वायुपुराणम्

एवमेषा स्थिता संस्था ब्रह्मणा परमेष्ठिना । पितॄणामादिसर्गस्तु लोकानामक्षयार्थिनाम् ।। २१.

ही अशी व्यवस्था ब्रह्मदेवांनी केली आहे. पितरांची ही पहिली सृष्टी, अमरत्वाची इच्छा असणाऱ्या लोकांसाठी घडवली.

इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरः पुनः। दौहित्रा यजमानाश्च प्रोक्ताश्चैव मयाऽनघाः ।। २१.

म्हणूनच हे पितर म्हणजेच देव आहेत आणि देव पुन्हा पितर आहेत. यजमान आणि त्यांचे नातवंडे, हेही मी सांगितले आहेत, हे पापरहित लोकांनो.

लोका दुहितरश्चैव दौहित्राश्च सुतास्तथा। दानानि सह शौचेन तीर्थानि च फलानि च ।। २१.

लोक, कन्या, नातवंडं, मुलं, दान, शुद्धता, तीर्थक्षेत्रं आणि त्यांची फळं — हे सर्व मी सांगितलं आहे.

अक्षयत्वं द्विजाश्चैव यायावरविधिस्तथा । प्रोक्तं सर्वं यथान्यायं यथा ब्रह्माऽब्रवीत् पुरा ।। २१.

अक्षयत्व, द्विज, आणि यायावरांची परंपरा, हे सर्व योग्य क्रमाने सांगितलं आहे, जसं ब्रह्मदेवांनी पूर्वी सांगितलं होतं.

बृहस्पतिरुवाच।। इत्येतदङ्गिराः प्राह ऋषीणां श्रृण्वतां तदा। पृष्टस्तु संशयं सर्वं पितॄणां प्राह संसदि ।। २१.

बृहस्पती म्हणाले — अत्री ऋषींनी हे सर्व ऋषींना ऐकवले. जेव्हा त्यांना शंका विचारली, तेव्हा पितरांबद्दलच्या सर्व शंका सभेत त्यांनी स्पष्ट केल्या.

सत्रे वै वितते पूर्वं तदा वर्षसहस्रिके । यस्मिन् गृहपतिर्ह्यासीद्ब्रह्मा वै देवता प्रभुः ।। २१.

पूर्वी हजार वर्ष चाललेल्या त्या यज्ञात, जिथे गृहस्थ उपस्थित होता, तिथेच ब्रह्मदेव, देवांचा स्वामी, अध्यक्ष होते.

संवत्सरशतान्यं च तत्रोपेता इति श्रुतिः। श्लोकाश्चात्र पुरा गीता ऋषिभिर्ब्रह्मवादिभिः ।। २१.

ऐकिवात आहे की तिथे शेकडो वर्षं घालवली गेली. त्या ठिकाणी ब्रह्मज्ञान सांगणाऱ्या ऋषींनी श्लोक गायले.

दीक्षितस्य तदा सत्रे ब्रह्मणः परमात्मनः। तत्रैव जातमत्युग्रं पितॄणामक्षयार्थिना। लोकानां च हितार्थाय ब्रह्मणा परमेष्टिना ।। २१.

त्या यज्ञात ब्रह्मदेव, परमात्मा, दीक्षित झाले होते. तिथेच पितरांना अमरत्वाची तीव्र इच्छा उत्पन्न झाली, लोकांच्या कल्याणासाठी ब्रह्मदेवांनी ती निर्माण केली.

सूत उवाच।। एवं बृहस्पतिः पूर्वं पृष्टः पुत्र्त्रेण धीमता। प्रोवाच पितृवंशन्तु यत्तद्वैसमुदाहृतम् । अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि वरुणस्य निबोधत ।। २१.

सूतमुनी म्हणाले — बृहस्पतींना त्यांच्या बुद्धिमान मुलाने विचारल्यावर, त्यांनी पितरांचा वंश जसा सांगितला तसा सांगितला. आता मी पुढे वरुणाचा वृत्तांत सांगतो, ऐका.

