वायुपुराणम्

ऋषय ऊचुः ।। वंशानामानुपूर्व्येण राज्ञाञ्चामिततेजसाम्। स्थितिञ्चैषां प्रभावञ्च ब्रूहि नः परिपृच्छताम् ।। २२.

ऋषी म्हणाले — आम्ही विचारतो आहोत, म्हणून राजवंश आणि असीम तेज असलेल्या राजांची स्थिती आणि त्यांची महती, कृपया योग्य क्रमाने आम्हाला सांग.

एवमुक्तस्ततः सूतस्तथाऽसौ लोमहर्षणः। शुश्रूषामुत्तराख्याने ऋषीणां वाक्यकोविदः ।। २२.

असं ऐकल्यावर सूत लोहितर्षण, जो ऋषींच्या वचनात पारंगत होता, पुढील कथा ऐकायला सज्ज झाला.

आख्यानकुशलो भूयः परं वाक्यमुवाच ह । ब्रुवतो मे निबोधस्व ऋषिराह यथा मम ।। २२.

कथाकथनात कुशल असलेल्या त्याने पुन्हा बोलायला सुरुवात केली, 'माझ्या गुरूने मला जे सांगितले, ते तू नीट ऐक.'

वंशानामानुपूर्व्येण राज्ञाञ्चामिततेजसाम्। स्थितिं चैषां प्रभावञ्च ब्रुवतो मे निबेधत ।। २२.

मी आता राजांच्या वंशांची आणि त्यांच्या सामर्थ्याची व स्थितीची कथा क्रमाने सांगतो, ती लक्ष देऊन ऐका.

वरुणस्य पत्नी सामुद्री शुनोदेवीत्युदाहृता । तस्याः पुत्रौ कलिर्वैद्यः सुता च सुरसुन्दरी ।। २२.

वरुणाची पत्नी, सागराची कन्या, शुनोदेवी म्हणून ओळखली जाते. तिच्या दोन मुलांना कली आणि वैद्य, आणि एक कन्या सुरसुंदरी होती.

कलि पुत्रौ महावीर्यौ जयश्च विजयश्च ह। वैद्यपुत्रौ घृणिश्चैव मुनिश्चैव महाबलौ ।। २२.

कलीचे दोन पुत्र जय आणि विजय हे फार पराक्रमी होते. वैद्याचे दोन पुत्र घृणी आणि मुनि हेही मोठ्या बळाचे होते.

प्रजानामत्तुकामानामन्योन्यस्य प्रभक्षिणौ। भक्षयित्वा तावन्योन्यं विनाशं समवापतुः ।। २२.

त्या दोघांना प्रजांना खाण्याची इच्छा होती. त्यांनी एकमेकांना खाऊन शेवटी आपला विनाश केला.

कलिः सुरायां सञ्जज्ञे तस्य पुत्रो मदः स्मृतः । त्वाष्ट्री हिंसा कलेर्भार्य्या ज्येष्ठा या निकृतिः स्मृता ।। २२.

कली देवांमध्ये जन्मला. त्याचा पुत्र मद म्हणून ओळखला जातो. कलीची पत्नी त्वष्ट्री होती, तिची मोठी बहीण निकृती, जिला हिंसा म्हणतात.

असूतान्यान् कलेः पुत्रांश्चतुरः पुरुषादकान्। नाकं विघ्नं च विख्यातं सद्रमं विधमन्तथा ।। २२.

कलीच्या या पत्नीने आणखी चार पुत्रांना जन्म दिला, जे सर्व नरभक्षक होते — नाक, विघ्न, सद्रम आणि विधम, असे त्यांची नावे प्रसिद्ध आहेत.

अशिरस्कस्तयोर्विघ्नो नाकश्चैवाशरीरवान्। सद्रमश्चैक हस्तोऽभूद्विधमश्चैकपात्स्मृतः ।। २२.

त्यात विघ्न हा शिरविरहित, नाक हा देहाशिवाय, सद्रम एकहाताचा आणि विधम एका पायाचा म्हणून ओळखले जातात.

