वायुपुराणम्

एवमेते महात्मानो महा योगा महौजसः। सदा वै पितरः पूज्या द्रष्टारो देशकालयोः ।। २१.

हे महात्मे, महान योग आणि तेज असलेले, नेहमीच पितर म्हणून पूजनीय आहेत. ते देश आणि काळ जाणणारे आहेत.

पितृभक्तिरतो नित्यं योगं प्राप्नोत्यनुत्तमम्। ध्यानेन मोक्षं गच्छन्ति हित्वा कर्म शुभाशुभम् ।। २१.

म्हणून, पितरांवरील नित्य भक्तीमुळे श्रेष्ठ योग मिळतो. ध्यानाने, शुभ-अशुभ कर्म सोडून, ते मोक्ष प्राप्त करतात.

यज्ञहेतोर्यदुद्धृत्य मोहयित्वा जगत्तदा। गुहायां निहतं योगं कश्यपेन महात्मना ।। २१.

यज्ञासाठी, जेव्हा महात्मा कश्यप यांनी जगाला मोहात टाकून, गुप्त योग गुहेत लपवला—

अमृतं गुह्यमृद्धृत्य योगं योगविदां वर। प्रोक्तं सनत्कुमारेण महत्तद्धर्म्मशाश्वतम् ।। २१.

गुप्त अमृत आणि श्रेष्ठ योग मिळवून, योग जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या सनत्कुमार यांनी हे महान आणि शाश्वत धर्म सांगितला.

देवानां परमं गुह्यमृषीणां च परायणम्। पितृभक्त्या प्रयत्नेन पितृभक्तैश्च नित्यशः ।। २१.

हे देवांचे परम गुपित आणि ऋषींचे अंतिम ध्येय आहे. पितरभक्तीने आणि प्रयत्नाने, तसेच पितरांवर प्रेम करणाऱ्यांनी नेहमीच हे साध्य होते.

तञ्च योगं समासेन पितृभक्तस्तु कृत्स्नशः। प्रयत्नात्प्राप्नुयात्तत्र सर्वमेव न संशयः ।। २१.

हा योग, थोडक्यात सांगायचा तर, पितरभक्त प्रयत्नाने पूर्णपणे मिळवू शकतो. यात सर्व काही मिळते, यात शंका नाही.

यस्मै श्राद्धानि देयानि यच्च दत्तं महाफलम्। येषु वाप्यक्षयं श्राद्धं तीर्थषु च नदीषु च । येषु च स्वर्गमाप्नोति तत्ते प्रोक्तं ससंग्रहम् ।। २१.

कोणाला श्राद्ध द्यावे, कोणते दान मोठे फळ देते, कुठे श्राद्ध अक्षय असते, तीर्थक्षेत्रात आणि नद्यांमध्ये, आणि कुठे स्वर्ग मिळतो—हे सर्व तुला संक्षिप्तपणे सांगितले आहे.

बृहस्पतिरुवाच।। श्रुत्वैवं श्राद्धकल्पं तु योऽसूयां कुरुते नरः। स मज्जेन्नरके घोरे नास्तिकस्तमसावृतः ।। २१.

बृहस्पती म्हणाले—जो मनुष्य हे श्राद्धविधीचे नियम ऐकूनही द्वेष करतो, तो अंधकाराने वेढलेला नास्तिक घोर नरकात बुडतो.

महारोगावसायस्तु स यः संयतमानसः। वेदाश्रमान्मुक्तचित्तः कुम्भीका नधिगच्छति। जिह्वाच्छेदं स्तेनमेत्य प्राप्नुयुस्तेन चैव ह ।। २१.

जो मोठ्या आजाराने त्रस्त असूनही मन संयमित ठेवतो आणि वेदाश्रमांचा त्याग करतो, त्याला कुम्भीपाक नरक मिळत नाही. पण जीभ कापणारे किंवा चोरी करणारे मात्र तिथे जातात.

सीदन्ति ते सागरे लोष्टभूता योगद्विषः स्थास्यन्ते यावदुर्व्वी । तस्माच्छ्राद्धे धर्म्म उद्दिष्ट एष नित्यं कार्यः श्रद्दधानेन पुंसा ।। २१.

योगाचा द्वेष करणारे माणसे मातीसारखी होऊन समुद्रात बुडतात आणि पृथ्वी असते तितका काळ तिथे राहतात. म्हणून, हा श्राद्धधर्म श्रद्धेने नेहमी पाळावा.

