वायुपुराणम्

यज्ञान् वेदांस्तथा कामाञ्ज्ञानानि विविधानि च। प्राप्नोत्यायुः प्रजाश्चैव पितृभक्तो धनानि च ।। २१.

तो यज्ञ, वेद, इच्छा आणि विविध प्रकारचे ज्ञान मिळवतो; तसेच दीर्घायुष्य, संतती, पितरांप्रती भक्ती आणि संपत्तीही मिळवतो.

श्राद्धे यः श्राद्धकल्पं वै पश्चिमं नियतं पठेत्। सर्वाप्येतान्यवाप्नोति तीर्थे दानफलानि च ।। २१.

जो कोणी श्रद्धेने, शिस्तीने श्राद्धाचा अंतिम विधी वाचतो, तो हे सर्व फळ मिळवतो आणि तीर्थस्थळी दान केल्याचे फळही मिळवतो.

स पङ्क्तिपावनश्चैव द्विजानामग्रभुग् भवेत्। अध्याप्य वा द्विजान् सर्वान् सर्वान् कामानवाप्नुयात् ।। २१.

तो पंक्ती शुद्ध करणारा आणि द्विजांमध्ये अग्रभागी होतो; सर्व द्विजांना शिकवून तो सर्व इच्छा पूर्ण करतो.

यश्चैव श्रृणुयान्नित्यमानन्त्यं स्वर्गमश्नुते। अनसूयो जितक्रोधो लोभमोहविवर्जितः ।। २१.

जो नेहमी हा अनंत कथाभाग ऐकतो, तो स्वर्ग प्राप्त करतो—जर तो द्वेषरहित, क्रोधावर विजय मिळवलेला आणि लोभ-मोहापासून मुक्त असेल.

तीर्थानां च फलं कृत्स्नं दानादीनां तथैव च। मोक्षोपायो ह्ययं श्रेष्ठः स्वर्गोपायो ह्ययं परः । इह चापि परा तुष्टिस्तस्मात्कुर्वीत यत्नतः ।। २१.

तो तीर्थयात्रांचे आणि दानादींचे संपूर्ण फळ मिळवतो; हेच मुक्तीचे श्रेष्ठ साधन आहे, आणि स्वर्गप्राप्तीचेही सर्वोच्च साधन आहे. या जन्मात आणि पुढेही श्रेष्ठ समाधान मिळते; म्हणून मन लावून प्रयत्न करावा.

इमं विधिं यो हि पठेदतन्द्रितः समाहितः संसदि पर्वसन्धिषु । अपत्यभाग्भवति परेण तेजसा दिवौ कसां स व्रजते सलोकताम् ।। २१.

जो कोणी ही प्रक्रिया एकाग्रतेने, लक्षपूर्वक, सभेत किंवा पर्वकाळाच्या संधीकाळी वाचतो, त्याला संतती मिळते, श्रेष्ठ तेज प्राप्त होते आणि तो देवांप्रमाणेच त्यांच्या लोकात पोहोचतो.

येन प्रोक्तस्त्वयं कल्पो नमस्तस्मै स्वयम्भुवे। महायोगेश्वरेभ्यश्च सदा च प्रणतो ह्यहम् ।। २१.

ज्यांनी हा विधी सांगितला त्या स्वयंभूला मी वंदन करतो; आणि महान योगेश्वरांना मी नेहमीच वंदन करतो.

इत्येतेपितर स्तात देवानामपि देवताः। सप्तस्वेतेषु ते नित्यं स्थानेषु पितरोऽव्यथाः ।। २१.

हे पितरच, प्रिय, देवतांच्याही देवता आहेत; हे सात पितर नेहमीच आपापल्या ठिकाणी स्थित राहून कधीही दुःखी होत नाहीत.

प्रजापतिसुता ह्येते सर्वे चैव महात्मनः। आद्यो गणस्तु योगानां स नित्यो योगवर्द्धनः ।। २१.

हे सर्व प्रजापतींची संतती असून, हे सर्व महात्मे आहेत; पहिला गट योग्यांचा आहे, जो नित्य आणि योग वाढवणारा आहे.

द्वितीयो देवतानां तु तृतीयो देवताऽरिणाम्। शेषास्तु वर्णिनां ज्ञेया इति सर्वे प्रकीर्तिताः ।। २१.