सद्रमस्य तथा पत्नी तामसी पूतना स्मृता । रेवती विधमस्यापि तयोः पुत्राः सहस्रशः ।। २२.

सद्रमाची पत्नी तामसी, जिला पूतना म्हणतात, आणि विधमाची पत्नी रेवती होती. त्यांच्या पुत्रांची संख्या हजारो होती.

नाकस्य शकुनिः पत्नी विघ्नस्य च अयोमुखी। राक्षसास्तु महाशीर्षाः सन्ध्याद्वयविचारिणः ।। २२.

नाकाची पत्नी शकुनी आणि विघ्नाची पत्नी अयोमुखी होती. मोठ्या डोक्याचे राक्षस संध्याकाळच्या वेळी भटकत असत.

रेवतीपूतनापुत्रा नैऋता नामतः स्मृताः। ग्रहास्ते राक्षसाः सर्वे बालानान्तु विशेषतः। स्कन्दस्तेषामधिपतिर्ब्रह्मणोऽनुमते प्रभुः ।। २२.

रेवती आणि पूतनाचे पुत्र नैरृत नावाने ओळखले जातात. हे सर्व राक्षस ग्रह म्हणून प्रसिद्ध आहेत, विशेषतः मुलांमध्ये. ब्रह्मदेवाच्या अनुमतीने स्कंद त्यांचा अधिपती आहे.

बृहस्पतेर्या भगिनी वरस्त्री ब्रह्मचारिणी। योगसिद्धा जगत्कृत्स्नमसक्ता चरते सदा ।। २२.

बृहस्पतीची भगिनी, एक श्रेष्ठ आणि ब्रह्मचारिणी स्त्री, योगसिद्धी प्राप्त करून, जगात कुठेही आसक्ती न ठेवता नेहमी फिरत असते.

प्रभासस्य तु सा भार्या वसूनामष्टमस्य तु। विश्वकर्मा सुतस्तस्या जातः शिल्पिप्रजापतिः ।। २२.

ती प्रभास या आठव्या वसुची पत्नी होती. त्यांच्या पोटी विश्वकर्मा नावाचा पुत्र जन्मला, जो शिल्पकार आणि प्रजापती आहे.

त्वष्टा विराजो रूपाणां धर्म्मपौत्र उदारधीः। कर्त्ता शिल्पसहस्राणां त्रिदशानाञ्च वास्तुकृत् ।। २२.

धर्माचा नातू त्वष्टा, तेजस्वी आणि बुद्धिमान, हजारो शिल्पांचा कर्ता आणि देवांचा वास्तुविशारद आहे.

यः सर्वेषां विमानानि देवतानाञ्चकार ह। मानुषाश्चोपजीवन्ति यस्य शिल्पं महात्मनः ।। २२.

त्याने सर्व देवतांसाठी विमानांची निर्मिती केली, आणि त्याच्या या महान कौशल्यावर मानवही आपले जीवन चालवतात.

प्रह्लादी विश्रुता तस्य त्वष्टुः पत्नी विरोचना। विरोचनस्य भगिनी माता त्रिशिरसस्तु सा ।। २२.

प्रह्लादी, प्रसिद्ध, ही त्वष्टाची पत्नी आणि विरोचनाची भगिनी होती. ती त्रिशिराचा माता आहे.

देवाचार्यस्य महतो विश्वकर्मस्य धीमतः। विश्वकर्मात्मजश्चैव विश्वकर्ममयः स्मृतः ।। २२.

महान आणि बुद्धिमान विश्वकर्मा, देवांचा आचार्य, याचा पुत्र विश्वकर्ममय म्हणून ओळखला जातो.

सुरेणुरिति विख्याता स्वसा तस्य यवीयसी। त्वाष्ट्री सा सवितुर्भार्य्या पुनः संज्ञेति विश्रुता ।। २२.

सुरेणु म्हणून प्रसिद्ध असलेली, त्याची धाकटी बहीण, त्वष्ट्याची कन्या, सावितृची पत्नी झाली आणि नंतर तिला संज्ञा असे नाव मिळाले.

