वायुपुराणम्

कितवो मद्यपो यक्ष्मी पशुपालो निराकृतिः। ग्रामप्रेष्यो वार्द्धुषिको गायनो वणिजस्तथा ।। २१.

जुगारी, मद्यपान करणारा, क्षयरोगी, जनावरांची राखण करणारा, कुरूप, गावाचा दूत, वस्तू विकणारा, गायक आणि व्यापारी—

अगारदाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयी। समुद्रयायी दुश्चर्मा तैलिकः कूटकारकः ।। २१.

घर पेटवणारा, विष देणारा, एकाच भांड्यातून खाणारा, सोमरस विकणारा, समुद्रात प्रवास करणारा, कातड्याचा व्यवसाय करणारा, तेल विकणारा आणि बनावट वस्तू बनवणारा—

पित्रा विवदमानश्च यस्य चोपपतिर्गृहे। अभिशस्तस्तथा स्तेनः शिल्पैर्यश्चोपजीवति ।। २१.

जो वडिलांशी भांडतो, ज्याच्या घरी बायको वाईट वागणूक करते, शापित, चोर, आणि हाताच्या कामावर उपजीविका करणारा—

सूजकः पर्वकारी च यस्तु मित्रेषु द्रुह्यति। गणयाचनकश्चैव नास्तिको वेदवर्जितः ।। २१.

जोडी जमवणारा, सणाच्या दिवशी वाईट कृत्य करणारा, मित्रांना फसवणारा, नेहमी मागणारा, नास्तिक आणि वेदज्ञान नसलेला—

उन्मत्तः षण्डकशठौ भ्रूणहा गुरुतल्पगः । भिषक्‌जीवः प्रैषणिकः परस्त्रीं यश्च गच्छति ।। २१.

वेडा, नपुंसक, दुसऱ्यांची निंदा करणारा, गर्भहत्यारा, गुरूच्या पत्नीशी संबंध ठेवणारा, डॉक्टर, दूत, आणि दुसऱ्याच्या बायकोकडे जाणारा—

विक्रीणाति च यो ब्रह्म व्रतानि च तपांसि च। नष्टं स्यान्नास्तिके दत्तं कृतघ्ने चैव शंसके ।। २१.

जो वेद, व्रत किंवा तप विकतो; नास्तिक, उपकार न मानणारा किंवा निंदा करणाऱ्याला दिलेले सर्व काही वाया जाते.

यच्च वाणिजके चैव नेह नामुत्र तद्भवेत्। निक्षेपहारिणे चैव कितवे वेदनिन्दके ।। २१.

व्यापाऱ्याला दिलेले काहीही या जगात किंवा पुढच्या जन्मात फळ देत नाही; ठेव दिलेला हडप करणारा, जुगारी किंवा वेदाची निंदा करणाऱ्यासही नाही.

तथा वाणिजके चैव कारुके धर्म्मवर्जिते। निन्दन् क्रीणाति पण्यानि विक्रीणंश्च प्रशंसति ।। २१.

त्याचप्रमाणे, व्यापारी, धर्महीन कारागीर, खरेदी करताना वस्तूंची निंदा करणारा आणि विकताना त्यांची स्तुती करणारा—

अनृतस्य समावासो न वणिक् श्राद्धमर्हति। भस्म नीव हुतं हव्यं दत्तं पौनर्भवे द्विजे ।। २१.

जो खोटेपणात राहतो किंवा व्यापारी आहे, तो श्राद्धासाठी योग्य नाही. पुनर्विवाह केलेल्या द्विजाला दिलेले दान राखेसारखे निष्फळ ठरते.

षष्टिं काणः शतं षण्डः श्वित्री यावत् प्रपश्यति। पापरोगी सहस्रस्य दातुर्नाशयते फलम् ।। २१.

एक डोळ्याचा माणूस साठ दात्यांचे फळ नष्ट करतो, नपुंसक शंभराचे, कोढी दिसेपर्यंत, आणि पापरोगी हजार दात्यांचे फळ नष्ट करतो.