दुसरा गट देवतांचा आहे, तिसरा गट देवतांच्या शत्रूंचा आहे; उरलेले सर्व मानव जातीचे आहेत—असे सर्वांचे वर्णन झाले आहे.

देवास्त्वेतान् यजन्ते वै सर्वेष्वेतेष्ववस्थिताः। आश्रमास्तु यजन्त्येतांश्चत्वारस्तु यथाक्रमम् ।। २१.

सर्व देव हे पितरांची पूजा करतात, आणि सर्वजण त्यांच्यातच स्थित आहेत; चारही आश्रम या पितरांची आपापल्या क्रमाने पूजा करतात.

वर्णाश्चापि यजन्त्येतांश्चत्वारस्तु यथाविधि। तथा सङ्करजाताश्च म्लेच्छाश्चैव यजन्ति वै ।। २१.

चारही वर्णही या पितरांची योग्य पद्धतीने पूजा करतात; तसेच संकरजातीचे आणि म्लेच्छही त्यांची पूजा करतात.

पितॄंश्च यो यजेद्भक्त्या पितरः पूजयन्ति तम्। पितरः पुष्ठिकामस्य प्रजाकामस्य वा पुनः। पुष्ठिं प्रजाश्च स्वर्गं च प्रयच्छन्ति पितामहाः ।। २१.

जो भक्तीने पितरांची पूजा करतो, त्याला पितरही सन्मान देतात; जो पुष्टी किंवा संतती इच्छितो, त्याला पितामह पुष्टी, संतती आणि स्वर्ग देतात.

देवकार्यादपि सूनोः पितृकार्यं विशिष्यते। देवतानां हि पितरः पूर्वमाप्यायनं स्वयम् ।। २१.

मुलाने वडिलांसाठी जे कर्तव्य करावं लागतं, ते देवांसाठीच्या कर्तव्यापेक्षा मोठं असतं. कारण देवांना पोसणारे मूळ स्त्रोत हे पितरच आहेत.

न हि योगगतिः सूक्ष्मा पितॄणां च परा गतिः। तपसा विप्रकृष्टेन दृश्यते मांसचक्षुषा ।। २१.

योगाचा सूक्ष्म मार्ग किंवा पितरांचा श्रेष्ठ मार्ग, कितीही कठोर तप केलं तरी, डोळ्यांनी पाहता येत नाही.

सर्वेषां राजतं पात्रमथवा रजतान्वितम्। पावनं ह्युत्तमं प्रोक्तं देवानां पितृभिः सह ।। २१.

संपूर्ण चांदीचं किंवा चांदीने मढवलेलं पात्र, देवांना आणि पितरांना अर्पण करताना सर्वात पवित्र आणि उत्तम मानलं जातं.

येषां दास्यन्ति पिण्डांस्त्रीन् बान्धवा नामगोत्रतः। भूमौ कुशोत्तरायाञ्च अपसव्यविधानतः ।। २१.

ज्यांच्या नातेवाईकांनी, नाव आणि गोत्र सांगून, पृथ्वीवर कुशावर योग्य पद्धतीने तीन पिंड अर्पण केले, त्यांना त्याचा लाभ मिळतो.

सर्वत्र वर्त्तमानास्ते पिण्डाः प्रीणन्ति वै पितॄन्। यदाहारो भवेज्जन्तुराहारः सोऽस्य जायते ।। २१.

जिथे जिथे हे पिंड असतात, तिथे तिथे ते पितरांना तृप्त करतात. ज्या जीवाला जे अन्न मिळतं, तेच त्याचं खरं पोषण होतं.

यथा गोष्ठे प्रनष्टां वै वत्सो विन्दति मातरम् । तथा तं नयते मन्त्रो जन्तुर्यत्रावतिष्ठते ।। २१.

जसं वासरू गोठ्यात हरवलेली आई शोधून काढतं, तसंच मंत्र त्या जीवाला त्याच्या योग्य ठिकाणी पोहोचवतो.

मान गोत्रं च मन्त्रश्च दत्तमन्नं नयन्ति तम्। अपि योनिशतं प्राप्तां स्तृप्तिस्ताननुगच्छति ।। २१.

