वायुपुराणम्

ततः स्वायम्भुवे पूर्वन्तदा मन्वन्तरे पुनः। वत्सं स्वायम्भुवं कृत्वा दुग्धा ग्रीष्मेण वै मही ।। २.

मग पूर्वीच्या स्वयंभुव मन्वंतरात, स्वयंभुव मनूंना वासरु करून आणि ग्रीष्म ऋतूला दूध काढणारा मानून, पृथ्वीचे पुन्हा दूध काढले गेले.

* मनौ स्वारोचिषे दुग्धा मही चैत्रेण धीमता। मनुं स्वारोचिषं कृत्वा वत्सं सस्यानि वै पुरा ।। २.

स्वारोचिष मन्वंतरात, बुद्धिमान स्वारोचिष मनूंनी स्वतःला वासरु करून आणि सस्यांना दूध मानून, प्राचीन काळी पृथ्वीचे दूध काढले.

उत्तमेऽनुत्तमेनापि दुग्धा देवभुजेन तु । मनुं कृत्वोत्तमं वत्सं सर्वसस्यानि धीमता ।। २.

उत्तम मन्वंतरात, देवभुज या देवतेने उत्तम मनूंना वासरु करून, अनुत्तम याला दूध काढणारा मानून, सर्व सस्यांसाठी पृथ्वीचे दूध बुद्धीने काढले.

पुनश्च पञ्चमे पृथ्वी तामसस्यान्तरे मनोः। दुग्धेयं तामसं वत्सं कृत्वा तु बलबन्धुना ।। २.

पुन्हा पाचव्या तामस मन्वंतरात, बलबन्धु यांनी तामस मनूंना वासरु करून या पृथ्वीचे दूध काढले.

चारिष्णवस्य देवस्य संप्राप्ते चान्तरे मनोः। दुग्धा मही पुराणेन वत्सञ्चारिष्णवं प्रति ।। २..

चारिष्णव या देवतेच्या मन्वंतरात, प्राचीन पुरुषाने चारिष्णव याला वासरु करून पृथ्वीचे दूध काढले.

चाक्षुषेऽपि च सम्प्राप्ते तदा मन्वन्तरे पुनः। दुग्धा मही पुराणेन वत्सं कृत्वा तु चाक्षुषम् ।। २.

चाक्षुष मन्वंतर आल्यावर, प्राचीन पुरुषाने चाक्षुष याला वासरु करून पृथ्वीचे दूध पुन्हा काढले.

चाक्षुषस्यान्तरेऽतीते प्राप्ते वैवस्वते पुनः । वैन्येनेयं मही दुग्धा यथा ते कीर्तितं मया ।। २.

चाक्षुष मन्वंतर संपल्यावर आणि वैवस्वत मन्वंतर सुरू झाल्यावर, वेण्याने या पृथ्वीचे दूध काढले, जसे मी तुला सांगितले आहे.

एतैर्दुग्धा पुरा पृथ्वी व्यतीतेष्वन्तरेषु वै। देवादिभिर्मनुष्यैश्च तथा भूतादिभिश्च या ।। २.

मागील मन्वंतरांत, देव, मानव आणि इतर जीव यांनी अशीच पृथ्वीचे दूध काढले होते.

एवं सर्वेषु विज्ञेया ह्यतीतानागतेष्विह। देवा मन्वन्तरेष्वस्य पृथोस्तु श्रृणुत प्रजाः ।। २.

अशा प्रकारे, सर्व गेलेले आणि येणारे मन्वंतरांत देव असतात हे समजावे. आता पृथुच्या संततीचे ऐक.

पृथोस्तु पुत्रौ विक्रान्तौ जज्ञातेऽन्तर्द्धिपालिनौ। शिखण्डिनी हविर्द्धानमन्तर्द्धानाद्व्यजायत ।। २.

पृथु यांना दोन पराक्रमी पुत्र झाले — अंतर्‍द्धान आणि पालिन. अंतर्‍द्धानापासून शिखंडीनी आणि हविर्द्धान हे जन्मले.