असूत तपसा सा तु मनुं ज्येष्ठं विवस्वतः। यमौ पुनरसूतासौ यमञ्च यमुनाञ्च ह ।। २२.

तिने आपल्या तपस्येने विवस्वताचा ज्येष्ठ पुत्र मनूला जन्म दिला; आणि पुन्हा तिने यम आणि यमुना या जुळ्या संततीला जन्म दिला.

सा तु गत्वा कुरून् देवी वडवारूपधारिणी। सवितुश्चाश्वरूपस्य नासिकाभ्यां तु तौ स्मृतौ ।। २२.

ती देवी घोडीचे रूप घेऊन कुरू देशात गेली; आणि घोड्याच्या रूपातील सावितृच्या नाकातून त्या दोघांचा जन्म झाल्याचे मानले जाते.

असूत सा महाभागा त्वन्तरिक्षेऽश्विनौ किल। नासत्यञ्चैव दस्रञ्च मार्त्तण्डस्यात्मजावुभौ ।। २२.

ती पुण्यवती देवी आकाशात अश्विनी कुमारांना—नासत्य आणि दस्र—यांना जन्म देते, हे दोघेही मार्तंडाचे पुत्र मानले जातात.

ऋषय ऊचुः।। कस्मान्मार्त्तण्ड इत्येष विवस्वानुच्यते बुधैः। किमर्थं साऽश्वरूपा वै नासिकाभ्यामसूयत। एतद्वेदितुमिच्छामस्तत्त्वं विब्रूहि पृच्छताम् ।। २२.

ऋषी म्हणाले: विवस्वानाला ज्ञानी लोक मार्तंड का म्हणतात? तिने घोडीचे रूप घेऊन नाकातून संततीला का जन्म दिला? हे सत्य आम्हाला जाणून घ्यायचे आहे; कृपया आम्ही विचारतो त्याचे स्पष्टीकरण द्या.

सूत उवाच।। चिरोत्पन्नमतिर्भिन्नमण्डं त्वष्ट्रा विदारितम्। दृष्ट्वा गर्भवधाद्भीतः कश्यपो दुःशितोऽभवत् ।। २२.

सूतमुनी म्हणाले: दीर्घकाळ गर्भात असलेले अंड त्वष्ट्याने फोडले, गर्भ नष्ट झाल्याचे पाहून कश्यप घाबरून दुःखी झाला.

अण्डे द्विधाकृते त्वण्डं दृष्ट्वा त्वष्टारमब्रवीत्। नैतदण्डं भवान्नूनं मार्त्तण्डस्त्वं भवानघ ।। २२.

अंड दोन भाग झालेले पाहून त्याने त्वष्ट्याला म्हटले: 'हे अंड नाही, तूच मार्तंड आहेस, हे पापरहित!'

न खल्वयं मृतोऽण्डे च इति स्नेहात् पिताऽब्रवीत्। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नामान्वर्थमुदाहरत् ।। २२.

मुलाबद्दल प्रेमापोटी वडिलांनी म्हटले, 'तो अंड्यात मेला नाही.' ही वाक्ये ऐकून त्याला तसेच नाव ठेवण्यात आले.

यन्मार्त्तण्डो भवेत्युक्तः पित्राऽण्डे वै द्विधा कृते। तस्माद्विवस्वान्मार्त्तण्डः पुराणज्ञैर्विभाष्यते ।। २२.

वडिलांनी अंड दोन भाग झाले असता 'तू मार्तंड आहेस' असे म्हटल्यामुळे विवस्वानाला प्राचीन ज्ञानी लोक मार्तंड म्हणतात.

ततः प्रजाः प्रवक्ष्यामि मार्त्तण्डस्य विवस्वतः। विजज्ञे सवितुः संज्ञाभार्यायान्तु त्रयं पुरा ।। २२.

आता मी मार्तंड विवस्वानाची संतती सांगतो; पूर्वी सावितृच्या पत्नी संज्ञेपासून तीन संतती जन्माला आली.