भ्रश्यते सत्फलात्तस्माद्दाता यस्य तु बालिशः। यो वेष्टितशिरा भुङ्क्ते यो भुङ्क्ते दक्षिणामुखः ।। २१.

म्हणून, जर दाता मूर्ख असेल तर त्याचे चांगले फळ नष्ट होते; डोक्यावर वस्त्र घालून किंवा दक्षिणेकडे तोंड करून जेवणाऱ्याचेही फळ नष्ट होते.

सोपानत्कश्च यो भुङ्क्ते यच्च दद्यात्तिरस्कृतम् । सर्वं तदसुरेन्द्राणां ब्रह्मा भागमकल्पयत् ।। २१.

जो चपला घालून जेवतो किंवा अपमानाने दान देतो, त्याचे सर्व दान असुरराजाला मिळते.

श्वानश्च यातुधानाश्च नावेक्षेरन् कथञ्चन। तस्मात्परिवृतिं दद्यात्तिलैश्चान्ववकीरयन् ।। २१.

कुत्रे आणि राक्षसांनी कधीही (श्राद्ध) पाहू नये; म्हणून तीळ पसरून त्याभोवती वळव घालावा.

राक्षसानां तिलाः प्रोक्ताः शुनां परिवृतिस्तथा। दर्शनात्सूकरो हन्ति पक्षपातेन कुक्कुटः ।। २१.

तीळ हे राक्षसांचे मानले गेले आहेत, आणि वळव कुत्र्यांसाठी आहे; डुक्कर पाहिल्याने, आणि कोंबडी पक्षपात केल्याने श्राद्ध नष्ट होते.

रजस्वलानुस्पर्शेन क्रुद्धो यश्च प्रयच्छति। यस्य मित्रप्रदे यानि श्राद्धानि च हवींषि च। न प्रीणाति पितॄन् देवान् स्वर्गं न च स गच्छति ।। २१.

रजस्वला स्त्रीचा स्पर्श, रागात दिलेले, किंवा मित्राच्या सांगण्यावरून केलेले दान—यामुळे पितर किंवा देव प्रसन्न होत नाहीत, आणि स्वर्गही मिळत नाही.

नदीतीरेषु रम्येषु सरित्सु च सरस्सु च। विविक्तेषु च प्रीयन्ते दत्तेनेह पितामहाः ।। २१.

नदीच्या सुंदर काठावर, प्रवाहात, सरोवरात आणि एकांत ठिकाणी दिलेले दान पितरांना प्रसन्न करते.

न चाश्रुं पातयेज्जातु न युक्तो वाचमीरयेत्। न च कुर्वीत भुञ्जानो ह्यन्योऽन्यं मत्सरस्तदा ।। २१.

कधीही अश्रू गाळू नयेत, वाईट बोलू नये, आणि जेवत असताना एकमेकांवर मत्सर करू नये.

अपसव्ये कृते तेन विधिवद्दर्भपाणिना । पित्र्यमानिधनं कार्यमेवं प्रीणाति वै पितॄन् ।। २१.

डाव्या बाजूने, योग्य रीतीने, दर्भ हातात घेऊन जेव्हा विधी केला जातो, तेव्हा पितरांसाठीचे श्राद्ध करावे. अशा प्रकारे केल्याने पितर खरोखरच संतुष्ट होतात.

अनुमत्यादितो विप्रानग्नौ कुर्याद्यथाविधि। पितॄणां निर्व्वपेद्भूमौ शूर्पे वा दर्भसंस्तरे ।। २१.

अनुमतीपासून सुरू करून, ब्राह्मणांना अग्नीमध्ये नियमाप्रमाणे अर्पण करावे. पितरांसाठी अन्न भूतलावर, किंवा सुपावर, किंवा दर्भाच्या आसनावर ठेवावे.

शुक्लपक्षस्य पूर्व्वाह्ने श्राद्धं कुर्याद्विचक्षणः। कृष्णपक्षेऽपराह्ने तु रौहिणं न विलङ्घयेत् ।। २१.