परिवादो न कर्त्तव्यो योगिनां च विशेषतः। परिवादात् कृमिर्भूत्वा तत्रैव परिवर्त्तते ।। २१.

कधीही निंदा करू नये, विशेषतः योग्यांची. निंदा केल्याने कृमि होऊन तिथेच फिरावे लागते.

योगं परिवदेद्यस्तु ध्यानिनां मोक्षकारणम्। स गच्छेन्नरकं घोरं श्रोता यश्च न संशयः ।। २१.

जो योगाची, म्हणजे ध्यान करणाऱ्यांना मोक्ष देणाऱ्या गोष्टीची निंदा करतो, तो घोर नरकात जातो आणि ऐकणारा सुद्धा—यात शंका नाही.

आवृतं तमसा सर्वं नरकं घोरदर्शनम्। योगीश्वरपरी वादान्निश्चयं याति मानवः ।। २१.

संपूर्ण नरक काळोखाने व्यापलेला आणि भयानक असतो. योगेश्वरांची निंदा केल्याने माणूस नक्कीच तिथे पोहोचतो.

योगेश्वराणामाक्रोशं श्रृणुयाद्यो यतात्मनाम्। स हि कालं चिरं मज्जेत् कुम्भीपाके न संशयः ।। २१.

जो संयमित योगेश्वरांची निंदा ऐकतो, तो नक्कीच दीर्घ काळ कुम्भीपाक नरकात बुडतो—यात शंका नाही.

मनसा कर्मणा वाचा द्वेषं योगिषु वर्ज्जयेत्। प्रेत्यान्यं तत्फलं भुङ्क्ते इह चैव न संशयः ।। २१.

मनाने, कृतीने किंवा वाणीने योग्यांबद्दल द्वेष करू नये. मृत्यूनंतर आणि या जन्मातही त्याचे फळ भोगावे लागते—हे नक्की.

न पारगो विन्दति पारमात्मनस्त्रिलोकमध्ये चरति स्वकर्मभिः। ऋचो यजुःसामतदङ्गपारगो विकारमेव ह्यनवाप्य सीदति ।। २१.

जो परमात्म्याचा अंतिम टप्पा गाठत नाही, तो आपल्या कर्मांनुसार तिन्ही लोकांत भटकत राहतो. ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि त्यांचे सर्व अंग शिकूनही, जर त्याने खरी अंतर्गत बदलाची प्राप्ती केली नाही, तर तो तसाच अडकून राहतो.

विकारपारः प्रकृतेश्च पारगस्त्रयी गुणानां त्रिगुणान्तपारगा। तत्त्वञ्चतुर्विंशतियो गपारगं स पारगो यस्त्वयनान्तपारगः ।। २१.

जो बदलाच्या पलीकडे गेला, प्रकृतीच्या पलीकडे गेला, तीन गुणांच्या आणि त्यांच्या मर्यादांच्या पलीकडे गेला, चोवीस तत्त्वांच्या पलीकडे गेला, तोच खरा पार गेलेला, अंतिम टप्पा गाठलेला म्हणावा.

कृत्स्नं यथा तत्त्वविसर्गमात्मनस्तथैव भूयः प्रलयं सदात्मनः। प्रत्याहरेद्योगबलेन योगवित् स सर्वपारक्रमयानगोचरः ।। २१.

जसा सर्व तत्त्वांचा विसर्जन आत्म्यात होते, तसाच योग जाणणारा योगाच्या सामर्थ्याने सर्व काही नेहमीच खऱ्या आत्म्यात विलीन करतो; तो सर्वत्र पसरलेल्या सामर्थ्याच्या मार्गाने जातो, इतरांच्या आवाक्याबाहेर राहतो.

वेदस्य वेदिता यो वै वेद्यं विन्दति योगवित्। तं वै वेदविदं प्राहुस्तं प्राहुर्वेदपारगम् ।। २१.

जो योग जाणतो, वेद खरा जाणतो आणि जे जाणण्यासारखे आहे ते प्राप्त करतो, त्याला वेद जाणणारे लोक खरा वेदज्ञ म्हणतात, आणि त्याला वेदाचा अंतिम टप्पा गाठलेला म्हणतात.

वेद्यं च वेदितव्यं च विदित्वा वै यथाविधि। एवं वेदविदं प्राहुस्ततोऽन्ये वेदचिन्तकाः ।। २१.

