वायुपुराणम्

परिवादो न कर्त्तव्यो योगिनां च विशेषतः। परिवादात् कृमिर्भूत्वा तत्रैव परिवर्त्तते ।। २१.

कधीही निंदा करू नये, विशेषतः योग्यांची. निंदा केल्याने कृमि होऊन तिथेच फिरावे लागते.

योगं परिवदेद्यस्तु ध्यानिनां मोक्षकारणम्। स गच्छेन्नरकं घोरं श्रोता यश्च न संशयः ।। २१.

जो योगाची, म्हणजे ध्यान करणाऱ्यांना मोक्ष देणाऱ्या गोष्टीची निंदा करतो, तो घोर नरकात जातो आणि ऐकणारा सुद्धा—यात शंका नाही.

आवृतं तमसा सर्वं नरकं घोरदर्शनम्। योगीश्वरपरी वादान्निश्चयं याति मानवः ।। २१.

संपूर्ण नरक काळोखाने व्यापलेला आणि भयानक असतो. योगेश्वरांची निंदा केल्याने माणूस नक्कीच तिथे पोहोचतो.

योगेश्वराणामाक्रोशं श्रृणुयाद्यो यतात्मनाम्। स हि कालं चिरं मज्जेत् कुम्भीपाके न संशयः ।। २१.

जो संयमित योगेश्वरांची निंदा ऐकतो, तो नक्कीच दीर्घ काळ कुम्भीपाक नरकात बुडतो—यात शंका नाही.

मनसा कर्मणा वाचा द्वेषं योगिषु वर्ज्जयेत्। प्रेत्यान्यं तत्फलं भुङ्क्ते इह चैव न संशयः ।। २१.

मनाने, कृतीने किंवा वाणीने योग्यांबद्दल द्वेष करू नये. मृत्यूनंतर आणि या जन्मातही त्याचे फळ भोगावे लागते—हे नक्की.

न पारगो विन्दति पारमात्मनस्त्रिलोकमध्ये चरति स्वकर्मभिः। ऋचो यजुःसामतदङ्गपारगो विकारमेव ह्यनवाप्य सीदति ।। २१.

जो परमात्म्याचा अंतिम टप्पा गाठत नाही, तो आपल्या कर्मांनुसार तिन्ही लोकांत भटकत राहतो. ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि त्यांचे सर्व अंग शिकूनही, जर त्याने खरी अंतर्गत बदलाची प्राप्ती केली नाही, तर तो तसाच अडकून राहतो.

विकारपारः प्रकृतेश्च पारगस्त्रयी गुणानां त्रिगुणान्तपारगा। तत्त्वञ्चतुर्विंशतियो गपारगं स पारगो यस्त्वयनान्तपारगः ।। २१.

जो बदलाच्या पलीकडे गेला, प्रकृतीच्या पलीकडे गेला, तीन गुणांच्या आणि त्यांच्या मर्यादांच्या पलीकडे गेला, चोवीस तत्त्वांच्या पलीकडे गेला, तोच खरा पार गेलेला, अंतिम टप्पा गाठलेला म्हणावा.

कृत्स्नं यथा तत्त्वविसर्गमात्मनस्तथैव भूयः प्रलयं सदात्मनः। प्रत्याहरेद्योगबलेन योगवित् स सर्वपारक्रमयानगोचरः ।। २१.

जसा सर्व तत्त्वांचा विसर्जन आत्म्यात होते, तसाच योग जाणणारा योगाच्या सामर्थ्याने सर्व काही नेहमीच खऱ्या आत्म्यात विलीन करतो; तो सर्वत्र पसरलेल्या सामर्थ्याच्या मार्गाने जातो, इतरांच्या आवाक्याबाहेर राहतो.

वेदस्य वेदिता यो वै वेद्यं विन्दति योगवित्। तं वै वेदविदं प्राहुस्तं प्राहुर्वेदपारगम् ।। २१.

जो योग जाणतो, वेद खरा जाणतो आणि जे जाणण्यासारखे आहे ते प्राप्त करतो, त्याला वेद जाणणारे लोक खरा वेदज्ञ म्हणतात, आणि त्याला वेदाचा अंतिम टप्पा गाठलेला म्हणतात.

