वायुपुराणम्

कृमयो मांसमादाय यास्यन्ति तु महीं तव। ततः पादं महाप्राज्ञ पुनः संप्राप्स्यसे सुखम् ।। २२.

किडे तुझे मांस घेऊन जमिनीवर जातील. त्यानंतर, हे महाज्ञानी, तुला पुन्हा पाऊल आणि सुख मिळेल.

कृतमेवं वचः सत्यं मातुस्तव भविष्यति। शापस्य परिहारेण त्वं च त्राता भविष्यसि ।। २२.

अशा प्रकारे तुझ्या आईचे शब्द खरे ठरतील आणि शाप दूर झाल्यावर तूही वाचशील.

आदित्यस्त्वब्रवीत् संज्ञां किमर्थं तनयेषु वै। तुल्येष्वप्यधिकः स्नेह एकस्मिन् क्रियते त्वया ।। २२.

मग सूर्याने संज्ञेला विचारलं, "तुझी सर्व मुलं सारखीच आहेत, तरी एकावरच जास्त माया का करतेस?"

सा तत्परिहरन्ती वै नाचचक्षे विवस्वतः। आत्मना स समाधाय योगन्तथ्यमपश्यत ।। २२.

ती हे टाळण्यासाठी विवस्वानाला काहीच सांगितलं नाही. पण त्याने मन एकाग्र करून योगाच्या सामर्थ्याने सत्य ओळखलं.

तां शप्तुकामो भगवान् नाशाय कुपितः प्रभुः । सा तत्सर्वं यथातत्त्वमाचचक्षे विवस्वतः ।। २२.

भगवान रागावून तिला शाप द्यायचा विचार करत होते, पण तिने सगळं खरं खरं विवस्वानाला सांगितलं.

विवस्वानथ तच्छ्रुत्वा क्रुद्धस्त्वष्टारमभ्ययात्। त्वष्टा तु तं यथान्यायमर्चयित्वा विभावसुम् ।। २२.

विवस्वानाने हे ऐकून रागावून त्वष्ट्याजवळ गेला. त्वष्ट्याने नेहमीप्रमाणे तेजस्वी सूर्याचे आदरपूर्वक स्वागत केले.

निर्द्दग्धुकामं रोषेण सान्त्वयामास वै शनैः। तवातितेजसा युक्तमिदं रूपं न शोभते ।। २२.

रागाने त्याला जाळायची इच्छा होती, पण त्वष्ट्याने हळूहळू त्याला शांत केलं. "तुझ्या अतिशय तेजस्वी रूपाला शोभा नाही," असं त्याने सांगितलं.

असहन्ती तु तत् संज्ञा वने चरति शाद्वले। द्रक्ष्यते तां भवानद्य स्वां भार्यां शुभचारिणीम् ।। २२.

ते तेज सहन न झाल्यामुळे संज्ञा हिरव्या गवताळ जंगलात भटकत आहे. आज तू तुझ्या सदाचारिणी पत्नीला पाहशील.

श्लाघ्यां यौवनसम्पन्नां योगमास्थाय गोपते। अनुकूलं भवेदेवं यदि स्यात् समयो मतः ।। २२.

ती तरुण, सुंदर आणि योगाचा अभ्यास करणारी आहे. गोरक्षकांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, योग्य वेळ आली तर हे सगळं तुझ्या हिताचं ठरेल.

रूपं विवर्त्तयेदन्ते आद्यं श्रेष्ठमरिन्दम। रूपं विवस्वतस्त्वासीत्तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा ।। २२.

शेवटी मूळ आणि श्रेष्ठ रूप बदललं जाईल, हे शत्रूंचा पराभव करणाऱ्या. विवस्वानाचं रूप तिरकस, वर आणि खाली अशा सर्व दिशांना होतं.

तेनासौ व्रीडितो देवो रूपेण तु दिवस्पतिः। तस्मात्त्वष्टा स चक्रं तु बहुमेने महातपाः ।। २२.

त्यामुळे दिवसाचा स्वामी असलेल्या त्या देवाला आपल्या रूपाची लाज वाटली. म्हणून महातपस्वी त्वष्ट्याने चक्र तयार करण्याचा विचार केला.

अनुज्ञातस्ततस्त्वष्टा रूपनिर्वर्त्तनाय तु। ततोऽभ्युपगमात्त्वष्टा मार्त्तण्डस्य विवस्वतः ।। २२.

मग परवानगी मिळाल्यावर त्वष्ट्याने नवीन रूप घडवायला सुरुवात केली. त्यासाठी तो मार्तंड विवस्वताजवळ गेला.

भ्रमिमारोप्य तत्तेजः शातयामास तस्य वै। तत्तु निर्भासितन्तेजस्तेजसापहृतेन तु ।। २२.

त्याने एक फिरणारे यंत्र लावून त्याचं तेज कमी केलं. आणि ते तेज वेगळं चमकू लागलं.

कान्तात् कान्ततरं द्रष्टुमशुभं शुशुभे ततः। ददर्श योगमास्थाय स्वाम्भार्यां वडवां तथा ।। २२.

आपल्या प्रिय पत्नीपेक्षा अधिक सुंदर कोणीतरी पाहावे, असा विचार करून त्याने योगाच्या सामर्थ्याने आपल्या पत्नीमध्ये एक घोडी पाहिली.

अदृश्यां सर्वभूतानां तेजसा नियमेन च। अश्वरूपेण मार्त्तण्डस्तां मुखे समभावयत् ।। २२.

तो तेजस्वी सूर्य सर्व प्राण्यांना अदृश्य राहून, आपल्या इच्छेने घोड्याचे रूप घेऊन तिच्या तोंडात गेला.

