वायुपुराणम्

० बृहस्पतिरुवाच।। न ब्राह्मणान् परीक्षेत सदा देये तु मानवः। दैवे कर्मणि पित्र्ये च श्रूयते वै परीक्षणम् ।। २१.

बृहस्पती म्हणाले: दान देताना नेहमी ब्राह्मणांची परीक्षा करू नये; पण देवकार्य आणि पितरकार्य यामध्ये परीक्षा करावी असे ऐकायला मिळते.

सर्ववेदव्रतस्नाताः पङ्क्तीनां पावना द्विजाः। ये च भाष्य विदो मुख्या ये च व्याकरणे रताः ।। २१.

सर्व वेदांचे व्रत पूर्ण करून स्नान केलेले, पंक्ती शुद्ध करणारे, भाष्य जाणणारे आणि व्याकरणात रमणारे हे द्विज श्रेष्ठ मानले जातात.

अधीयते पुराणं च धर्म्मशास्त्रं तथैव च। त्रिणाचिकेतपञ्चाग्निस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित् ।। २१.

जे पुराण आणि धर्मशास्त्र शिकतात, तीन नाचिकेताग्नि, पाच अग्नि, त्रिसुपर्ण आणि वेदांची सहा अंगे जाणतात—

ब्रह्मदेय सुतश्चैव छन्दोगो ज्येष्ठसामगः। पुण्येषु येषु तीर्थेषु अभिषेककृतव्रताः ।। २१.

जे ब्राह्मणपत्नीपासून जन्मलेले पुत्र आहेत, छांदोग्य पठण करणारे, ज्येष्ठ सामग गाणारे आणि पुण्य तीर्थस्थळी व्रत केलेले—

मुख्येषु येषु सत्रेषु भवन्त्यवभृथश्रुताः। ये च सद्योव्रता नित्यं स्वकर्मनिरताश्च ये ।। २१.

जे मुख्य यज्ञात अवभृथ ऐकलेले, नेहमी व्रत पाळणारे आणि आपापल्या कर्तव्यात नित्य रमणारे—

अक्रोधनाः शान्तिपरास्तान् वै श्राद्धे निमन्त्रयेत्। ये चापि नित्यं दशसु सुकृतेषु व्यवस्थिताः ।। २१.

जे रागावणारे नाहीत, शांततेकडे लक्ष देणारे आणि नेहमी दहा प्रकारच्या चांगल्या कर्मात असणारे, अशांनाच श्राद्धासाठी बोलवावे.

एतेषु दत्तमक्षय्यमेते वै पङ्क्तिपावनाः। श्रद्धेया ब्राह्मणा ये तु योगधर्म्ममनुव्रताः ।। २१.

या सर्वांना दिलेले दान अक्षय असते; हेच पंक्ती शुद्ध करतात. जे ब्राह्मण योग आणि धर्माच्या आचरणात असतात, त्यांचा सन्मान करावा.

धर्माश्रमवरिष्ठास्ते हव्यकव्येषु ते वराः। त्रयोऽपि पूजितास्तेन ब्रह्मविष्णु महेश्वराः ।। २१.

हे धर्म आणि आश्रमात श्रेष्ठ आहेत; देव आणि पितरांना अर्पण करताना हे उत्तम मानले जातात. त्यांचा सन्मान केल्याने ब्रह्मा, विष्णु आणि महेश्वर यांचीही पूजा होते.

पितृभिः सह लोकाश्च यो ह्येतान् पूजयेन्नरः। पवित्राणा पवित्रञ्च मङ्गलानां च मङ्गलम् ।। २१.

जो या सर्वांचा आणि पितरांचा सन्मान करतो, त्याला सर्वात पवित्र आणि सर्वात मंगल लोक मिळतात.

प्रथमः सर्वधर्माणां योगधर्मो निगद्यते । अपाङ्क्तेयांस्तु वक्ष्यामि गदतो मे निबोधत ।। २१.

