वायुपुराणम्

असूत तपसा सा तु मनुं ज्येष्ठं विवस्वतः। यमौ पुनरसूतासौ यमञ्च यमुनाञ्च ह ।। २२.

तिने आपल्या तपस्येने विवस्वताचा ज्येष्ठ पुत्र मनूला जन्म दिला; आणि पुन्हा तिने यम आणि यमुना या जुळ्या संततीला जन्म दिला.

सा तु गत्वा कुरून् देवी वडवारूपधारिणी। सवितुश्चाश्वरूपस्य नासिकाभ्यां तु तौ स्मृतौ ।। २२.

ती देवी घोडीचे रूप घेऊन कुरू देशात गेली; आणि घोड्याच्या रूपातील सावितृच्या नाकातून त्या दोघांचा जन्म झाल्याचे मानले जाते.

असूत सा महाभागा त्वन्तरिक्षेऽश्विनौ किल। नासत्यञ्चैव दस्रञ्च मार्त्तण्डस्यात्मजावुभौ ।। २२.

ती पुण्यवती देवी आकाशात अश्विनी कुमारांना—नासत्य आणि दस्र—यांना जन्म देते, हे दोघेही मार्तंडाचे पुत्र मानले जातात.

ऋषय ऊचुः।। कस्मान्मार्त्तण्ड इत्येष विवस्वानुच्यते बुधैः। किमर्थं साऽश्वरूपा वै नासिकाभ्यामसूयत। एतद्वेदितुमिच्छामस्तत्त्वं विब्रूहि पृच्छताम् ।। २२.

ऋषी म्हणाले: विवस्वानाला ज्ञानी लोक मार्तंड का म्हणतात? तिने घोडीचे रूप घेऊन नाकातून संततीला का जन्म दिला? हे सत्य आम्हाला जाणून घ्यायचे आहे; कृपया आम्ही विचारतो त्याचे स्पष्टीकरण द्या.

सूत उवाच।। चिरोत्पन्नमतिर्भिन्नमण्डं त्वष्ट्रा विदारितम्। दृष्ट्वा गर्भवधाद्भीतः कश्यपो दुःशितोऽभवत् ।। २२.

सूतमुनी म्हणाले: दीर्घकाळ गर्भात असलेले अंड त्वष्ट्याने फोडले, गर्भ नष्ट झाल्याचे पाहून कश्यप घाबरून दुःखी झाला.

अण्डे द्विधाकृते त्वण्डं दृष्ट्वा त्वष्टारमब्रवीत्। नैतदण्डं भवान्नूनं मार्त्तण्डस्त्वं भवानघ ।। २२.

अंड दोन भाग झालेले पाहून त्याने त्वष्ट्याला म्हटले: 'हे अंड नाही, तूच मार्तंड आहेस, हे पापरहित!'

न खल्वयं मृतोऽण्डे च इति स्नेहात् पिताऽब्रवीत्। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नामान्वर्थमुदाहरत् ।। २२.

मुलाबद्दल प्रेमापोटी वडिलांनी म्हटले, 'तो अंड्यात मेला नाही.' ही वाक्ये ऐकून त्याला तसेच नाव ठेवण्यात आले.

यन्मार्त्तण्डो भवेत्युक्तः पित्राऽण्डे वै द्विधा कृते। तस्माद्विवस्वान्मार्त्तण्डः पुराणज्ञैर्विभाष्यते ।। २२.

वडिलांनी अंड दोन भाग झाले असता 'तू मार्तंड आहेस' असे म्हटल्यामुळे विवस्वानाला प्राचीन ज्ञानी लोक मार्तंड म्हणतात.

ततः प्रजाः प्रवक्ष्यामि मार्त्तण्डस्य विवस्वतः। विजज्ञे सवितुः संज्ञाभार्यायान्तु त्रयं पुरा ।। २२.

आता मी मार्तंड विवस्वानाची संतती सांगतो; पूर्वी सावितृच्या पत्नी संज्ञेपासून तीन संतती जन्माला आली.

