामुळे त्वष्ट्याने विष्णूचे चक्र घडवले, जे महायुद्धात दानवांना रोखणारे आणि अजेय आहे.

यवीयसी तयोर्या तु यमुना च यशस्विनी। अभवत् सा सरिच्छ्रेष्ठा यमुना लोकभाविनी ।। २२.

त्यातील धाकटी, प्रसिद्ध यमुना, ही सर्व नद्यांमध्ये श्रेष्ठ झाली आणि लोकांचे पालन करणारी ठरली.

यस्तु ज्येष्ठो महातेजाः सर्गो यस्य तु साम्प्रतम्। विस्तरं तस्य वक्ष्यामि मनोर्वैवस्वतस्य ह ।। २२.

आता मी त्या ज्येष्ठ, तेजस्वी, ज्याचा सृष्टीक्रम सध्या चालू आहे, अशा वैवस्वत मनूच्या संततीचे सविस्तर वर्णन सांगतो.

इदं तु जन्म देवानां श्रृणुयाद्वा पठेत वा। वैवस्वतस्य पुत्राणां सप्तानान्तु महौजसाम्। आपदं प्राप्य मुच्येत प्राप्नुयाच्च महद्यशः ।। २२.

जो कोणी या देवांचा, म्हणजे वैवस्वत मनूच्या सात पराक्रमी पुत्रांचा जन्मकथानुभव ऐकेल किंवा वाचेल, तो संकटातून मुक्त होईल आणि मोठी कीर्ती मिळवेल.

सूत उवाच।। ततो मन्वन्तरेऽतीते चाक्षुषे दैवतैः सह। वैवस्वताय महते पृथिवीराज्यमादिशत् ।। २३.

सूतम्हणाले: नंतर चाक्षुष मन्वंतर संपल्यावर, देवांसह, पृथ्वीचे मोठे राज्य वैवस्वत मनूला सोपवले गेले.

तस्य वैवस्वतो वक्ष्ये साम्प्रतस्य महात्मनः। आनुपूर्व्येण वै विप्राः कीर्त्त्यमानं निबोधत ।। २३.

आता मी त्या महान वैवस्वत मनूच्या वंशाचा क्रमाने उल्लेख करतो, हे ऋषिजनांनो, लक्षपूर्वक ऐका.

मनोर्वैवस्वतस्येह सर्गमादाय साम्प्रतम् । मनोः प्रथमजस्यासन् नवपुत्रास्तु तत्समाः ।। २३.

या वैवस्वत मनूच्या सृष्टीचा विचार करता, त्या पहिल्या मनूला नऊ पुत्र झाले.

इक्ष्वाकुर्नहुषश्चैव धृष्टः शर्यातिरेव च। नरिष्यन्तस्तथा प्रांशु र्नाभागोऽरिष्ट एव च। करूषश्च पृषध्रश्च नवैते मानवाः स्मृताः ।। २३.

इक्ष्वाकू, नहुष, धृष्ट, शर्याति, नरीष्यंत, प्रांशु, नाभाग, अरिष्ट, करूष आणि पृषध्र—हे नऊ मनूचे पुत्र म्हणून ओळखले जातात.

ब्रह्मणा तु मनुः पूर्वं चोदितस्तु निबोधत। स्रष्टुं प्रचक्रमे कामं निष्फलं समवर्त्तत ।। २३.

पूर्वी ब्रह्मदेवाने मनूला सृष्टी करायला प्रवृत्त केले, पण त्याची ती इच्छा अपूर्ण राहिली.

अथाकरोत्पुत्रकामः परामिष्टिं प्रजापतिः। मित्रावरुणयोरंशे मनुराहुतिमावपत् ।। २३.

मग पुत्राची इच्छा असलेल्या प्रजापतीने एक श्रेष्ठ यज्ञ केला. मित्र आणि वरुण यांच्या भागात मनूंनी आहुती दिली.

तत्र दिव्याम्बरधरा दिव्याभरणभूषिता। दिव्यसन्नहना चैव इडा जज्ञे इति श्रुतिः ।। २३.

त्या ठिकाणी दिव्य वस्त्र परिधान केलेली, दिव्य दागिने घातलेली आणि दिव्य कवच परिधान केलेली इडा जन्माला आली, असे श्रुती सांगते.

तामिलेत्यथ होवाच मनुर्द्दण्डधरः स्मृतः। अनुगच्छामि भद्रन्ते तमिला प्रत्युवाच ह ।। २३.

तेव्हा दंडधारी म्हणून ओळखला जाणारा मनू तिला म्हणाला, "हे शुभे, मी तुझ्यामागे येईन." पण इडाने त्याला उत्तर दिले.

धर्म्मयुक्तमिदं वाच्यं पुत्रकामं प्रजापतिम्। मित्रावरुणयोरंशे जातास्मि वदतां वर ।। २३.

"हे उत्तम वक्त्या, धर्मानुसार असेच बोलावे लागते. मी मित्र आणि वरुण यांच्या भागातून जन्मले आहे, हे पुत्राची इच्छा असलेल्या प्रजापतीस सांग."

तयोः सकशं यास्यामि मा नो धर्मो हतोऽवधीत्। सैवमुक्त्वा पुनर्द्देवी तयोरन्तिकमागमत् ।। २३.

"मी त्यांच्या जवळ जाईन; आपल्यासाठी धर्म नष्ट होऊ नये." असे म्हणून ती देवी पुन्हा त्या दोघांच्या जवळ गेली.

गत्वान्तिकं वरारोहा प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् । अंशेऽस्मिन्युवयोर्जाता देवौ किं करवाणि च ।। २३.

ती सुंदर अंगाची स्त्री त्यांच्या जवळ गेली आणि हात जोडून म्हणाली, "देवतांनो, मी तुमच्या भागात जन्मले आहे, आता मी काय करावे?"

मनुनैवाहमुक्तास्मि अनुगच्छस्व मामिति। तथा तु वदतीं साध्वीमिडामाश्रित्य तावुभौ ।। २३.

"मनूंनी स्वतः मला सांगितले, 'माझ्यामागे ये.'" असे ती सती बोलत असताना त्या दोघांनी इडाचे रक्षण केले.

देवौ च मित्रावरुणाविदं वचनमूचतुः । अनेन तव धर्मज्ञे प्रश्रयेण दमेन च ।। २३.

मित्र आणि वरुण या दोन्ही देवांनी असे म्हटले, "हे धर्म जाणणाऱ्या, तुझ्या या नम्रतेमुळे आणि संयमामुळे—"