वेद्यं च वेदितव्यं च विदित्वा वै यथाविधि। एवं वेदविदं प्राहुस्ततोऽन्ये वेदचिन्तकाः ।। २१.

जो योग्य पद्धतीने जे जाणण्यासारखे आहे आणि जे समजण्यासारखे आहे ते जाणतो, त्याला इतर वेदाचा विचार करणारे वेदज्ञ म्हणतात.

यज्ञान् वेदांस्तथा कामाञ्ज्ञानानि विविधानि च। प्राप्नोत्यायुः प्रजाश्चैव पितृभक्तो धनानि च ।। २१.

तो यज्ञ, वेद, इच्छा आणि विविध प्रकारचे ज्ञान मिळवतो; तसेच दीर्घायुष्य, संतती, पितरांप्रती भक्ती आणि संपत्तीही मिळवतो.

श्राद्धे यः श्राद्धकल्पं वै पश्चिमं नियतं पठेत्। सर्वाप्येतान्यवाप्नोति तीर्थे दानफलानि च ।। २१.

जो कोणी श्रद्धेने, शिस्तीने श्राद्धाचा अंतिम विधी वाचतो, तो हे सर्व फळ मिळवतो आणि तीर्थस्थळी दान केल्याचे फळही मिळवतो.

स पङ्क्तिपावनश्चैव द्विजानामग्रभुग् भवेत्। अध्याप्य वा द्विजान् सर्वान् सर्वान् कामानवाप्नुयात् ।। २१.

तो पंक्ती शुद्ध करणारा आणि द्विजांमध्ये अग्रभागी होतो; सर्व द्विजांना शिकवून तो सर्व इच्छा पूर्ण करतो.

यश्चैव श्रृणुयान्नित्यमानन्त्यं स्वर्गमश्नुते। अनसूयो जितक्रोधो लोभमोहविवर्जितः ।। २१.

जो नेहमी हा अनंत कथाभाग ऐकतो, तो स्वर्ग प्राप्त करतो—जर तो द्वेषरहित, क्रोधावर विजय मिळवलेला आणि लोभ-मोहापासून मुक्त असेल.

तीर्थानां च फलं कृत्स्नं दानादीनां तथैव च। मोक्षोपायो ह्ययं श्रेष्ठः स्वर्गोपायो ह्ययं परः । इह चापि परा तुष्टिस्तस्मात्कुर्वीत यत्नतः ।। २१.

तो तीर्थयात्रांचे आणि दानादींचे संपूर्ण फळ मिळवतो; हेच मुक्तीचे श्रेष्ठ साधन आहे, आणि स्वर्गप्राप्तीचेही सर्वोच्च साधन आहे. या जन्मात आणि पुढेही श्रेष्ठ समाधान मिळते; म्हणून मन लावून प्रयत्न करावा.

इमं विधिं यो हि पठेदतन्द्रितः समाहितः संसदि पर्वसन्धिषु । अपत्यभाग्भवति परेण तेजसा दिवौ कसां स व्रजते सलोकताम् ।। २१.

जो कोणी ही प्रक्रिया एकाग्रतेने, लक्षपूर्वक, सभेत किंवा पर्वकाळाच्या संधीकाळी वाचतो, त्याला संतती मिळते, श्रेष्ठ तेज प्राप्त होते आणि तो देवांप्रमाणेच त्यांच्या लोकात पोहोचतो.

येन प्रोक्तस्त्वयं कल्पो नमस्तस्मै स्वयम्भुवे। महायोगेश्वरेभ्यश्च सदा च प्रणतो ह्यहम् ।। २१.

ज्यांनी हा विधी सांगितला त्या स्वयंभूला मी वंदन करतो; आणि महान योगेश्वरांना मी नेहमीच वंदन करतो.

इत्येतेपितर स्तात देवानामपि देवताः। सप्तस्वेतेषु ते नित्यं स्थानेषु पितरोऽव्यथाः ।। २१.

हे पितरच, प्रिय, देवतांच्याही देवता आहेत; हे सात पितर नेहमीच आपापल्या ठिकाणी स्थित राहून कधीही दुःखी होत नाहीत.

प्रजापतिसुता ह्येते सर्वे चैव महात्मनः। आद्यो गणस्तु योगानां स नित्यो योगवर्द्धनः ।। २१.