ऋषयश्चैवमुक्तास्तु परं हर्षमुपागताः। परं शुश्रूषवो भूयः पप्रच्छुस्तदनन्तरम् ।। २२.

असं सांगितल्यावर ऋषी अतिशय आनंदित झाले. पुन्हा ऐकायची उत्कंठा असल्याने त्यांनी लगेचच प्रश्न विचारले.

ऋषय ऊचुः ।। वंशानामानुपूर्व्येण राज्ञाञ्चामिततेजसाम्। स्थितिञ्चैषां प्रभावञ्च ब्रूहि नः परिपृच्छताम् ।। २२.

ऋषी म्हणाले — आम्ही विचारतो आहोत, म्हणून राजवंश आणि असीम तेज असलेल्या राजांची स्थिती आणि त्यांची महती, कृपया योग्य क्रमाने आम्हाला सांग.

एवमुक्तस्ततः सूतस्तथाऽसौ लोमहर्षणः। शुश्रूषामुत्तराख्याने ऋषीणां वाक्यकोविदः ।। २२.

असं ऐकल्यावर सूत लोहितर्षण, जो ऋषींच्या वचनात पारंगत होता, पुढील कथा ऐकायला सज्ज झाला.

आख्यानकुशलो भूयः परं वाक्यमुवाच ह । ब्रुवतो मे निबोधस्व ऋषिराह यथा मम ।। २२.

कथाकथनात कुशल असलेल्या त्याने पुन्हा बोलायला सुरुवात केली, 'माझ्या गुरूने मला जे सांगितले, ते तू नीट ऐक.'

वंशानामानुपूर्व्येण राज्ञाञ्चामिततेजसाम्। स्थितिं चैषां प्रभावञ्च ब्रुवतो मे निबेधत ।। २२.

मी आता राजांच्या वंशांची आणि त्यांच्या सामर्थ्याची व स्थितीची कथा क्रमाने सांगतो, ती लक्ष देऊन ऐका.

वरुणस्य पत्नी सामुद्री शुनोदेवीत्युदाहृता । तस्याः पुत्रौ कलिर्वैद्यः सुता च सुरसुन्दरी ।। २२.

वरुणाची पत्नी, सागराची कन्या, शुनोदेवी म्हणून ओळखली जाते. तिच्या दोन मुलांना कली आणि वैद्य, आणि एक कन्या सुरसुंदरी होती.

कलि पुत्रौ महावीर्यौ जयश्च विजयश्च ह। वैद्यपुत्रौ घृणिश्चैव मुनिश्चैव महाबलौ ।। २२.

कलीचे दोन पुत्र जय आणि विजय हे फार पराक्रमी होते. वैद्याचे दोन पुत्र घृणी आणि मुनि हेही मोठ्या बळाचे होते.

प्रजानामत्तुकामानामन्योन्यस्य प्रभक्षिणौ। भक्षयित्वा तावन्योन्यं विनाशं समवापतुः ।। २२.

त्या दोघांना प्रजांना खाण्याची इच्छा होती. त्यांनी एकमेकांना खाऊन शेवटी आपला विनाश केला.

कलिः सुरायां सञ्जज्ञे तस्य पुत्रो मदः स्मृतः । त्वाष्ट्री हिंसा कलेर्भार्य्या ज्येष्ठा या निकृतिः स्मृता ।। २२.

कली देवांमध्ये जन्मला. त्याचा पुत्र मद म्हणून ओळखला जातो. कलीची पत्नी त्वष्ट्री होती, तिची मोठी बहीण निकृती, जिला हिंसा म्हणतात.

असूतान्यान् कलेः पुत्रांश्चतुरः पुरुषादकान्। नाकं विघ्नं च विख्यातं सद्रमं विधमन्तथा ।। २२.

कलीच्या या पत्नीने आणखी चार पुत्रांना जन्म दिला, जे सर्व नरभक्षक होते — नाक, विघ्न, सद्रम आणि विधम, असे त्यांची नावे प्रसिद्ध आहेत.