मनुर्यवीयान् सावर्णिः संज्ञायाञ्च तथाश्विनौ। शनैश्चरश्च सप्तैते मार्त्तण्डस्यात्मजाः स्मृताः ।। २२.

मनू, धाकटा सावर्णी, संज्ञेपासून अश्विनी कुमार, आणि शनैश्चर—हे सातजण मार्तंडाची मुले म्हणून ओळखले जातात.

विवस्वान् कश्यपाज्जज्ञे दाक्षायण्यां महायशाः। तस्य भार्याऽभवत्त्वाष्ट्री महादेवी विवस्वतः। सुरेणुरिति विख्याता पुनः संज्ञेति विश्रुता ।। २२.

महाप्रसिद्ध विवस्वान कश्यप आणि दक्षकन्या यांच्याकडून जन्मला; त्याची पत्नी त्वष्ट्याची कन्या, विवस्वानाची महादेवी, सुरेणु म्हणून ओळखली जाई आणि नंतर संज्ञा म्हणून प्रसिद्ध झाली.

सा तु भार्या भगवतो मार्त्तण्डस्यातितेजसः। नातुष्यद्भर्तृरूपेण रूपयौवनशालिनी ।। २२.

ती अतितेजस्वी मार्तंडाची पत्नी होती; रूप आणि तारुण्याने संपन्न असूनही, तिला पतीचे रूप आवडत नव्हते.

आदित्यस्य हि तद्रूपं मार्त्तण्डस्य हि तेजसा। गोत्रेषु प्रतिरुद्धं वै नाति कान्तमिवाभवत् ।। २२.

आदित्य मार्तंडाचे रूप त्याच्या तेजामुळे वंशात दडले गेले आणि ते फार आकर्षक वाटत नव्हते.

न खल्वयं मृतो ह्यण्डे इति स्नेहात्तमब्रवीत् । अज्ञानः कश्यपः स्नेहान्मार्त्तण्ड इति चोच्यते ।। २२.

मुलाबद्दलच्या प्रेमापोटी वडिलांनी म्हटले, 'तो अंड्यात मेला नाही'; कश्यपाने अज्ञान आणि प्रेमामुळे त्याला मार्तंड असे नाव दिले.

तेजस्त्वभ्यधिकं तस्य नित्यमेव विवस्वतः। येनापि तापयामास त्रील्लोँकान् कश्यपात्मजः ।। २२.

विवस्वानाचे तेज नेहमीच अत्यंत प्रखर होते, ज्यामुळे कश्यपपुत्राने तीनही लोकांना तापवले.

त्रीण्यपत्यानि संज्ञायां जनयामास वै रविः । द्वौ सुतौ तु महावीर्यौ कन्यां कालिन्दिमेव च ।। २२.

रवीने संज्ञेपासून तीन संतती जन्माला घातल्या: दोन पराक्रमी पुत्र आणि कन्या काळिंदी.

मनुर्विवस्वतो ज्येष्ठः श्राद्धदेवः प्रजापतिः। ततो यमो यमी चैव यमजौ संबभूवतुः ।। २२.

मनू हा विवस्वताचा ज्येष्ठ पुत्र, श्राद्धदेव आणि प्रजापती; त्यानंतर यम आणि यमी ही जुळे संतती जन्माला आली.

शान्तवर्णन्तु तद्रूपं दृष्ट्वा संज्ञा विवस्वतः। असहन्ती स्वकां जायां सवर्णां निर्ममे पुनः ।। २२.

त्या शांत रूपाचं दर्शन होताच विवस्वान बेशुद्ध पडला; स्वतःच्या पत्नीला सहन न झाल्यामुळे, त्याने पुन्हा एक सावर्णा निर्माण केली.

महीमयी तु सा नारी तस्याश्छायासमुद्गता। प्राञ्जलिः प्रयता भूत्वा पुनः संज्ञामभाषत ।। २२.

ती स्त्री पृथ्वीपासून निर्माण झाली होती, तिच्या सावलीतून प्रकटली; ती हात जोडून, भक्तीभावाने, पुन्हा संज्ञेला म्हणाली.

