वायुपुराणम्

मनुरेवाभवत्सो वै सावर्ण्य इति बुध्यते। संज्ञा तु पार्थिवी सा वै स्वस्य पुत्रस्य वै तदा ।। २२.

तोच मनू सावर्णी म्हणून प्रसिद्ध झाला; आणि त्या वेळी पृथ्वीपासून जन्मलेली संज्ञा आपल्या स्वतःच्या मुलावर अधिक प्रेम करू लागली.

चकाराभ्यधिकं स्नेहं न तथा पूर्वजेषु वै। मनुस्तच्चाक्षमत्सर्वं यमस्तद्वै न चाक्षमत् ।। २२.

तिने त्याच्यावर पूर्वीच्या मुलांपेक्षा जास्त माया दाखवली; मनूने हे सर्व सहन केलं, पण यमाने ते सहन केलं नाही.

बहुशो यस्यमानस्तु सापत्न्यादतिदुःखितः। तां वै रोषाच्च बाल्याच्च भाविनोऽर्थस्य वै बलात् ।। २२.

सतत सावत्र आईकडून टोमणे ऐकून, फार दुःखी झालेला यम, राग, बालिशपणा आणि भविष्यातील कर्माच्या जोरावर—

पदा सन्तर्जयामास संज्ञां चैव स्वतो यमः। सा शशाव ततः क्रोधात् सवर्णा जननी यमम् ।। २२.

यमाने आपल्या पायाने संज्ञेला धमकावलं; तेव्हा रागाने सावर्णा, त्याची आई, यमाला शाप दिला.

पदा तर्जयसे यस्मात् पितृभार्यां यशस्विनीम्। तस्मात्तवैष चरणः पतिष्यति न संशयः ।। २२.

"तू आपल्या वडिलांच्या तेजस्वी पत्नीला पायाने धमकावलीस, म्हणून तुझा हा पाय नक्कीच गळून पडेल—यात शंका नाही."

यमस्तु तेन शापेन भृशं पीडितमानसः। मनुना सह धर्म्मात्मा पितुः सर्व्वं न्यवेदयत् ।। २२.

त्या शापामुळे यमाचे मन फारच अस्वस्थ झाले. मग धर्मशील मनूसोबत त्याने वडिलांना सगळं सांगितलं.

भृशं शापभयोद्विग्नः संज्ञावाक्यैर्विनिर्जितः। बाल्याद्वा यदि वा मोहान्मां भवांस्त्रातुमर्हति ।। २२.

शापाच्या भीतीने मी फारच घाबरलो आहे आणि समजावणीच्या शब्दांनी मी जिंकला गेलो आहे. लहानपणामुळे किंवा अज्ञानामुळे काही चुकलं असेल, तरी तुम्ही मला वाचवावं, अशी माझी विनंती आहे.

शप्तोऽहमस्मिँल्लोकेश जनन्या तपतां वर। तव प्रसादो नस्त्रातुं ह्येतस्मान्महतो भयात् ।। २२.

हे जगाचे स्वामी, दुःख सहन करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, मला माझ्या आईने शाप दिला आहे. तुमच्या कृपेने आम्हाला या मोठ्या संकटातून वाचवावं.

विवस्वानेवमुक्तस्तु यमं प्रोवाच वै प्रभुः। असंशयं पुत्र महद्भविष्यं तत्र कारणम् ।। २२.

विवस्वानाने हे ऐकून यमाला सांगितलं, "माझ्या मुला, यात नक्कीच काही मोठं कारण आहे."

येन त्वामाविशत्क्रोधो धर्म्मज्ञं सत्यवादिनम्। न शक्यमेतन्मिथ्या तु कर्त्तुं मातुर्वचस्तव ।। २२.

तुला राग का आला, तू तर नेहमी धर्म जाणणारा आणि सत्य बोलणारा आहेस. आईने दिलेला शब्द खोटा करता येणार नाही.

कृमयो मांसमादाय यास्यन्ति तु महीं तव। ततः पादं महाप्राज्ञ पुनः संप्राप्स्यसे सुखम् ।। २२.

किडे तुझे मांस घेऊन जमिनीवर जातील. त्यानंतर, हे महाज्ञानी, तुला पुन्हा पाऊल आणि सुख मिळेल.

कृतमेवं वचः सत्यं मातुस्तव भविष्यति। शापस्य परिहारेण त्वं च त्राता भविष्यसि ।। २२.

अशा प्रकारे तुझ्या आईचे शब्द खरे ठरतील आणि शाप दूर झाल्यावर तूही वाचशील.

आदित्यस्त्वब्रवीत् संज्ञां किमर्थं तनयेषु वै। तुल्येष्वप्यधिकः स्नेह एकस्मिन् क्रियते त्वया ।। २२.

मग सूर्याने संज्ञेला विचारलं, "तुझी सर्व मुलं सारखीच आहेत, तरी एकावरच जास्त माया का करतेस?"

सा तत्परिहरन्ती वै नाचचक्षे विवस्वतः। आत्मना स समाधाय योगन्तथ्यमपश्यत ।। २२.

ती हे टाळण्यासाठी विवस्वानाला काहीच सांगितलं नाही. पण त्याने मन एकाग्र करून योगाच्या सामर्थ्याने सत्य ओळखलं.

तां शप्तुकामो भगवान् नाशाय कुपितः प्रभुः । सा तत्सर्वं यथातत्त्वमाचचक्षे विवस्वतः ।। २२.

