वायुपुराणम्

विवस्वान् कश्यपाज्जज्ञे दाक्षायण्यां महायशाः। तस्य भार्याऽभवत्त्वाष्ट्री महादेवी विवस्वतः। सुरेणुरिति विख्याता पुनः संज्ञेति विश्रुता ।। २२.

महाप्रसिद्ध विवस्वान कश्यप आणि दक्षकन्या यांच्याकडून जन्मला; त्याची पत्नी त्वष्ट्याची कन्या, विवस्वानाची महादेवी, सुरेणु म्हणून ओळखली जाई आणि नंतर संज्ञा म्हणून प्रसिद्ध झाली.

सा तु भार्या भगवतो मार्त्तण्डस्यातितेजसः। नातुष्यद्भर्तृरूपेण रूपयौवनशालिनी ।। २२.

ती अतितेजस्वी मार्तंडाची पत्नी होती; रूप आणि तारुण्याने संपन्न असूनही, तिला पतीचे रूप आवडत नव्हते.

आदित्यस्य हि तद्रूपं मार्त्तण्डस्य हि तेजसा। गोत्रेषु प्रतिरुद्धं वै नाति कान्तमिवाभवत् ।। २२.

आदित्य मार्तंडाचे रूप त्याच्या तेजामुळे वंशात दडले गेले आणि ते फार आकर्षक वाटत नव्हते.

न खल्वयं मृतो ह्यण्डे इति स्नेहात्तमब्रवीत् । अज्ञानः कश्यपः स्नेहान्मार्त्तण्ड इति चोच्यते ।। २२.

मुलाबद्दलच्या प्रेमापोटी वडिलांनी म्हटले, 'तो अंड्यात मेला नाही'; कश्यपाने अज्ञान आणि प्रेमामुळे त्याला मार्तंड असे नाव दिले.

तेजस्त्वभ्यधिकं तस्य नित्यमेव विवस्वतः। येनापि तापयामास त्रील्लोँकान् कश्यपात्मजः ।। २२.

विवस्वानाचे तेज नेहमीच अत्यंत प्रखर होते, ज्यामुळे कश्यपपुत्राने तीनही लोकांना तापवले.

त्रीण्यपत्यानि संज्ञायां जनयामास वै रविः । द्वौ सुतौ तु महावीर्यौ कन्यां कालिन्दिमेव च ।। २२.

रवीने संज्ञेपासून तीन संतती जन्माला घातल्या: दोन पराक्रमी पुत्र आणि कन्या काळिंदी.

मनुर्विवस्वतो ज्येष्ठः श्राद्धदेवः प्रजापतिः। ततो यमो यमी चैव यमजौ संबभूवतुः ।। २२.

मनू हा विवस्वताचा ज्येष्ठ पुत्र, श्राद्धदेव आणि प्रजापती; त्यानंतर यम आणि यमी ही जुळे संतती जन्माला आली.

शान्तवर्णन्तु तद्रूपं दृष्ट्वा संज्ञा विवस्वतः। असहन्ती स्वकां जायां सवर्णां निर्ममे पुनः ।। २२.

त्या शांत रूपाचं दर्शन होताच विवस्वान बेशुद्ध पडला; स्वतःच्या पत्नीला सहन न झाल्यामुळे, त्याने पुन्हा एक सावर्णा निर्माण केली.

महीमयी तु सा नारी तस्याश्छायासमुद्गता। प्राञ्जलिः प्रयता भूत्वा पुनः संज्ञामभाषत ।। २२.

ती स्त्री पृथ्वीपासून निर्माण झाली होती, तिच्या सावलीतून प्रकटली; ती हात जोडून, भक्तीभावाने, पुन्हा संज्ञेला म्हणाली.

वदस्व किं मया कार्यं सा संज्ञा तामथाब्रवीत्। अहं यास्यामि भद्रन्ते स्वमेव भवनं पितुः ।। २२.

"माझ्याकडून काय करावं?" असं तिने विचारलं. त्यावर संज्ञा म्हणाली, "तुझ्या आशीर्वादाने मी माझ्या वडिलांच्या घरी जाईन."

त्वयेह भवने मह्यं वस्तव्यं निर्विशङ्कया। इमौ च बालकौ मह्यं कन्या च वरवर्णिनी ।। २२.

"तू निर्भयपणे या घरात माझ्या जागी राहा; हे दोन मुलगे आणि माझी सुंदर कन्या, हे तुझ्या काळजीसाठी मी सोपवते."

भर्त्रे वै नैवमाख्येयमिदं भगवते त्वया। एवमुक्ताब्रवीत् संज्ञां संज्ञायाः पार्थिवी तु सा ।। २२.

"हे सर्व माझ्या पतीला, प्रभूला, तू कधीच सांगू नकोस." असं सांगितल्यावर, पृथ्वीपासून जन्मलेली ती स्त्री संज्ञेला म्हणाली.

आकाशग्रहणाद्देवि आशयं नैव कर्हिचित्। आख्यास्यामि मतं तुभ्यं गच्छ देवि स्वमालयम् ।। २२.

"देवी, आकाश पकडून कधीच मनासारखं साध्य होत नाही; मी तुझं म्हणणं ऐकेन. देवी, तू तुझ्या घरी जा."

समाधाय च तां संज्ञा तथेत्युक्ता तया च सा। त्वष्टुः समीपमगमद्व्रीडितेव तपस्विनी ।। २२.

ती स्त्री असं मान्य केल्यावर, संज्ञा तिच्या सांगण्यावरून लाजत लाजत तपस्वी त्वष्ट्याजवळ गेली.

पिता तामागतां दृष्ट्वा क्रुद्धः संज्ञामथाब्रवीत्। भर्तुः समीपं गच्छ त्वं मा जुगुप्स दिवाकरम् ।। २२.