जो योग्य पद्धतीने जे जाणण्यासारखे आहे आणि जे समजण्यासारखे आहे ते जाणतो, त्याला इतर वेदाचा विचार करणारे वेदज्ञ म्हणतात.

यज्ञान् वेदांस्तथा कामाञ्ज्ञानानि विविधानि च। प्राप्नोत्यायुः प्रजाश्चैव पितृभक्तो धनानि च ।। २१.

तो यज्ञ, वेद, इच्छा आणि विविध प्रकारचे ज्ञान मिळवतो; तसेच दीर्घायुष्य, संतती, पितरांप्रती भक्ती आणि संपत्तीही मिळवतो.

श्राद्धे यः श्राद्धकल्पं वै पश्चिमं नियतं पठेत्। सर्वाप्येतान्यवाप्नोति तीर्थे दानफलानि च ।। २१.

जो कोणी श्रद्धेने, शिस्तीने श्राद्धाचा अंतिम विधी वाचतो, तो हे सर्व फळ मिळवतो आणि तीर्थस्थळी दान केल्याचे फळही मिळवतो.

स पङ्क्तिपावनश्चैव द्विजानामग्रभुग् भवेत्। अध्याप्य वा द्विजान् सर्वान् सर्वान् कामानवाप्नुयात् ।। २१.

तो पंक्ती शुद्ध करणारा आणि द्विजांमध्ये अग्रभागी होतो; सर्व द्विजांना शिकवून तो सर्व इच्छा पूर्ण करतो.

यश्चैव श्रृणुयान्नित्यमानन्त्यं स्वर्गमश्नुते। अनसूयो जितक्रोधो लोभमोहविवर्जितः ।। २१.

जो नेहमी हा अनंत कथाभाग ऐकतो, तो स्वर्ग प्राप्त करतो—जर तो द्वेषरहित, क्रोधावर विजय मिळवलेला आणि लोभ-मोहापासून मुक्त असेल.

तीर्थानां च फलं कृत्स्नं दानादीनां तथैव च। मोक्षोपायो ह्ययं श्रेष्ठः स्वर्गोपायो ह्ययं परः । इह चापि परा तुष्टिस्तस्मात्कुर्वीत यत्नतः ।। २१.

तो तीर्थयात्रांचे आणि दानादींचे संपूर्ण फळ मिळवतो; हेच मुक्तीचे श्रेष्ठ साधन आहे, आणि स्वर्गप्राप्तीचेही सर्वोच्च साधन आहे. या जन्मात आणि पुढेही श्रेष्ठ समाधान मिळते; म्हणून मन लावून प्रयत्न करावा.

इमं विधिं यो हि पठेदतन्द्रितः समाहितः संसदि पर्वसन्धिषु । अपत्यभाग्भवति परेण तेजसा दिवौ कसां स व्रजते सलोकताम् ।। २१.

जो कोणी ही प्रक्रिया एकाग्रतेने, लक्षपूर्वक, सभेत किंवा पर्वकाळाच्या संधीकाळी वाचतो, त्याला संतती मिळते, श्रेष्ठ तेज प्राप्त होते आणि तो देवांप्रमाणेच त्यांच्या लोकात पोहोचतो.

येन प्रोक्तस्त्वयं कल्पो नमस्तस्मै स्वयम्भुवे। महायोगेश्वरेभ्यश्च सदा च प्रणतो ह्यहम् ।। २१.

ज्यांनी हा विधी सांगितला त्या स्वयंभूला मी वंदन करतो; आणि महान योगेश्वरांना मी नेहमीच वंदन करतो.

इत्येतेपितर स्तात देवानामपि देवताः। सप्तस्वेतेषु ते नित्यं स्थानेषु पितरोऽव्यथाः ।। २१.

हे पितरच, प्रिय, देवतांच्याही देवता आहेत; हे सात पितर नेहमीच आपापल्या ठिकाणी स्थित राहून कधीही दुःखी होत नाहीत.

प्रजापतिसुता ह्येते सर्वे चैव महात्मनः। आद्यो गणस्तु योगानां स नित्यो योगवर्द्धनः ।। २१.

हे सर्व प्रजापतींची संतती असून, हे सर्व महात्मे आहेत; पहिला गट योग्यांचा आहे, जो नित्य आणि योग वाढवणारा आहे.