मैथुनाय विचेष्टन्ती परपुंसोपशङ्कया। सा तन्निरधमच्छुक्रं नासिकाभ्यां विवस्वतः ।। २२.

ती परपुरुषाचा संशय आल्याने संग नाकारू लागली आणि विवस्वानाचे ते कमी दर्जाचे वीर्य तिने नाकातून बाहेर टाकले.

देवौ तस्मादजायेतामश्विनौ भिषजां वरौ । नासत्यश्चैव दस्रश्च स्मृतौ द्वावश्विनाविति ।। २२.

त्यातून दोन देव जन्मले—अश्विनी कुमार, सर्व वैद्यांमध्ये श्रेष्ठ; त्यांना नासत्य आणि दस्र असेही म्हणतात.

मार्त्तण्डस्य सुतावेतावष्टमस्य प्रजापतेः। तान्तु रूपेण कान्तेन दर्शयामास भास्करः ।। २२.

हे दोघे मार्तंडाचे पुत्र, आठव्या प्रजापतीचे; तेजस्वी सूर्याने तिला मनोहर रूपात दर्शन दिले.

सा तं दृष्ट्वात्तदा भार्या तुतोष च मुमोह च। यमस्तु तेन शापेन भृशम्पीडितमानसः ।। २२.

त्याला पाहून ती पत्नी आनंदली आणि बेशुद्ध पडली; त्या शापामुळे यमाचे मन फारच दुःखी झाले.

धर्म्मेण रञ्जयामास धर्म्मराजस्ततस्तु सः । सोऽलभत् कर्मणा तेन शुभेन परमद्युतिः ।। २२.

मग धर्मराजाने धर्माने तिला आनंद दिला; त्या पुण्यकर्मामुळे त्याला उत्तम तेज प्राप्त झाले.

पितॄणामाधिपत्यञ्च लोकपालत्वमेव च। मनुः प्रजापतिश्चैव सावर्णिः स महायशाः ।। २२.

त्याला पितरांचे अधिपत्य आणि लोकपालपद मिळाले; मनू, म्हणजेच सावर्‍णी प्रजापती, हा ही महान कीर्ती मिळवणारा ठरला.

भाव्यसौ नागते तस्मिन् मनुः सावर्णिकेऽन्तरे। मेरुपृष्ठे सुरम्ये वै अद्यापि चरते प्रभुः ।। २२.

भविष्यात येणाऱ्या सावर्‍णी मन्वंतरातील तो मनू, आजही मेरूच्या सुंदर शिखरावर फिरत आहे.

भ्राता शनैश्चरस्तत्र ग्रहत्वं स तु लब्धवान्। त्वष्टाऽनु तेन रूपेण विष्णोश्चक्रमकल्पयत्। महाऽप्रतिहतं युद्धे दानव प्रतिवारणे ।। २२.

त्याचा भाऊ शनैश्चर तिथेच ग्रहपदाला पोहोचला; त्या रूपामुळे त्वष्ट्याने विष्णूचे चक्र घडवले, जे महायुद्धात दानवांना रोखणारे आणि अजेय आहे.

यवीयसी तयोर्या तु यमुना च यशस्विनी। अभवत् सा सरिच्छ्रेष्ठा यमुना लोकभाविनी ।। २२.

त्यातील धाकटी, प्रसिद्ध यमुना, ही सर्व नद्यांमध्ये श्रेष्ठ झाली आणि लोकांचे पालन करणारी ठरली.

यस्तु ज्येष्ठो महातेजाः सर्गो यस्य तु साम्प्रतम्। विस्तरं तस्य वक्ष्यामि मनोर्वैवस्वतस्य ह ।। २२.

आता मी त्या ज्येष्ठ, तेजस्वी, ज्याचा सृष्टीक्रम सध्या चालू आहे, अशा वैवस्वत मनूच्या संततीचे सविस्तर वर्णन सांगतो.

इदं तु जन्म देवानां श्रृणुयाद्वा पठेत वा। वैवस्वतस्य पुत्राणां सप्तानान्तु महौजसाम्। आपदं प्राप्य मुच्येत प्राप्नुयाच्च महद्यशः ।। २२.

जो कोणी या देवांचा, म्हणजे वैवस्वत मनूच्या सात पराक्रमी पुत्रांचा जन्मकथानुभव ऐकेल किंवा वाचेल, तो संकटातून मुक्त होईल आणि मोठी कीर्ती मिळवेल.

सूत उवाच।। ततो मन्वन्तरेऽतीते चाक्षुषे दैवतैः सह। वैवस्वताय महते पृथिवीराज्यमादिशत् ।। २३.

सूतम्हणाले: नंतर चाक्षुष मन्वंतर संपल्यावर, देवांसह, पृथ्वीचे मोठे राज्य वैवस्वत मनूला सोपवले गेले.

तस्य वैवस्वतो वक्ष्ये साम्प्रतस्य महात्मनः। आनुपूर्व्येण वै विप्राः कीर्त्त्यमानं निबोधत ।। २३.

आता मी त्या महान वैवस्वत मनूच्या वंशाचा क्रमाने उल्लेख करतो, हे ऋषिजनांनो, लक्षपूर्वक ऐका.

मनोर्वैवस्वतस्येह सर्गमादाय साम्प्रतम् । मनोः प्रथमजस्यासन् नवपुत्रास्तु तत्समाः ।। २३.

या वैवस्वत मनूच्या सृष्टीचा विचार करता, त्या पहिल्या मनूला नऊ पुत्र झाले.