वदस्व किं मया कार्यं सा संज्ञा तामथाब्रवीत्। अहं यास्यामि भद्रन्ते स्वमेव भवनं पितुः ।। २२.

"माझ्याकडून काय करावं?" असं तिने विचारलं. त्यावर संज्ञा म्हणाली, "तुझ्या आशीर्वादाने मी माझ्या वडिलांच्या घरी जाईन."

त्वयेह भवने मह्यं वस्तव्यं निर्विशङ्कया। इमौ च बालकौ मह्यं कन्या च वरवर्णिनी ।। २२.

"तू निर्भयपणे या घरात माझ्या जागी राहा; हे दोन मुलगे आणि माझी सुंदर कन्या, हे तुझ्या काळजीसाठी मी सोपवते."

भर्त्रे वै नैवमाख्येयमिदं भगवते त्वया। एवमुक्ताब्रवीत् संज्ञां संज्ञायाः पार्थिवी तु सा ।। २२.

"हे सर्व माझ्या पतीला, प्रभूला, तू कधीच सांगू नकोस." असं सांगितल्यावर, पृथ्वीपासून जन्मलेली ती स्त्री संज्ञेला म्हणाली.

आकाशग्रहणाद्देवि आशयं नैव कर्हिचित्। आख्यास्यामि मतं तुभ्यं गच्छ देवि स्वमालयम् ।। २२.

"देवी, आकाश पकडून कधीच मनासारखं साध्य होत नाही; मी तुझं म्हणणं ऐकेन. देवी, तू तुझ्या घरी जा."

समाधाय च तां संज्ञा तथेत्युक्ता तया च सा। त्वष्टुः समीपमगमद्व्रीडितेव तपस्विनी ।। २२.

ती स्त्री असं मान्य केल्यावर, संज्ञा तिच्या सांगण्यावरून लाजत लाजत तपस्वी त्वष्ट्याजवळ गेली.

पिता तामागतां दृष्ट्वा क्रुद्धः संज्ञामथाब्रवीत्। भर्तुः समीपं गच्छ त्वं मा जुगुप्स दिवाकरम् ।। २२.

वडिलांनी तिला येताना पाहून रागाने संज्ञेला सांगितलं, "तू आपल्या पतीकडे जा; त्या तेजस्वी सूर्याचा तिरस्कार करू नकोस."

सैवमुक्ता तदा पित्रा नियुक्ता च पुनः पुनः। वर्षाणान्तु सहस्रं वै वसति स्म पितुर्गृहे ।। २२.

वडिलांनी वारंवार सांगितल्यावरही, ती संज्ञा हजारो वर्षे वडिलांच्या घरीच राहिली.

भर्तुः समीपं गच्छ त्वं नियुक्ता च पुनः पुनः। अगमद्वडवा भूत्वाच्छाद्य रूपमनिन्दिता। उत्तरान् सा कुरून् गत्वा तृणान्यथ चचार सा ।। २२.

पुन्हा पुन्हा पतीकडे जाण्याची आज्ञा मिळाल्यावर, तिने आपलं रूप लपवून घोडीचं रूप घेतलं आणि उत्तरेकडील कुरू देशात जाऊन तिथे गवत खाऊ लागली.

द्वितीयायान्तु संज्ञायां संज्ञेयमिति चिन्त्यताम्। आदित्यो जनयामास पुत्रावादित्यवर्चसौ ।। २२.

दुसऱ्या संज्ञेपासून, असं समजावं, सूर्याने दोन तेजस्वी पुत्र उत्पन्न केले.

पूर्वजस्य मनोस्तुल्यौ सादृश्येन तु तौ प्रभू । श्रुतश्रवं तु धर्म्मज्ञं श्रुतकर्म्माणमेव च ।। २२.

ते दोघेही ज्येष्ठ मनूसारखे दिसायला होते; एक धर्मज्ञ श्रुतश्रव, आणि दुसरा श्रुतकर्म.