वायुपुराणम्

देवास्त्वेतान् यजन्ते वै सर्वेष्वेतेष्ववस्थिताः। आश्रमास्तु यजन्त्येतांश्चत्वारस्तु यथाक्रमम् ।। २१.

सर्व देव हे पितरांची पूजा करतात, आणि सर्वजण त्यांच्यातच स्थित आहेत; चारही आश्रम या पितरांची आपापल्या क्रमाने पूजा करतात.

वर्णाश्चापि यजन्त्येतांश्चत्वारस्तु यथाविधि। तथा सङ्करजाताश्च म्लेच्छाश्चैव यजन्ति वै ।। २१.

चारही वर्णही या पितरांची योग्य पद्धतीने पूजा करतात; तसेच संकरजातीचे आणि म्लेच्छही त्यांची पूजा करतात.

पितॄंश्च यो यजेद्भक्त्या पितरः पूजयन्ति तम्। पितरः पुष्ठिकामस्य प्रजाकामस्य वा पुनः। पुष्ठिं प्रजाश्च स्वर्गं च प्रयच्छन्ति पितामहाः ।। २१.

जो भक्तीने पितरांची पूजा करतो, त्याला पितरही सन्मान देतात; जो पुष्टी किंवा संतती इच्छितो, त्याला पितामह पुष्टी, संतती आणि स्वर्ग देतात.

देवकार्यादपि सूनोः पितृकार्यं विशिष्यते। देवतानां हि पितरः पूर्वमाप्यायनं स्वयम् ।। २१.

मुलाने वडिलांसाठी जे कर्तव्य करावं लागतं, ते देवांसाठीच्या कर्तव्यापेक्षा मोठं असतं. कारण देवांना पोसणारे मूळ स्त्रोत हे पितरच आहेत.

न हि योगगतिः सूक्ष्मा पितॄणां च परा गतिः। तपसा विप्रकृष्टेन दृश्यते मांसचक्षुषा ।। २१.

योगाचा सूक्ष्म मार्ग किंवा पितरांचा श्रेष्ठ मार्ग, कितीही कठोर तप केलं तरी, डोळ्यांनी पाहता येत नाही.

सर्वेषां राजतं पात्रमथवा रजतान्वितम्। पावनं ह्युत्तमं प्रोक्तं देवानां पितृभिः सह ।। २१.

संपूर्ण चांदीचं किंवा चांदीने मढवलेलं पात्र, देवांना आणि पितरांना अर्पण करताना सर्वात पवित्र आणि उत्तम मानलं जातं.

येषां दास्यन्ति पिण्डांस्त्रीन् बान्धवा नामगोत्रतः। भूमौ कुशोत्तरायाञ्च अपसव्यविधानतः ।। २१.

ज्यांच्या नातेवाईकांनी, नाव आणि गोत्र सांगून, पृथ्वीवर कुशावर योग्य पद्धतीने तीन पिंड अर्पण केले, त्यांना त्याचा लाभ मिळतो.

सर्वत्र वर्त्तमानास्ते पिण्डाः प्रीणन्ति वै पितॄन्। यदाहारो भवेज्जन्तुराहारः सोऽस्य जायते ।। २१.

जिथे जिथे हे पिंड असतात, तिथे तिथे ते पितरांना तृप्त करतात. ज्या जीवाला जे अन्न मिळतं, तेच त्याचं खरं पोषण होतं.

यथा गोष्ठे प्रनष्टां वै वत्सो विन्दति मातरम् । तथा तं नयते मन्त्रो जन्तुर्यत्रावतिष्ठते ।। २१.

जसं वासरू गोठ्यात हरवलेली आई शोधून काढतं, तसंच मंत्र त्या जीवाला त्याच्या योग्य ठिकाणी पोहोचवतो.

मान गोत्रं च मन्त्रश्च दत्तमन्नं नयन्ति तम्। अपि योनिशतं प्राप्तां स्तृप्तिस्ताननुगच्छति ।। २१.