सर्व धर्मांमध्ये योगाचा धर्म सर्वात श्रेष्ठ मानला जातो. आता जे या धर्मासाठी योग्य नाहीत, त्यांची मी सांगतो, नीट ऐका.

कितवो मद्यपो यक्ष्मी पशुपालो निराकृतिः। ग्रामप्रेष्यो वार्द्धुषिको गायनो वणिजस्तथा ।। २१.

जुगारी, मद्यपान करणारा, क्षयरोगी, जनावरांची राखण करणारा, कुरूप, गावाचा दूत, वस्तू विकणारा, गायक आणि व्यापारी—

अगारदाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयी। समुद्रयायी दुश्चर्मा तैलिकः कूटकारकः ।। २१.

घर पेटवणारा, विष देणारा, एकाच भांड्यातून खाणारा, सोमरस विकणारा, समुद्रात प्रवास करणारा, कातड्याचा व्यवसाय करणारा, तेल विकणारा आणि बनावट वस्तू बनवणारा—

पित्रा विवदमानश्च यस्य चोपपतिर्गृहे। अभिशस्तस्तथा स्तेनः शिल्पैर्यश्चोपजीवति ।। २१.

जो वडिलांशी भांडतो, ज्याच्या घरी बायको वाईट वागणूक करते, शापित, चोर, आणि हाताच्या कामावर उपजीविका करणारा—

सूजकः पर्वकारी च यस्तु मित्रेषु द्रुह्यति। गणयाचनकश्चैव नास्तिको वेदवर्जितः ।। २१.

जोडी जमवणारा, सणाच्या दिवशी वाईट कृत्य करणारा, मित्रांना फसवणारा, नेहमी मागणारा, नास्तिक आणि वेदज्ञान नसलेला—

उन्मत्तः षण्डकशठौ भ्रूणहा गुरुतल्पगः । भिषक्‌जीवः प्रैषणिकः परस्त्रीं यश्च गच्छति ।। २१.

वेडा, नपुंसक, दुसऱ्यांची निंदा करणारा, गर्भहत्यारा, गुरूच्या पत्नीशी संबंध ठेवणारा, डॉक्टर, दूत, आणि दुसऱ्याच्या बायकोकडे जाणारा—

विक्रीणाति च यो ब्रह्म व्रतानि च तपांसि च। नष्टं स्यान्नास्तिके दत्तं कृतघ्ने चैव शंसके ।। २१.

जो वेद, व्रत किंवा तप विकतो; नास्तिक, उपकार न मानणारा किंवा निंदा करणाऱ्याला दिलेले सर्व काही वाया जाते.

यच्च वाणिजके चैव नेह नामुत्र तद्भवेत्। निक्षेपहारिणे चैव कितवे वेदनिन्दके ।। २१.

व्यापाऱ्याला दिलेले काहीही या जगात किंवा पुढच्या जन्मात फळ देत नाही; ठेव दिलेला हडप करणारा, जुगारी किंवा वेदाची निंदा करणाऱ्यासही नाही.

तथा वाणिजके चैव कारुके धर्म्मवर्जिते। निन्दन् क्रीणाति पण्यानि विक्रीणंश्च प्रशंसति ।। २१.

त्याचप्रमाणे, व्यापारी, धर्महीन कारागीर, खरेदी करताना वस्तूंची निंदा करणारा आणि विकताना त्यांची स्तुती करणारा—

अनृतस्य समावासो न वणिक् श्राद्धमर्हति। भस्म नीव हुतं हव्यं दत्तं पौनर्भवे द्विजे ।। २१.

जो खोटेपणात राहतो किंवा व्यापारी आहे, तो श्राद्धासाठी योग्य नाही. पुनर्विवाह केलेल्या द्विजाला दिलेले दान राखेसारखे निष्फळ ठरते.

षष्टिं काणः शतं षण्डः श्वित्री यावत् प्रपश्यति। पापरोगी सहस्रस्य दातुर्नाशयते फलम् ।। २१.