अशिरस्कस्तयोर्विघ्नो नाकश्चैवाशरीरवान्। सद्रमश्चैक हस्तोऽभूद्विधमश्चैकपात्स्मृतः ।। २२.

त्यात विघ्न हा शिरविरहित, नाक हा देहाशिवाय, सद्रम एकहाताचा आणि विधम एका पायाचा म्हणून ओळखले जातात.

सद्रमस्य तथा पत्नी तामसी पूतना स्मृता । रेवती विधमस्यापि तयोः पुत्राः सहस्रशः ।। २२.

सद्रमाची पत्नी तामसी, जिला पूतना म्हणतात, आणि विधमाची पत्नी रेवती होती. त्यांच्या पुत्रांची संख्या हजारो होती.

नाकस्य शकुनिः पत्नी विघ्नस्य च अयोमुखी। राक्षसास्तु महाशीर्षाः सन्ध्याद्वयविचारिणः ।। २२.

नाकाची पत्नी शकुनी आणि विघ्नाची पत्नी अयोमुखी होती. मोठ्या डोक्याचे राक्षस संध्याकाळच्या वेळी भटकत असत.

रेवतीपूतनापुत्रा नैऋता नामतः स्मृताः। ग्रहास्ते राक्षसाः सर्वे बालानान्तु विशेषतः। स्कन्दस्तेषामधिपतिर्ब्रह्मणोऽनुमते प्रभुः ।। २२.

रेवती आणि पूतनाचे पुत्र नैरृत नावाने ओळखले जातात. हे सर्व राक्षस ग्रह म्हणून प्रसिद्ध आहेत, विशेषतः मुलांमध्ये. ब्रह्मदेवाच्या अनुमतीने स्कंद त्यांचा अधिपती आहे.

बृहस्पतेर्या भगिनी वरस्त्री ब्रह्मचारिणी। योगसिद्धा जगत्कृत्स्नमसक्ता चरते सदा ।। २२.

बृहस्पतीची भगिनी, एक श्रेष्ठ आणि ब्रह्मचारिणी स्त्री, योगसिद्धी प्राप्त करून, जगात कुठेही आसक्ती न ठेवता नेहमी फिरत असते.

प्रभासस्य तु सा भार्या वसूनामष्टमस्य तु। विश्वकर्मा सुतस्तस्या जातः शिल्पिप्रजापतिः ।। २२.

ती प्रभास या आठव्या वसुची पत्नी होती. त्यांच्या पोटी विश्वकर्मा नावाचा पुत्र जन्मला, जो शिल्पकार आणि प्रजापती आहे.

त्वष्टा विराजो रूपाणां धर्म्मपौत्र उदारधीः। कर्त्ता शिल्पसहस्राणां त्रिदशानाञ्च वास्तुकृत् ।। २२.

धर्माचा नातू त्वष्टा, तेजस्वी आणि बुद्धिमान, हजारो शिल्पांचा कर्ता आणि देवांचा वास्तुविशारद आहे.

यः सर्वेषां विमानानि देवतानाञ्चकार ह। मानुषाश्चोपजीवन्ति यस्य शिल्पं महात्मनः ।। २२.

त्याने सर्व देवतांसाठी विमानांची निर्मिती केली, आणि त्याच्या या महान कौशल्यावर मानवही आपले जीवन चालवतात.

प्रह्लादी विश्रुता तस्य त्वष्टुः पत्नी विरोचना। विरोचनस्य भगिनी माता त्रिशिरसस्तु सा ।। २२.

प्रह्लादी, प्रसिद्ध, ही त्वष्टाची पत्नी आणि विरोचनाची भगिनी होती. ती त्रिशिराचा माता आहे.

देवाचार्यस्य महतो विश्वकर्मस्य धीमतः। विश्वकर्मात्मजश्चैव विश्वकर्ममयः स्मृतः ।। २२.

महान आणि बुद्धिमान विश्वकर्मा, देवांचा आचार्य, याचा पुत्र विश्वकर्ममय म्हणून ओळखला जातो.