मान, गोत्र, मंत्र आणि अर्पण केलेलं अन्न, हे सर्व मिळून तृप्ती देतात. शंभर जन्म जरी मिळाले तरी ती तृप्ती त्याच्या मागे जाते.

एवमेषा स्थिता संस्था ब्रह्मणा परमेष्ठिना । पितॄणामादिसर्गस्तु लोकानामक्षयार्थिनाम् ।। २१.

ही अशी व्यवस्था ब्रह्मदेवांनी केली आहे. पितरांची ही पहिली सृष्टी, अमरत्वाची इच्छा असणाऱ्या लोकांसाठी घडवली.

इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरः पुनः। दौहित्रा यजमानाश्च प्रोक्ताश्चैव मयाऽनघाः ।। २१.

म्हणूनच हे पितर म्हणजेच देव आहेत आणि देव पुन्हा पितर आहेत. यजमान आणि त्यांचे नातवंडे, हेही मी सांगितले आहेत, हे पापरहित लोकांनो.

लोका दुहितरश्चैव दौहित्राश्च सुतास्तथा। दानानि सह शौचेन तीर्थानि च फलानि च ।। २१.

लोक, कन्या, नातवंडं, मुलं, दान, शुद्धता, तीर्थक्षेत्रं आणि त्यांची फळं — हे सर्व मी सांगितलं आहे.

अक्षयत्वं द्विजाश्चैव यायावरविधिस्तथा । प्रोक्तं सर्वं यथान्यायं यथा ब्रह्माऽब्रवीत् पुरा ।। २१.

अक्षयत्व, द्विज, आणि यायावरांची परंपरा, हे सर्व योग्य क्रमाने सांगितलं आहे, जसं ब्रह्मदेवांनी पूर्वी सांगितलं होतं.

बृहस्पतिरुवाच।। इत्येतदङ्गिराः प्राह ऋषीणां श्रृण्वतां तदा। पृष्टस्तु संशयं सर्वं पितॄणां प्राह संसदि ।। २१.

बृहस्पती म्हणाले — अत्री ऋषींनी हे सर्व ऋषींना ऐकवले. जेव्हा त्यांना शंका विचारली, तेव्हा पितरांबद्दलच्या सर्व शंका सभेत त्यांनी स्पष्ट केल्या.

सत्रे वै वितते पूर्वं तदा वर्षसहस्रिके । यस्मिन् गृहपतिर्ह्यासीद्ब्रह्मा वै देवता प्रभुः ।। २१.

पूर्वी हजार वर्ष चाललेल्या त्या यज्ञात, जिथे गृहस्थ उपस्थित होता, तिथेच ब्रह्मदेव, देवांचा स्वामी, अध्यक्ष होते.

संवत्सरशतान्यं च तत्रोपेता इति श्रुतिः। श्लोकाश्चात्र पुरा गीता ऋषिभिर्ब्रह्मवादिभिः ।। २१.

ऐकिवात आहे की तिथे शेकडो वर्षं घालवली गेली. त्या ठिकाणी ब्रह्मज्ञान सांगणाऱ्या ऋषींनी श्लोक गायले.

दीक्षितस्य तदा सत्रे ब्रह्मणः परमात्मनः। तत्रैव जातमत्युग्रं पितॄणामक्षयार्थिना। लोकानां च हितार्थाय ब्रह्मणा परमेष्टिना ।। २१.

त्या यज्ञात ब्रह्मदेव, परमात्मा, दीक्षित झाले होते. तिथेच पितरांना अमरत्वाची तीव्र इच्छा उत्पन्न झाली, लोकांच्या कल्याणासाठी ब्रह्मदेवांनी ती निर्माण केली.

सूत उवाच।। एवं बृहस्पतिः पूर्वं पृष्टः पुत्र्त्रेण धीमता। प्रोवाच पितृवंशन्तु यत्तद्वैसमुदाहृतम् । अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि वरुणस्य निबोधत ।। २१.

सूतमुनी म्हणाले — बृहस्पतींना त्यांच्या बुद्धिमान मुलाने विचारल्यावर, त्यांनी पितरांचा वंश जसा सांगितला तसा सांगितला. आता मी पुढे वरुणाचा वृत्तांत सांगतो, ऐका.