वायुपुराणम्

हविर्द्धानात्षडाग्नेयी धिषणाऽजनयत्सुतान्। प्राचीनबर्हिषं शुक्रं गयं कृष्णं व्रजाजिनौ ।। २.

हविर्द्धान आणि त्यांची पत्नी धिषणा यांच्या सहा पुत्रांचा जन्म झाला — प्राचीनबर्हिष, शुक्र, गया, कृष्ण, व्रज आणि अजिन.

प्राचीनबर्हिर्भगवान् महानासीत् प्रजापतिः। बलुश्रुततपोवीर्यैः पृथिव्यामेकराढसौ। प्राचीनाग्राः कुशास्तस्य तस्मात्प्राचीन बर्ह्यसौ ।। २.

प्राचीनबर्हिष हे भगवंत, महान आणि प्रजापती होते. बल, विद्या आणि तप यांच्या जोरावर ते पृथ्वीवर एकछत्री राजा झाले. त्यांच्या कुशांचा अग्रभाग पूर्वेकडे होता, म्हणून त्यांना प्राचीनबर्हिष म्हणत.

समुद्रतनयायान्तु कृतदारः स वै प्रभुः। महतस्तमसः पारे सवर्णायां प्रजापतेः। सवर्णाऽऽधत्त सामुद्री दश प्राचीन बर्हिषः ।। २.

त्या प्रभूंनी समुद्रकन्या सवर्णा हिला पत्नी म्हणून स्वीकारले. ती प्रजापती सवर्णाची कन्या होती, जी महातमसाच्या पलीकडे जन्मली होती. सवर्णेपासून प्राचीनबर्हिष यांना दहा पुत्र झाले, जे प्रचेतस म्हणून ओळखले जातात.

सर्वे प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः। अपृथग्धर्मचरणास्तेऽतप्यन्त महत्तपः। दशवर्षसहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः ।। २.

सर्व प्रचेतस धनुर्वेदाचे पारंगत होते आणि एकत्रितपणे धर्माचरण करणारे होते. त्यांनी समुद्राच्या पाण्यात दहा हजार वर्षे कठोर तप केला.

तपश्चरत्सु पृथिवीं प्रचेतःसु महीरुहाः। अरक्ष्यमाणामाववृर्बभूवाथ प्रजाक्षयः ।। २.

प्रचेतस तप करत असताना, पृथ्वीवर झाडे भरभरून वाढली आणि त्यामुळे प्रजांचा नाश होऊ लागला.

प्रत्याहते तदा तस्मिंश्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः । नाशकन् मारुतो वातुं वृतं खमभवद्द्रुमैः। दशवर्षसहस्राणि न शेकुश्चेष्टितुं प्रजाः ।। २.

त्या काळात, चाक्षुष मनु आणि पुढील मनु यांच्या मध्ये, वारा थांबला होता, कारण आकाश झाडांनी पूर्णपणे अडवले गेले होते. दहा हजार वर्षे प्राणी हलू शकले नाहीत.

तदुपश्रुत्य तपसा सर्वे युक्ताः प्रचेतसः। मुखेभ्यो वायुमग्निञ्च ससृजुर्ज्जातमन्यवः ।। २.

हे ऐकून, सर्व प्रचेतस तपश्चर्येत मग्न आणि रागाने भरलेले होते. त्यांनी आपल्या तोंडातून वारा आणि अग्नी सोडले.

उन्मूलानथ तान् वृक्षान् कृत्वा वायुरशोषयत्। तानग्निरदहद्वोर एवमासीद् द्रुमक्षयः ।। २.

मग वाऱ्याने ती झाडे उपटली आणि वाळवली; अग्नीने ती जाळून टाकली. अशा प्रकारे झाडांचा नाश झाला.

द्रुमक्षयमथो बुद्ध्वा किञ्चिच्छेषेषु शाखिषु। उपगम्याब्रवीदेतान् राजा सोमः प्रचेतसः ।। २.

झाडांचा नाश झाल्याचे कळल्यावर, आणि थोड्याच फांद्या शिल्लक राहिल्या असता, राजा सोम प्रचेतसांकडे गेला आणि त्यांना म्हणाला.