हविर्द्धानात्षडाग्नेयी धिषणाऽजनयत्सुतान्। प्राचीनबर्हिषं शुक्रं गयं कृष्णं व्रजाजिनौ ।। २.

हविर्द्धान आणि त्यांची पत्नी धिषणा यांच्या सहा पुत्रांचा जन्म झाला — प्राचीनबर्हिष, शुक्र, गया, कृष्ण, व्रज आणि अजिन.

प्राचीनबर्हिर्भगवान् महानासीत् प्रजापतिः। बलुश्रुततपोवीर्यैः पृथिव्यामेकराढसौ। प्राचीनाग्राः कुशास्तस्य तस्मात्प्राचीन बर्ह्यसौ ।। २.

प्राचीनबर्हिष हे भगवंत, महान आणि प्रजापती होते. बल, विद्या आणि तप यांच्या जोरावर ते पृथ्वीवर एकछत्री राजा झाले. त्यांच्या कुशांचा अग्रभाग पूर्वेकडे होता, म्हणून त्यांना प्राचीनबर्हिष म्हणत.

समुद्रतनयायान्तु कृतदारः स वै प्रभुः। महतस्तमसः पारे सवर्णायां प्रजापतेः। सवर्णाऽऽधत्त सामुद्री दश प्राचीन बर्हिषः ।। २.

त्या प्रभूंनी समुद्रकन्या सवर्णा हिला पत्नी म्हणून स्वीकारले. ती प्रजापती सवर्णाची कन्या होती, जी महातमसाच्या पलीकडे जन्मली होती. सवर्णेपासून प्राचीनबर्हिष यांना दहा पुत्र झाले, जे प्रचेतस म्हणून ओळखले जातात.

सर्वे प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः। अपृथग्धर्मचरणास्तेऽतप्यन्त महत्तपः। दशवर्षसहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः ।। २.

सर्व प्रचेतस धनुर्वेदाचे पारंगत होते आणि एकत्रितपणे धर्माचरण करणारे होते. त्यांनी समुद्राच्या पाण्यात दहा हजार वर्षे कठोर तप केला.

तपश्चरत्सु पृथिवीं प्रचेतःसु महीरुहाः। अरक्ष्यमाणामाववृर्बभूवाथ प्रजाक्षयः ।। २.

प्रचेतस तप करत असताना, पृथ्वीवर झाडे भरभरून वाढली आणि त्यामुळे प्रजांचा नाश होऊ लागला.

प्रत्याहते तदा तस्मिंश्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः । नाशकन् मारुतो वातुं वृतं खमभवद्द्रुमैः। दशवर्षसहस्राणि न शेकुश्चेष्टितुं प्रजाः ।। २.

त्या काळात, चाक्षुष मनु आणि पुढील मनु यांच्या मध्ये, वारा थांबला होता, कारण आकाश झाडांनी पूर्णपणे अडवले गेले होते. दहा हजार वर्षे प्राणी हलू शकले नाहीत.

तदुपश्रुत्य तपसा सर्वे युक्ताः प्रचेतसः। मुखेभ्यो वायुमग्निञ्च ससृजुर्ज्जातमन्यवः ।। २.

हे ऐकून, सर्व प्रचेतस तपश्चर्येत मग्न आणि रागाने भरलेले होते. त्यांनी आपल्या तोंडातून वारा आणि अग्नी सोडले.

उन्मूलानथ तान् वृक्षान् कृत्वा वायुरशोषयत्। तानग्निरदहद्वोर एवमासीद् द्रुमक्षयः ।। २.

मग वाऱ्याने ती झाडे उपटली आणि वाळवली; अग्नीने ती जाळून टाकली. अशा प्रकारे झाडांचा नाश झाला.

द्रुमक्षयमथो बुद्ध्वा किञ्चिच्छेषेषु शाखिषु। उपगम्याब्रवीदेतान् राजा सोमः प्रचेतसः ।। २.

झाडांचा नाश झाल्याचे कळल्यावर, आणि थोड्याच फांद्या शिल्लक राहिल्या असता, राजा सोम प्रचेतसांकडे गेला आणि त्यांना म्हणाला.