एक डोळ्याचा माणूस साठ दात्यांचे फळ नष्ट करतो, नपुंसक शंभराचे, कोढी दिसेपर्यंत, आणि पापरोगी हजार दात्यांचे फळ नष्ट करतो.

भ्रश्यते सत्फलात्तस्माद्दाता यस्य तु बालिशः। यो वेष्टितशिरा भुङ्क्ते यो भुङ्क्ते दक्षिणामुखः ।। २१.

म्हणून, जर दाता मूर्ख असेल तर त्याचे चांगले फळ नष्ट होते; डोक्यावर वस्त्र घालून किंवा दक्षिणेकडे तोंड करून जेवणाऱ्याचेही फळ नष्ट होते.

सोपानत्कश्च यो भुङ्क्ते यच्च दद्यात्तिरस्कृतम् । सर्वं तदसुरेन्द्राणां ब्रह्मा भागमकल्पयत् ।। २१.

जो चपला घालून जेवतो किंवा अपमानाने दान देतो, त्याचे सर्व दान असुरराजाला मिळते.

श्वानश्च यातुधानाश्च नावेक्षेरन् कथञ्चन। तस्मात्परिवृतिं दद्यात्तिलैश्चान्ववकीरयन् ।। २१.

कुत्रे आणि राक्षसांनी कधीही (श्राद्ध) पाहू नये; म्हणून तीळ पसरून त्याभोवती वळव घालावा.

राक्षसानां तिलाः प्रोक्ताः शुनां परिवृतिस्तथा। दर्शनात्सूकरो हन्ति पक्षपातेन कुक्कुटः ।। २१.

तीळ हे राक्षसांचे मानले गेले आहेत, आणि वळव कुत्र्यांसाठी आहे; डुक्कर पाहिल्याने, आणि कोंबडी पक्षपात केल्याने श्राद्ध नष्ट होते.

रजस्वलानुस्पर्शेन क्रुद्धो यश्च प्रयच्छति। यस्य मित्रप्रदे यानि श्राद्धानि च हवींषि च। न प्रीणाति पितॄन् देवान् स्वर्गं न च स गच्छति ।। २१.

रजस्वला स्त्रीचा स्पर्श, रागात दिलेले, किंवा मित्राच्या सांगण्यावरून केलेले दान—यामुळे पितर किंवा देव प्रसन्न होत नाहीत, आणि स्वर्गही मिळत नाही.

नदीतीरेषु रम्येषु सरित्सु च सरस्सु च। विविक्तेषु च प्रीयन्ते दत्तेनेह पितामहाः ।। २१.

नदीच्या सुंदर काठावर, प्रवाहात, सरोवरात आणि एकांत ठिकाणी दिलेले दान पितरांना प्रसन्न करते.

न चाश्रुं पातयेज्जातु न युक्तो वाचमीरयेत्। न च कुर्वीत भुञ्जानो ह्यन्योऽन्यं मत्सरस्तदा ।। २१.

कधीही अश्रू गाळू नयेत, वाईट बोलू नये, आणि जेवत असताना एकमेकांवर मत्सर करू नये.

अपसव्ये कृते तेन विधिवद्दर्भपाणिना । पित्र्यमानिधनं कार्यमेवं प्रीणाति वै पितॄन् ।। २१.

डाव्या बाजूने, योग्य रीतीने, दर्भ हातात घेऊन जेव्हा विधी केला जातो, तेव्हा पितरांसाठीचे श्राद्ध करावे. अशा प्रकारे केल्याने पितर खरोखरच संतुष्ट होतात.

अनुमत्यादितो विप्रानग्नौ कुर्याद्यथाविधि। पितॄणां निर्व्वपेद्भूमौ शूर्पे वा दर्भसंस्तरे ।। २१.

अनुमतीपासून सुरू करून, ब्राह्मणांना अग्नीमध्ये नियमाप्रमाणे अर्पण करावे. पितरांसाठी अन्न भूतलावर, किंवा सुपावर, किंवा दर्भाच्या आसनावर ठेवावे.