शुक्ल पक्षात, सकाळच्या वेळी विवेकी माणसाने श्राद्ध करावे. कृष्ण पक्षात मात्र दुपारी करावे आणि रोहिणी नक्षत्राचा नियम मोडू नये.

एवमेते महात्मानो महा योगा महौजसः। सदा वै पितरः पूज्या द्रष्टारो देशकालयोः ।। २१.

हे महात्मे, महान योग आणि तेज असलेले, नेहमीच पितर म्हणून पूजनीय आहेत. ते देश आणि काळ जाणणारे आहेत.

पितृभक्तिरतो नित्यं योगं प्राप्नोत्यनुत्तमम्। ध्यानेन मोक्षं गच्छन्ति हित्वा कर्म शुभाशुभम् ।। २१.

म्हणून, पितरांवरील नित्य भक्तीमुळे श्रेष्ठ योग मिळतो. ध्यानाने, शुभ-अशुभ कर्म सोडून, ते मोक्ष प्राप्त करतात.

यज्ञहेतोर्यदुद्धृत्य मोहयित्वा जगत्तदा। गुहायां निहतं योगं कश्यपेन महात्मना ।। २१.

यज्ञासाठी, जेव्हा महात्मा कश्यप यांनी जगाला मोहात टाकून, गुप्त योग गुहेत लपवला—

अमृतं गुह्यमृद्धृत्य योगं योगविदां वर। प्रोक्तं सनत्कुमारेण महत्तद्धर्म्मशाश्वतम् ।। २१.

गुप्त अमृत आणि श्रेष्ठ योग मिळवून, योग जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या सनत्कुमार यांनी हे महान आणि शाश्वत धर्म सांगितला.

देवानां परमं गुह्यमृषीणां च परायणम्। पितृभक्त्या प्रयत्नेन पितृभक्तैश्च नित्यशः ।। २१.

हे देवांचे परम गुपित आणि ऋषींचे अंतिम ध्येय आहे. पितरभक्तीने आणि प्रयत्नाने, तसेच पितरांवर प्रेम करणाऱ्यांनी नेहमीच हे साध्य होते.

तञ्च योगं समासेन पितृभक्तस्तु कृत्स्नशः। प्रयत्नात्प्राप्नुयात्तत्र सर्वमेव न संशयः ।। २१.

हा योग, थोडक्यात सांगायचा तर, पितरभक्त प्रयत्नाने पूर्णपणे मिळवू शकतो. यात सर्व काही मिळते, यात शंका नाही.

यस्मै श्राद्धानि देयानि यच्च दत्तं महाफलम्। येषु वाप्यक्षयं श्राद्धं तीर्थषु च नदीषु च । येषु च स्वर्गमाप्नोति तत्ते प्रोक्तं ससंग्रहम् ।। २१.

कोणाला श्राद्ध द्यावे, कोणते दान मोठे फळ देते, कुठे श्राद्ध अक्षय असते, तीर्थक्षेत्रात आणि नद्यांमध्ये, आणि कुठे स्वर्ग मिळतो—हे सर्व तुला संक्षिप्तपणे सांगितले आहे.

बृहस्पतिरुवाच।। श्रुत्वैवं श्राद्धकल्पं तु योऽसूयां कुरुते नरः। स मज्जेन्नरके घोरे नास्तिकस्तमसावृतः ।। २१.

बृहस्पती म्हणाले—जो मनुष्य हे श्राद्धविधीचे नियम ऐकूनही द्वेष करतो, तो अंधकाराने वेढलेला नास्तिक घोर नरकात बुडतो.

महारोगावसायस्तु स यः संयतमानसः। वेदाश्रमान्मुक्तचित्तः कुम्भीका नधिगच्छति। जिह्वाच्छेदं स्तेनमेत्य प्राप्नुयुस्तेन चैव ह ।। २१.

जो मोठ्या आजाराने त्रस्त असूनही मन संयमित ठेवतो आणि वेदाश्रमांचा त्याग करतो, त्याला कुम्भीपाक नरक मिळत नाही. पण जीभ कापणारे किंवा चोरी करणारे मात्र तिथे जातात.