दृष्ट्वा प्रयोजनं सर्वं लोकसन्तानकारणात्। कोपन्त्यजत राजानः सर्वं प्राचीनबर्हिषः ।। २.

संपूर्ण परिणाम पाहून, लोकांची वाढ व्हावी म्हणून, प्राचीनबर्ही राजा आणि सर्व राजांनी आपला राग सोडला.

वृक्षाः क्षित्यां जनिष्यन्ति शाम्येतामग्निमारुतौ। रत्नभूता तु कन्येयं वृक्षाणां वरवर्णिनी ।। २.

झाडे पुन्हा पृथ्वीवर उगवतील; अग्नी आणि वारा शांत होऊ द्या. ही कन्या, झाडांमध्ये तेजस्वी, त्यांची खरी रत्‍न आहे.

भविष्यं जानता ह्येषा मया गोभिर्विवर्द्धिता। मारिषा नाम नाम्नैषा वृक्षैरेव विनिर्मिता। भार्या भवतु वो ह्येषा सोमगर्भविवर्द्धिता ।। २.

भविष्यातील गोष्ट जाणून, मी तिला गायींनी वाढवले आहे. तिचे नाव मारीषा आहे आणि ती झाडांपासूनच निर्माण झाली आहे. सोमाने वाढवलेली ही मारीषा तुमची पत्नी होऊ दे.

युष्माकं तेजसोऽर्द्धेन मम चार्द्धेन तेजसः। अस्यामुत्पत्स्यते विद्वान् दक्षो नाम प्रजापतिः ।। २.

तुमच्या तेजाचा अर्धा भाग आणि माझ्या तेजाचा अर्धा भाग मिळून, तिच्या पोटी एक बुद्धिमान पुत्र जन्माला येईल—त्याचे नाव दक्ष, प्रजापती.

स इमां दग्धभूयिष्ठां युष्मत्तेजोमयेन वै। अग्निनाग्निसमो भूयः प्रजाः संवर्द्धयिष्यति ।। २.

तुमच्या तेजाने युक्त, अग्नीप्रमाणे तेजस्वी असा तो पुत्र, ज्या पृथ्वीवर सर्वत्र जाळले गेले आहे, तिथे पुन्हा प्रजांची वाढ करील.

ततः सोमस्य वचनाज्जगृहुस्ते प्रचेतसः। संहृत्य कोपं वृक्षेभ्यः पत्नीं धर्मेण मारिषाम् ।। २.

मग सोमाच्या सांगण्यावरून, प्रचेतसांनी झाडांवरील राग थांबवून, धर्माने मारीषा पत्नीस म्हणून स्वीकारली.

मारिषायां ततस्ते वै मनसा गर्भमादधुः। दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां प्रजापतिः ।। २.

मारीषाच्या पोटी त्यांनी मनाने गर्भ धारण केला; त्या दहा प्रचेतस आणि मारीषा यांच्या योगे प्रजापती जन्माला आला.

दक्षो जज्ञे महातेजाः सोमस्यांशेन वीर्यवान् । असृजन्मानसानादौ प्रजा दक्षोऽथ मैथुनात् ।। २.

दक्ष हा महान तेजस्वी आणि सामर्थ्यवान, सोमाचा अंश घेऊन जन्मला. प्रथम दक्षाने मनातून प्रजांची निर्मिती केली, आणि नंतर मैथुनाने.

अचरांश्च चरांश्चैव द्विपदोऽथ चतुष्पदान्। विसृज्य मनसा दक्षः पश्चादसृजत स्त्रियः ।। २.

दक्षाने स्थावर आणि जंगम, दोन पायांचे आणि चार पायांचे प्राणी मनाने निर्माण केले; नंतर त्याने स्त्रियाही निर्माण केल्या.

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश। कालस्य नयने युक्ताः सप्तविंशतिमिन्दवे ।। २.

त्याने दहा कन्या धर्माला दिल्या, तेरा कश्यपाला दिल्या, आणि सत्तावीस कन्या काळाच्या नियमनासाठी चंद्राला दिल्या.