हे सर्व प्रजापतींची संतती असून, हे सर्व महात्मे आहेत; पहिला गट योग्यांचा आहे, जो नित्य आणि योग वाढवणारा आहे.

द्वितीयो देवतानां तु तृतीयो देवताऽरिणाम्। शेषास्तु वर्णिनां ज्ञेया इति सर्वे प्रकीर्तिताः ।। २१.

दुसरा गट देवतांचा आहे, तिसरा गट देवतांच्या शत्रूंचा आहे; उरलेले सर्व मानव जातीचे आहेत—असे सर्वांचे वर्णन झाले आहे.

देवास्त्वेतान् यजन्ते वै सर्वेष्वेतेष्ववस्थिताः। आश्रमास्तु यजन्त्येतांश्चत्वारस्तु यथाक्रमम् ।। २१.

सर्व देव हे पितरांची पूजा करतात, आणि सर्वजण त्यांच्यातच स्थित आहेत; चारही आश्रम या पितरांची आपापल्या क्रमाने पूजा करतात.

वर्णाश्चापि यजन्त्येतांश्चत्वारस्तु यथाविधि। तथा सङ्करजाताश्च म्लेच्छाश्चैव यजन्ति वै ।। २१.

चारही वर्णही या पितरांची योग्य पद्धतीने पूजा करतात; तसेच संकरजातीचे आणि म्लेच्छही त्यांची पूजा करतात.

पितॄंश्च यो यजेद्भक्त्या पितरः पूजयन्ति तम्। पितरः पुष्ठिकामस्य प्रजाकामस्य वा पुनः। पुष्ठिं प्रजाश्च स्वर्गं च प्रयच्छन्ति पितामहाः ।। २१.

जो भक्तीने पितरांची पूजा करतो, त्याला पितरही सन्मान देतात; जो पुष्टी किंवा संतती इच्छितो, त्याला पितामह पुष्टी, संतती आणि स्वर्ग देतात.

देवकार्यादपि सूनोः पितृकार्यं विशिष्यते। देवतानां हि पितरः पूर्वमाप्यायनं स्वयम् ।। २१.

मुलाने वडिलांसाठी जे कर्तव्य करावं लागतं, ते देवांसाठीच्या कर्तव्यापेक्षा मोठं असतं. कारण देवांना पोसणारे मूळ स्त्रोत हे पितरच आहेत.

न हि योगगतिः सूक्ष्मा पितॄणां च परा गतिः। तपसा विप्रकृष्टेन दृश्यते मांसचक्षुषा ।। २१.

योगाचा सूक्ष्म मार्ग किंवा पितरांचा श्रेष्ठ मार्ग, कितीही कठोर तप केलं तरी, डोळ्यांनी पाहता येत नाही.

सर्वेषां राजतं पात्रमथवा रजतान्वितम्। पावनं ह्युत्तमं प्रोक्तं देवानां पितृभिः सह ।। २१.

संपूर्ण चांदीचं किंवा चांदीने मढवलेलं पात्र, देवांना आणि पितरांना अर्पण करताना सर्वात पवित्र आणि उत्तम मानलं जातं.

येषां दास्यन्ति पिण्डांस्त्रीन् बान्धवा नामगोत्रतः। भूमौ कुशोत्तरायाञ्च अपसव्यविधानतः ।। २१.

ज्यांच्या नातेवाईकांनी, नाव आणि गोत्र सांगून, पृथ्वीवर कुशावर योग्य पद्धतीने तीन पिंड अर्पण केले, त्यांना त्याचा लाभ मिळतो.

सर्वत्र वर्त्तमानास्ते पिण्डाः प्रीणन्ति वै पितॄन्। यदाहारो भवेज्जन्तुराहारः सोऽस्य जायते ।। २१.

जिथे जिथे हे पिंड असतात, तिथे तिथे ते पितरांना तृप्त करतात. ज्या जीवाला जे अन्न मिळतं, तेच त्याचं खरं पोषण होतं.

यथा गोष्ठे प्रनष्टां वै वत्सो विन्दति मातरम् । तथा तं नयते मन्त्रो जन्तुर्यत्रावतिष्ठते ।। २१.

जसं वासरू गोठ्यात हरवलेली आई शोधून काढतं, तसंच मंत्र त्या जीवाला त्याच्या योग्य ठिकाणी पोहोचवतो.