वडिलांनी तिला येताना पाहून रागाने संज्ञेला सांगितलं, "तू आपल्या पतीकडे जा; त्या तेजस्वी सूर्याचा तिरस्कार करू नकोस."

सैवमुक्ता तदा पित्रा नियुक्ता च पुनः पुनः। वर्षाणान्तु सहस्रं वै वसति स्म पितुर्गृहे ।। २२.

वडिलांनी वारंवार सांगितल्यावरही, ती संज्ञा हजारो वर्षे वडिलांच्या घरीच राहिली.

भर्तुः समीपं गच्छ त्वं नियुक्ता च पुनः पुनः। अगमद्वडवा भूत्वाच्छाद्य रूपमनिन्दिता। उत्तरान् सा कुरून् गत्वा तृणान्यथ चचार सा ।। २२.

पुन्हा पुन्हा पतीकडे जाण्याची आज्ञा मिळाल्यावर, तिने आपलं रूप लपवून घोडीचं रूप घेतलं आणि उत्तरेकडील कुरू देशात जाऊन तिथे गवत खाऊ लागली.

द्वितीयायान्तु संज्ञायां संज्ञेयमिति चिन्त्यताम्। आदित्यो जनयामास पुत्रावादित्यवर्चसौ ।। २२.

दुसऱ्या संज्ञेपासून, असं समजावं, सूर्याने दोन तेजस्वी पुत्र उत्पन्न केले.

पूर्वजस्य मनोस्तुल्यौ सादृश्येन तु तौ प्रभू । श्रुतश्रवं तु धर्म्मज्ञं श्रुतकर्म्माणमेव च ।। २२.

ते दोघेही ज्येष्ठ मनूसारखे दिसायला होते; एक धर्मज्ञ श्रुतश्रव, आणि दुसरा श्रुतकर्म.

श्रुतश्रवा मनुः सोऽपि सावर्णिर्वैभविष्यति। श्रुतकर्म्मा तु विज्ञेयो ग्रहो वै यः शनैश्चरः ।। २२.

श्रुतश्रव हा मनू आहे, जो पुढे सावर्णी म्हणून ओळखला जाईल; श्रुतकर्म याला शनैश्चर म्हणजे शनीग्रह म्हणतात.

मनुरेवाभवत्सो वै सावर्ण्य इति बुध्यते। संज्ञा तु पार्थिवी सा वै स्वस्य पुत्रस्य वै तदा ।। २२.

तोच मनू सावर्णी म्हणून प्रसिद्ध झाला; आणि त्या वेळी पृथ्वीपासून जन्मलेली संज्ञा आपल्या स्वतःच्या मुलावर अधिक प्रेम करू लागली.

चकाराभ्यधिकं स्नेहं न तथा पूर्वजेषु वै। मनुस्तच्चाक्षमत्सर्वं यमस्तद्वै न चाक्षमत् ।। २२.

तिने त्याच्यावर पूर्वीच्या मुलांपेक्षा जास्त माया दाखवली; मनूने हे सर्व सहन केलं, पण यमाने ते सहन केलं नाही.

बहुशो यस्यमानस्तु सापत्न्यादतिदुःखितः। तां वै रोषाच्च बाल्याच्च भाविनोऽर्थस्य वै बलात् ।। २२.

सतत सावत्र आईकडून टोमणे ऐकून, फार दुःखी झालेला यम, राग, बालिशपणा आणि भविष्यातील कर्माच्या जोरावर—

पदा सन्तर्जयामास संज्ञां चैव स्वतो यमः। सा शशाव ततः क्रोधात् सवर्णा जननी यमम् ।। २२.

यमाने आपल्या पायाने संज्ञेला धमकावलं; तेव्हा रागाने सावर्णा, त्याची आई, यमाला शाप दिला.

पदा तर्जयसे यस्मात् पितृभार्यां यशस्विनीम्। तस्मात्तवैष चरणः पतिष्यति न संशयः ।। २२.

"तू आपल्या वडिलांच्या तेजस्वी पत्नीला पायाने धमकावलीस, म्हणून तुझा हा पाय नक्कीच गळून पडेल—यात शंका नाही."

यमस्तु तेन शापेन भृशं पीडितमानसः। मनुना सह धर्म्मात्मा पितुः सर्व्वं न्यवेदयत् ।। २२.

त्या शापामुळे यमाचे मन फारच अस्वस्थ झाले. मग धर्मशील मनूसोबत त्याने वडिलांना सगळं सांगितलं.

भृशं शापभयोद्विग्नः संज्ञावाक्यैर्विनिर्जितः। बाल्याद्वा यदि वा मोहान्मां भवांस्त्रातुमर्हति ।। २२.

शापाच्या भीतीने मी फारच घाबरलो आहे आणि समजावणीच्या शब्दांनी मी जिंकला गेलो आहे. लहानपणामुळे किंवा अज्ञानामुळे काही चुकलं असेल, तरी तुम्ही मला वाचवावं, अशी माझी विनंती आहे.

शप्तोऽहमस्मिँल्लोकेश जनन्या तपतां वर। तव प्रसादो नस्त्रातुं ह्येतस्मान्महतो भयात् ।। २२.

हे जगाचे स्वामी, दुःख सहन करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, मला माझ्या आईने शाप दिला आहे. तुमच्या कृपेने आम्हाला या मोठ्या संकटातून वाचवावं.

विवस्वानेवमुक्तस्तु यमं प्रोवाच वै प्रभुः। असंशयं पुत्र महद्भविष्यं तत्र कारणम् ।। २२.

विवस्वानाने हे ऐकून यमाला सांगितलं, "माझ्या मुला, यात नक्कीच काही मोठं कारण आहे."