वायुपुराणम्

त्वयेह भवने मह्यं वस्तव्यं निर्विशङ्कया। इमौ च बालकौ मह्यं कन्या च वरवर्णिनी ।। २२.

"तू निर्भयपणे या घरात माझ्या जागी राहा; हे दोन मुलगे आणि माझी सुंदर कन्या, हे तुझ्या काळजीसाठी मी सोपवते."

भर्त्रे वै नैवमाख्येयमिदं भगवते त्वया। एवमुक्ताब्रवीत् संज्ञां संज्ञायाः पार्थिवी तु सा ।। २२.

"हे सर्व माझ्या पतीला, प्रभूला, तू कधीच सांगू नकोस." असं सांगितल्यावर, पृथ्वीपासून जन्मलेली ती स्त्री संज्ञेला म्हणाली.

आकाशग्रहणाद्देवि आशयं नैव कर्हिचित्। आख्यास्यामि मतं तुभ्यं गच्छ देवि स्वमालयम् ।। २२.

"देवी, आकाश पकडून कधीच मनासारखं साध्य होत नाही; मी तुझं म्हणणं ऐकेन. देवी, तू तुझ्या घरी जा."

समाधाय च तां संज्ञा तथेत्युक्ता तया च सा। त्वष्टुः समीपमगमद्व्रीडितेव तपस्विनी ।। २२.

ती स्त्री असं मान्य केल्यावर, संज्ञा तिच्या सांगण्यावरून लाजत लाजत तपस्वी त्वष्ट्याजवळ गेली.

पिता तामागतां दृष्ट्वा क्रुद्धः संज्ञामथाब्रवीत्। भर्तुः समीपं गच्छ त्वं मा जुगुप्स दिवाकरम् ।। २२.

वडिलांनी तिला येताना पाहून रागाने संज्ञेला सांगितलं, "तू आपल्या पतीकडे जा; त्या तेजस्वी सूर्याचा तिरस्कार करू नकोस."

सैवमुक्ता तदा पित्रा नियुक्ता च पुनः पुनः। वर्षाणान्तु सहस्रं वै वसति स्म पितुर्गृहे ।। २२.

वडिलांनी वारंवार सांगितल्यावरही, ती संज्ञा हजारो वर्षे वडिलांच्या घरीच राहिली.

भर्तुः समीपं गच्छ त्वं नियुक्ता च पुनः पुनः। अगमद्वडवा भूत्वाच्छाद्य रूपमनिन्दिता। उत्तरान् सा कुरून् गत्वा तृणान्यथ चचार सा ।। २२.

पुन्हा पुन्हा पतीकडे जाण्याची आज्ञा मिळाल्यावर, तिने आपलं रूप लपवून घोडीचं रूप घेतलं आणि उत्तरेकडील कुरू देशात जाऊन तिथे गवत खाऊ लागली.

द्वितीयायान्तु संज्ञायां संज्ञेयमिति चिन्त्यताम्। आदित्यो जनयामास पुत्रावादित्यवर्चसौ ।। २२.

दुसऱ्या संज्ञेपासून, असं समजावं, सूर्याने दोन तेजस्वी पुत्र उत्पन्न केले.

पूर्वजस्य मनोस्तुल्यौ सादृश्येन तु तौ प्रभू । श्रुतश्रवं तु धर्म्मज्ञं श्रुतकर्म्माणमेव च ।। २२.

ते दोघेही ज्येष्ठ मनूसारखे दिसायला होते; एक धर्मज्ञ श्रुतश्रव, आणि दुसरा श्रुतकर्म.

श्रुतश्रवा मनुः सोऽपि सावर्णिर्वैभविष्यति। श्रुतकर्म्मा तु विज्ञेयो ग्रहो वै यः शनैश्चरः ।। २२.

श्रुतश्रव हा मनू आहे, जो पुढे सावर्णी म्हणून ओळखला जाईल; श्रुतकर्म याला शनैश्चर म्हणजे शनीग्रह म्हणतात.

मनुरेवाभवत्सो वै सावर्ण्य इति बुध्यते। संज्ञा तु पार्थिवी सा वै स्वस्य पुत्रस्य वै तदा ।। २२.

तोच मनू सावर्णी म्हणून प्रसिद्ध झाला; आणि त्या वेळी पृथ्वीपासून जन्मलेली संज्ञा आपल्या स्वतःच्या मुलावर अधिक प्रेम करू लागली.

चकाराभ्यधिकं स्नेहं न तथा पूर्वजेषु वै। मनुस्तच्चाक्षमत्सर्वं यमस्तद्वै न चाक्षमत् ।। २२.

तिने त्याच्यावर पूर्वीच्या मुलांपेक्षा जास्त माया दाखवली; मनूने हे सर्व सहन केलं, पण यमाने ते सहन केलं नाही.

बहुशो यस्यमानस्तु सापत्न्यादतिदुःखितः। तां वै रोषाच्च बाल्याच्च भाविनोऽर्थस्य वै बलात् ।। २२.

सतत सावत्र आईकडून टोमणे ऐकून, फार दुःखी झालेला यम, राग, बालिशपणा आणि भविष्यातील कर्माच्या जोरावर—

पदा सन्तर्जयामास संज्ञां चैव स्वतो यमः। सा शशाव ततः क्रोधात् सवर्णा जननी यमम् ।। २२.

यमाने आपल्या पायाने संज्ञेला धमकावलं; तेव्हा रागाने सावर्णा, त्याची आई, यमाला शाप दिला.