मान, गोत्र, मंत्र आणि अर्पण केलेलं अन्न, हे सर्व मिळून तृप्ती देतात. शंभर जन्म जरी मिळाले तरी ती तृप्ती त्याच्या मागे जाते.

एवमेषा स्थिता संस्था ब्रह्मणा परमेष्ठिना । पितॄणामादिसर्गस्तु लोकानामक्षयार्थिनाम् ।। २१.

ही अशी व्यवस्था ब्रह्मदेवांनी केली आहे. पितरांची ही पहिली सृष्टी, अमरत्वाची इच्छा असणाऱ्या लोकांसाठी घडवली.

इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरः पुनः। दौहित्रा यजमानाश्च प्रोक्ताश्चैव मयाऽनघाः ।। २१.

म्हणूनच हे पितर म्हणजेच देव आहेत आणि देव पुन्हा पितर आहेत. यजमान आणि त्यांचे नातवंडे, हेही मी सांगितले आहेत, हे पापरहित लोकांनो.

लोका दुहितरश्चैव दौहित्राश्च सुतास्तथा। दानानि सह शौचेन तीर्थानि च फलानि च ।। २१.

लोक, कन्या, नातवंडं, मुलं, दान, शुद्धता, तीर्थक्षेत्रं आणि त्यांची फळं — हे सर्व मी सांगितलं आहे.

अक्षयत्वं द्विजाश्चैव यायावरविधिस्तथा । प्रोक्तं सर्वं यथान्यायं यथा ब्रह्माऽब्रवीत् पुरा ।। २१.

अक्षयत्व, द्विज, आणि यायावरांची परंपरा, हे सर्व योग्य क्रमाने सांगितलं आहे, जसं ब्रह्मदेवांनी पूर्वी सांगितलं होतं.

बृहस्पतिरुवाच।। इत्येतदङ्गिराः प्राह ऋषीणां श्रृण्वतां तदा। पृष्टस्तु संशयं सर्वं पितॄणां प्राह संसदि ।। २१.

बृहस्पती म्हणाले — अत्री ऋषींनी हे सर्व ऋषींना ऐकवले. जेव्हा त्यांना शंका विचारली, तेव्हा पितरांबद्दलच्या सर्व शंका सभेत त्यांनी स्पष्ट केल्या.

सत्रे वै वितते पूर्वं तदा वर्षसहस्रिके । यस्मिन् गृहपतिर्ह्यासीद्ब्रह्मा वै देवता प्रभुः ।। २१.

पूर्वी हजार वर्ष चाललेल्या त्या यज्ञात, जिथे गृहस्थ उपस्थित होता, तिथेच ब्रह्मदेव, देवांचा स्वामी, अध्यक्ष होते.

संवत्सरशतान्यं च तत्रोपेता इति श्रुतिः। श्लोकाश्चात्र पुरा गीता ऋषिभिर्ब्रह्मवादिभिः ।। २१.

ऐकिवात आहे की तिथे शेकडो वर्षं घालवली गेली. त्या ठिकाणी ब्रह्मज्ञान सांगणाऱ्या ऋषींनी श्लोक गायले.

दीक्षितस्य तदा सत्रे ब्रह्मणः परमात्मनः। तत्रैव जातमत्युग्रं पितॄणामक्षयार्थिना। लोकानां च हितार्थाय ब्रह्मणा परमेष्टिना ।। २१.

त्या यज्ञात ब्रह्मदेव, परमात्मा, दीक्षित झाले होते. तिथेच पितरांना अमरत्वाची तीव्र इच्छा उत्पन्न झाली, लोकांच्या कल्याणासाठी ब्रह्मदेवांनी ती निर्माण केली.

सूत उवाच।। एवं बृहस्पतिः पूर्वं पृष्टः पुत्र्त्रेण धीमता। प्रोवाच पितृवंशन्तु यत्तद्वैसमुदाहृतम् । अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि वरुणस्य निबोधत ।। २१.

सूतमुनी म्हणाले — बृहस्पतींना त्यांच्या बुद्धिमान मुलाने विचारल्यावर, त्यांनी पितरांचा वंश जसा सांगितला तसा सांगितला. आता मी पुढे वरुणाचा वृत्तांत सांगतो, ऐका.