भगवान रागावून तिला शाप द्यायचा विचार करत होते, पण तिने सगळं खरं खरं विवस्वानाला सांगितलं.

विवस्वानथ तच्छ्रुत्वा क्रुद्धस्त्वष्टारमभ्ययात्। त्वष्टा तु तं यथान्यायमर्चयित्वा विभावसुम् ।। २२.

विवस्वानाने हे ऐकून रागावून त्वष्ट्याजवळ गेला. त्वष्ट्याने नेहमीप्रमाणे तेजस्वी सूर्याचे आदरपूर्वक स्वागत केले.

निर्द्दग्धुकामं रोषेण सान्त्वयामास वै शनैः। तवातितेजसा युक्तमिदं रूपं न शोभते ।। २२.

रागाने त्याला जाळायची इच्छा होती, पण त्वष्ट्याने हळूहळू त्याला शांत केलं. "तुझ्या अतिशय तेजस्वी रूपाला शोभा नाही," असं त्याने सांगितलं.

असहन्ती तु तत् संज्ञा वने चरति शाद्वले। द्रक्ष्यते तां भवानद्य स्वां भार्यां शुभचारिणीम् ।। २२.

ते तेज सहन न झाल्यामुळे संज्ञा हिरव्या गवताळ जंगलात भटकत आहे. आज तू तुझ्या सदाचारिणी पत्नीला पाहशील.

श्लाघ्यां यौवनसम्पन्नां योगमास्थाय गोपते। अनुकूलं भवेदेवं यदि स्यात् समयो मतः ।। २२.

ती तरुण, सुंदर आणि योगाचा अभ्यास करणारी आहे. गोरक्षकांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, योग्य वेळ आली तर हे सगळं तुझ्या हिताचं ठरेल.

रूपं विवर्त्तयेदन्ते आद्यं श्रेष्ठमरिन्दम। रूपं विवस्वतस्त्वासीत्तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा ।। २२.

शेवटी मूळ आणि श्रेष्ठ रूप बदललं जाईल, हे शत्रूंचा पराभव करणाऱ्या. विवस्वानाचं रूप तिरकस, वर आणि खाली अशा सर्व दिशांना होतं.

तेनासौ व्रीडितो देवो रूपेण तु दिवस्पतिः। तस्मात्त्वष्टा स चक्रं तु बहुमेने महातपाः ।। २२.

त्यामुळे दिवसाचा स्वामी असलेल्या त्या देवाला आपल्या रूपाची लाज वाटली. म्हणून महातपस्वी त्वष्ट्याने चक्र तयार करण्याचा विचार केला.

अनुज्ञातस्ततस्त्वष्टा रूपनिर्वर्त्तनाय तु। ततोऽभ्युपगमात्त्वष्टा मार्त्तण्डस्य विवस्वतः ।। २२.

मग परवानगी मिळाल्यावर त्वष्ट्याने नवीन रूप घडवायला सुरुवात केली. त्यासाठी तो मार्तंड विवस्वताजवळ गेला.

भ्रमिमारोप्य तत्तेजः शातयामास तस्य वै। तत्तु निर्भासितन्तेजस्तेजसापहृतेन तु ।। २२.

त्याने एक फिरणारे यंत्र लावून त्याचं तेज कमी केलं. आणि ते तेज वेगळं चमकू लागलं.

कान्तात् कान्ततरं द्रष्टुमशुभं शुशुभे ततः। ददर्श योगमास्थाय स्वाम्भार्यां वडवां तथा ।। २२.

आपल्या प्रिय पत्नीपेक्षा अधिक सुंदर कोणीतरी पाहावे, असा विचार करून त्याने योगाच्या सामर्थ्याने आपल्या पत्नीमध्ये एक घोडी पाहिली.

अदृश्यां सर्वभूतानां तेजसा नियमेन च। अश्वरूपेण मार्त्तण्डस्तां मुखे समभावयत् ।। २२.

तो तेजस्वी सूर्य सर्व प्राण्यांना अदृश्य राहून, आपल्या इच्छेने घोड्याचे रूप घेऊन तिच्या तोंडात गेला.

मैथुनाय विचेष्टन्ती परपुंसोपशङ्कया। सा तन्निरधमच्छुक्रं नासिकाभ्यां विवस्वतः ।। २२.

ती परपुरुषाचा संशय आल्याने संग नाकारू लागली आणि विवस्वानाचे ते कमी दर्जाचे वीर्य तिने नाकातून बाहेर टाकले.

देवौ तस्मादजायेतामश्विनौ भिषजां वरौ । नासत्यश्चैव दस्रश्च स्मृतौ द्वावश्विनाविति ।। २२.

त्यातून दोन देव जन्मले—अश्विनी कुमार, सर्व वैद्यांमध्ये श्रेष्ठ; त्यांना नासत्य आणि दस्र असेही म्हणतात.

मार्त्तण्डस्य सुतावेतावष्टमस्य प्रजापतेः। तान्तु रूपेण कान्तेन दर्शयामास भास्करः ।। २२.

हे दोघे मार्तंडाचे पुत्र, आठव्या प्रजापतीचे; तेजस्वी सूर्याने तिला मनोहर रूपात दर्शन दिले.

सा तं दृष्ट्वात्तदा भार्या तुतोष च मुमोह च। यमस्तु तेन शापेन भृशम्पीडितमानसः ।। २२.

त्याला पाहून ती पत्नी आनंदली आणि बेशुद्ध पडली; त्या शापामुळे यमाचे मन फारच दुःखी झाले.