पदा तर्जयसे यस्मात् पितृभार्यां यशस्विनीम्। तस्मात्तवैष चरणः पतिष्यति न संशयः ।। २२.

"तू आपल्या वडिलांच्या तेजस्वी पत्नीला पायाने धमकावलीस, म्हणून तुझा हा पाय नक्कीच गळून पडेल—यात शंका नाही."

यमस्तु तेन शापेन भृशं पीडितमानसः। मनुना सह धर्म्मात्मा पितुः सर्व्वं न्यवेदयत् ।। २२.

त्या शापामुळे यमाचे मन फारच अस्वस्थ झाले. मग धर्मशील मनूसोबत त्याने वडिलांना सगळं सांगितलं.

भृशं शापभयोद्विग्नः संज्ञावाक्यैर्विनिर्जितः। बाल्याद्वा यदि वा मोहान्मां भवांस्त्रातुमर्हति ।। २२.

शापाच्या भीतीने मी फारच घाबरलो आहे आणि समजावणीच्या शब्दांनी मी जिंकला गेलो आहे. लहानपणामुळे किंवा अज्ञानामुळे काही चुकलं असेल, तरी तुम्ही मला वाचवावं, अशी माझी विनंती आहे.

शप्तोऽहमस्मिँल्लोकेश जनन्या तपतां वर। तव प्रसादो नस्त्रातुं ह्येतस्मान्महतो भयात् ।। २२.

हे जगाचे स्वामी, दुःख सहन करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, मला माझ्या आईने शाप दिला आहे. तुमच्या कृपेने आम्हाला या मोठ्या संकटातून वाचवावं.

विवस्वानेवमुक्तस्तु यमं प्रोवाच वै प्रभुः। असंशयं पुत्र महद्भविष्यं तत्र कारणम् ।। २२.

विवस्वानाने हे ऐकून यमाला सांगितलं, "माझ्या मुला, यात नक्कीच काही मोठं कारण आहे."

येन त्वामाविशत्क्रोधो धर्म्मज्ञं सत्यवादिनम्। न शक्यमेतन्मिथ्या तु कर्त्तुं मातुर्वचस्तव ।। २२.

तुला राग का आला, तू तर नेहमी धर्म जाणणारा आणि सत्य बोलणारा आहेस. आईने दिलेला शब्द खोटा करता येणार नाही.

कृमयो मांसमादाय यास्यन्ति तु महीं तव। ततः पादं महाप्राज्ञ पुनः संप्राप्स्यसे सुखम् ।। २२.

किडे तुझे मांस घेऊन जमिनीवर जातील. त्यानंतर, हे महाज्ञानी, तुला पुन्हा पाऊल आणि सुख मिळेल.

कृतमेवं वचः सत्यं मातुस्तव भविष्यति। शापस्य परिहारेण त्वं च त्राता भविष्यसि ।। २२.

अशा प्रकारे तुझ्या आईचे शब्द खरे ठरतील आणि शाप दूर झाल्यावर तूही वाचशील.

आदित्यस्त्वब्रवीत् संज्ञां किमर्थं तनयेषु वै। तुल्येष्वप्यधिकः स्नेह एकस्मिन् क्रियते त्वया ।। २२.

मग सूर्याने संज्ञेला विचारलं, "तुझी सर्व मुलं सारखीच आहेत, तरी एकावरच जास्त माया का करतेस?"

सा तत्परिहरन्ती वै नाचचक्षे विवस्वतः। आत्मना स समाधाय योगन्तथ्यमपश्यत ।। २२.

ती हे टाळण्यासाठी विवस्वानाला काहीच सांगितलं नाही. पण त्याने मन एकाग्र करून योगाच्या सामर्थ्याने सत्य ओळखलं.

तां शप्तुकामो भगवान् नाशाय कुपितः प्रभुः । सा तत्सर्वं यथातत्त्वमाचचक्षे विवस्वतः ।। २२.

भगवान रागावून तिला शाप द्यायचा विचार करत होते, पण तिने सगळं खरं खरं विवस्वानाला सांगितलं.

विवस्वानथ तच्छ्रुत्वा क्रुद्धस्त्वष्टारमभ्ययात्। त्वष्टा तु तं यथान्यायमर्चयित्वा विभावसुम् ।। २२.

विवस्वानाने हे ऐकून रागावून त्वष्ट्याजवळ गेला. त्वष्ट्याने नेहमीप्रमाणे तेजस्वी सूर्याचे आदरपूर्वक स्वागत केले.

निर्द्दग्धुकामं रोषेण सान्त्वयामास वै शनैः। तवातितेजसा युक्तमिदं रूपं न शोभते ।। २२.

रागाने त्याला जाळायची इच्छा होती, पण त्वष्ट्याने हळूहळू त्याला शांत केलं. "तुझ्या अतिशय तेजस्वी रूपाला शोभा नाही," असं त्याने सांगितलं.

असहन्ती तु तत् संज्ञा वने चरति शाद्वले। द्रक्ष्यते तां भवानद्य स्वां भार्यां शुभचारिणीम् ।। २२.

ते तेज सहन न झाल्यामुळे संज्ञा हिरव्या गवताळ जंगलात भटकत आहे. आज तू तुझ्या सदाचारिणी पत्नीला पाहशील.

श्लाघ्यां यौवनसम्पन्नां योगमास्थाय गोपते। अनुकूलं भवेदेवं यदि स्यात् समयो मतः ।। २२.

ती तरुण, सुंदर आणि योगाचा अभ्यास करणारी आहे. गोरक्षकांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, योग्य वेळ आली तर हे सगळं तुझ्या हिताचं ठरेल.