ऋषयश्चैवमुक्तास्तु परं हर्षमुपागताः। परं शुश्रूषवो भूयः पप्रच्छुस्तदनन्तरम् ।। २२.

असं सांगितल्यावर ऋषी अतिशय आनंदित झाले. पुन्हा ऐकायची उत्कंठा असल्याने त्यांनी लगेचच प्रश्न विचारले.

ऋषय ऊचुः ।। वंशानामानुपूर्व्येण राज्ञाञ्चामिततेजसाम्। स्थितिञ्चैषां प्रभावञ्च ब्रूहि नः परिपृच्छताम् ।। २२.

ऋषी म्हणाले — आम्ही विचारतो आहोत, म्हणून राजवंश आणि असीम तेज असलेल्या राजांची स्थिती आणि त्यांची महती, कृपया योग्य क्रमाने आम्हाला सांग.

एवमुक्तस्ततः सूतस्तथाऽसौ लोमहर्षणः। शुश्रूषामुत्तराख्याने ऋषीणां वाक्यकोविदः ।। २२.

असं ऐकल्यावर सूत लोहितर्षण, जो ऋषींच्या वचनात पारंगत होता, पुढील कथा ऐकायला सज्ज झाला.

आख्यानकुशलो भूयः परं वाक्यमुवाच ह । ब्रुवतो मे निबोधस्व ऋषिराह यथा मम ।। २२.

कथाकथनात कुशल असलेल्या त्याने पुन्हा बोलायला सुरुवात केली, 'माझ्या गुरूने मला जे सांगितले, ते तू नीट ऐक.'

वंशानामानुपूर्व्येण राज्ञाञ्चामिततेजसाम्। स्थितिं चैषां प्रभावञ्च ब्रुवतो मे निबेधत ।। २२.

मी आता राजांच्या वंशांची आणि त्यांच्या सामर्थ्याची व स्थितीची कथा क्रमाने सांगतो, ती लक्ष देऊन ऐका.

वरुणस्य पत्नी सामुद्री शुनोदेवीत्युदाहृता । तस्याः पुत्रौ कलिर्वैद्यः सुता च सुरसुन्दरी ।। २२.

वरुणाची पत्नी, सागराची कन्या, शुनोदेवी म्हणून ओळखली जाते. तिच्या दोन मुलांना कली आणि वैद्य, आणि एक कन्या सुरसुंदरी होती.

कलि पुत्रौ महावीर्यौ जयश्च विजयश्च ह। वैद्यपुत्रौ घृणिश्चैव मुनिश्चैव महाबलौ ।। २२.

कलीचे दोन पुत्र जय आणि विजय हे फार पराक्रमी होते. वैद्याचे दोन पुत्र घृणी आणि मुनि हेही मोठ्या बळाचे होते.

प्रजानामत्तुकामानामन्योन्यस्य प्रभक्षिणौ। भक्षयित्वा तावन्योन्यं विनाशं समवापतुः ।। २२.

त्या दोघांना प्रजांना खाण्याची इच्छा होती. त्यांनी एकमेकांना खाऊन शेवटी आपला विनाश केला.

कलिः सुरायां सञ्जज्ञे तस्य पुत्रो मदः स्मृतः । त्वाष्ट्री हिंसा कलेर्भार्य्या ज्येष्ठा या निकृतिः स्मृता ।। २२.

कली देवांमध्ये जन्मला. त्याचा पुत्र मद म्हणून ओळखला जातो. कलीची पत्नी त्वष्ट्री होती, तिची मोठी बहीण निकृती, जिला हिंसा म्हणतात.

असूतान्यान् कलेः पुत्रांश्चतुरः पुरुषादकान्। नाकं विघ्नं च विख्यातं सद्रमं विधमन्तथा ।। २२.

कलीच्या या पत्नीने आणखी चार पुत्रांना जन्म दिला, जे सर्व नरभक्षक होते — नाक, विघ्न, सद्रम आणि विधम, असे त्यांची नावे प्रसिद्ध आहेत.