दृष्ट्वा प्रयोजनं सर्वं लोकसन्तानकारणात्। कोपन्त्यजत राजानः सर्वं प्राचीनबर्हिषः ।। २.

संपूर्ण परिणाम पाहून, लोकांची वाढ व्हावी म्हणून, प्राचीनबर्ही राजा आणि सर्व राजांनी आपला राग सोडला.

वृक्षाः क्षित्यां जनिष्यन्ति शाम्येतामग्निमारुतौ। रत्नभूता तु कन्येयं वृक्षाणां वरवर्णिनी ।। २.

झाडे पुन्हा पृथ्वीवर उगवतील; अग्नी आणि वारा शांत होऊ द्या. ही कन्या, झाडांमध्ये तेजस्वी, त्यांची खरी रत्‍न आहे.

भविष्यं जानता ह्येषा मया गोभिर्विवर्द्धिता। मारिषा नाम नाम्नैषा वृक्षैरेव विनिर्मिता। भार्या भवतु वो ह्येषा सोमगर्भविवर्द्धिता ।। २.

भविष्यातील गोष्ट जाणून, मी तिला गायींनी वाढवले आहे. तिचे नाव मारीषा आहे आणि ती झाडांपासूनच निर्माण झाली आहे. सोमाने वाढवलेली ही मारीषा तुमची पत्नी होऊ दे.

युष्माकं तेजसोऽर्द्धेन मम चार्द्धेन तेजसः। अस्यामुत्पत्स्यते विद्वान् दक्षो नाम प्रजापतिः ।। २.

तुमच्या तेजाचा अर्धा भाग आणि माझ्या तेजाचा अर्धा भाग मिळून, तिच्या पोटी एक बुद्धिमान पुत्र जन्माला येईल—त्याचे नाव दक्ष, प्रजापती.

स इमां दग्धभूयिष्ठां युष्मत्तेजोमयेन वै। अग्निनाग्निसमो भूयः प्रजाः संवर्द्धयिष्यति ।। २.

तुमच्या तेजाने युक्त, अग्नीप्रमाणे तेजस्वी असा तो पुत्र, ज्या पृथ्वीवर सर्वत्र जाळले गेले आहे, तिथे पुन्हा प्रजांची वाढ करील.

ततः सोमस्य वचनाज्जगृहुस्ते प्रचेतसः। संहृत्य कोपं वृक्षेभ्यः पत्नीं धर्मेण मारिषाम् ।। २.

मग सोमाच्या सांगण्यावरून, प्रचेतसांनी झाडांवरील राग थांबवून, धर्माने मारीषा पत्नीस म्हणून स्वीकारली.

मारिषायां ततस्ते वै मनसा गर्भमादधुः। दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां प्रजापतिः ।। २.

मारीषाच्या पोटी त्यांनी मनाने गर्भ धारण केला; त्या दहा प्रचेतस आणि मारीषा यांच्या योगे प्रजापती जन्माला आला.

दक्षो जज्ञे महातेजाः सोमस्यांशेन वीर्यवान् । असृजन्मानसानादौ प्रजा दक्षोऽथ मैथुनात् ।। २.

दक्ष हा महान तेजस्वी आणि सामर्थ्यवान, सोमाचा अंश घेऊन जन्मला. प्रथम दक्षाने मनातून प्रजांची निर्मिती केली, आणि नंतर मैथुनाने.

अचरांश्च चरांश्चैव द्विपदोऽथ चतुष्पदान्। विसृज्य मनसा दक्षः पश्चादसृजत स्त्रियः ।। २.

दक्षाने स्थावर आणि जंगम, दोन पायांचे आणि चार पायांचे प्राणी मनाने निर्माण केले; नंतर त्याने स्त्रियाही निर्माण केल्या.

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश। कालस्य नयने युक्ताः सप्तविंशतिमिन्दवे ।। २.

त्याने दहा कन्या धर्माला दिल्या, तेरा कश्यपाला दिल्या, आणि सत्तावीस कन्या काळाच्या नियमनासाठी चंद्राला दिल्या.

एभ्यो दत्त्वा ततोऽन्या वै चतस्रोऽरिष्टनेमिने । द्वे चैव बाहुपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे तथा। कन्यामेकां कृशाश्वाय तेभ्योऽपत्यं निबोधत ।। २.

हे दिल्यानंतर, त्याने चार कन्या अरिष्टनेमिला, दोन बाहुपुत्राला, दोन अङ्गिरसाला आणि एक कन्या कृशाश्वाला दिली. त्यांच्या संततीचे ऐका.

अन्तरं चाक्षुषस्यात्र मनोः षष्ठन्तु हीयते। मनोर्वैवस्वतस्यापि सप्तमस्य प्रजापतेः ।। २.

येथे चाक्षुष मनु आणि सहावा मनु यांच्या मधील काळ वगळला आहे, तसेच वैवस्वत या सातव्या प्रजापतीचा काळही.

तासु देवाः खगा गावो नागा दितिजदानवाः। गन्धर्वोप्सरसश्चैव जज्ञिरेऽन्याश्च जातयः ।। २.

त्यांच्यापासून देव, पक्षी, गायी, सर्प, दानव, दितीचे पुत्र, गंधर्व, अप्सरा आणि इतर अनेक जाती जन्माला आल्या.

ततः प्रभृति लोकेऽस्मिन् प्रजा मैथुनसम्भवाः। सङ्कल्पाद्दर्शनात्स्पर्शात्पूर्वेषां सृष्टिरुच्यते ।। २.

त्या वेळेपासून या जगात प्रजांचा जन्म मैथुनाने होतो; पूर्वीची सृष्टी संकल्प, दर्शन आणि स्पर्शाने झाली असे सांगितले जाते.

देवानां दानवानाञ्च देवर्षीणाञ्च ते शुभः। सम्भवः कथितः पूर्वं दक्षस्य च महात्मनः ।। २.

देव, दानव, देवर्षी आणि महात्मा दक्ष यांचा जन्म पूर्वी सांगितला आहे.

प्राणात्प्रजापतेर्जन्म दक्षस्य कथितं त्वया। कथं प्रचेतसत्वञ्च पुनर्लेभे महातपाः ।। २.

प्रजापतीच्या प्राणापासून दक्षाचा जन्म कसा झाला हे तू सांगितलेस; पण तो महातपस्वी पुन्हा प्रचेतस रूपात कसा आला, हे कसे घडले?

एतन्नः संशयं सूत व्याख्यातुं त्वमिहार्हसि। स दौहित्रश्च सोमस्य कथं श्वशुरताङ्गतः ।। २.

सूताजी, आमचा हा प्रश्न आहे—कृपया याचे स्पष्टीकरण द्या: सोमाचा नातू असलेला तो, कसा काय त्याचा सासरा झाला?

उत्पत्तिश्च निरोधश्च नित्यं भूतेषु सत्तमाः। ऋषयोऽत्र न मुह्यन्ति विद्यावन्तश्च ये नराः ।। २.

सर्व सत्त्वांमध्ये नेहमीच निर्माण आणि नाश होत असतो, हे श्रेष्ठ ऋषी आणि ज्ञानी माणसे कधीच विसरत नाहीत.

युगे युगे भवन्त्येते सर्वे दक्षादयो द्विजाः । पुनश्चैव निरुध्यन्ते विद्वांस्तत्र न मुह्यति ।। २.

प्रत्येक युगात दक्ष आणि इतर सर्व पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात आणि पुन्हा नष्ट होतात; हे जाणणारे ज्ञानी लोक कधीच गोंधळात पडत नाहीत.

ज्यैष्‌ठ्यं कानिष्ठ्यमप्येषां पूर्वं नासीद् द्विजोत्तमाः। तप एव गरीयोऽभूत् प्रभावश्चैव कारणम् ।। २.

द्विजश्रेष्ठांनो, पूर्वी त्यांच्यात मोठेपणा किंवा लहानपणा नव्हता; तपच श्रेष्ठ मानले जाई आणि सामर्थ्य हेच कारण होते.