वायुपुराणम्

आजेन सर्वलोहेन वर्षासु च मघासु च। एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत्। गौरीं वाप्युद्वहेद्भार्य्यां नीलं वा वृषमुत्सृजेत् ।। २१.

कोकरू किंवा सर्व प्रकारचे मांस, तसेच पावसाळ्यात किंवा मघा नक्षत्रात दान केल्याने अनेक पुत्रांची इच्छा करावी, जरी एक जण गयेला गेला, गोरी पत्नी मिळवली किंवा निळा वृष सोडला तरी.

शंयुरुवाच।। गयादीनां फलं तात प्रब्रूहि समपृच्छतः। पितॄणां चैव यत्पुण्यं निखिलेन ब्रवीहि मे ।। २१.

शंयु म्हणाला: बाबा, मला गायासारख्या पवित्र स्थळांचे आणि तिथे मिळणाऱ्या फळांचे सांग. तसेच, पितरांना मिळणारे पुण्य पूर्णपणे समजावून सांग.

बृहस्पतिरुवाच।। गयायामक्षयं श्राद्धं जपहोमतपांसि च। पितृङयाहे ते पुत्र तस्मात्तत्राक्षयं स्मृतम् ।। २१.

बृहस्पती म्हणाले: गायेला केलेले श्राद्ध, जप, होम आणि तप हे सर्व अक्षय असतात. मुला, पितरांसाठी तिथे केलेले हे सर्व कायम राहते, म्हणून त्याला अक्षय मानले जाते.

पुनीयादेकविंशन्तु गौर्यामुत्पादितः सुतः। मातामहांस्तु षड्‌भूय इति तस्याः फलं स्मृतम् ।। २१.

गौरीपासून जन्मलेला मुलगा एकवीस पिढ्या पावन करतो; तो आपल्या आईच्या वडिलांना सहा वेळा पुन्हा पुन्हा पवित्र करतो—हेच तिचे फळ मानले जाते.

फलं वृषस्य वक्ष्यामि गदतो मे निबोधत। वृषोत्स्रष्टा पुनात्येव दशातीतान् दशावरान् ।। २१.

वृषभाचे फळ मी सांगतो, लक्ष देऊन ऐक. जो वृषभ सोडतो, तो दहा मागच्या आणि दहा पुढच्या पिढ्या पावन करतो.

यत्किञ्चित् स्पृश्यते तोयैरुत्तीर्णेन जलान्महीम्। वृषोत्सर्गे पितॄणां तु ह्यक्षयं स मुदाहृतम् ।। २१.

वृषभाला अंघोळ घातल्यानंतर त्याच्या अंगावरून वाहिलेल्या पाण्याने जिथे जिथे पृथ्वी ओलावली, तिथे वृषभ सोडण्याचे पुण्य पितरांसाठी कायम राहते असे सांगितले आहे.

यद्यद्धि संस्पृशेत्तोयं लांगूलादिभिरन्ततः। सर्वं तदक्षयं तस्य पितॄणां नात्र संशयः ।। २१.

वृषभाच्या शेपटीने किंवा इतर कोणत्याही अंगाने ज्या पाण्याला स्पर्श होतो, ते सर्व पाणी पितरांसाठी अक्षय पुण्य देते—यात काहीच शंका नाही.

श्रृङ्गैः खुरैर्वा यद्भूमिमिल्लिखत्य निशं वृषः। मधुकुल्याः पितॄंस्तस्य अक्षयास्ता भवन्ति वै ।। २१.

वृषभ जिथे शिंगांनी किंवा खुरांनी जमिनीवर खूण करतो, तिथे मध मिसळलेल्या अन्नाने पितरांना कायमची तृप्ती मिळते.

सहस्रनल्वमात्रेण तडागेन यथा श्रुतिः। तृप्तिस्तृप्तिः पितॄणां वै तद्वृषस्याधिकोच्यते ।। २१.

शास्त्रानुसार, हजार नळांच्या तळ्यातून पितरांना तृप्ती मिळते; पण वृषभामुळे मिळणारी तृप्ती त्याहून अधिक आहे असे सांगितले जाते.

यो ददाति गुढैर्मिश्रांस्तिलान् वै श्राद्धकर्मणि। मधुना मधुमिश्रान् वा अक्षयं सर्वमेव तत् ।। २१.

जो श्राद्धकर्मात गूळ किंवा मध मिसळलेले तीळ देतो, त्याचे सर्व पुण्य पितरांसाठी अक्षय राहते.

० बृहस्पतिरुवाच।। न ब्राह्मणान् परीक्षेत सदा देये तु मानवः। दैवे कर्मणि पित्र्ये च श्रूयते वै परीक्षणम् ।। २१.

बृहस्पती म्हणाले: दान देताना नेहमी ब्राह्मणांची परीक्षा करू नये; पण देवकार्य आणि पितरकार्य यामध्ये परीक्षा करावी असे ऐकायला मिळते.

सर्ववेदव्रतस्नाताः पङ्क्तीनां पावना द्विजाः। ये च भाष्य विदो मुख्या ये च व्याकरणे रताः ।। २१.

सर्व वेदांचे व्रत पूर्ण करून स्नान केलेले, पंक्ती शुद्ध करणारे, भाष्य जाणणारे आणि व्याकरणात रमणारे हे द्विज श्रेष्ठ मानले जातात.

अधीयते पुराणं च धर्म्मशास्त्रं तथैव च। त्रिणाचिकेतपञ्चाग्निस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित् ।। २१.

जे पुराण आणि धर्मशास्त्र शिकतात, तीन नाचिकेताग्नि, पाच अग्नि, त्रिसुपर्ण आणि वेदांची सहा अंगे जाणतात—

ब्रह्मदेय सुतश्चैव छन्दोगो ज्येष्ठसामगः। पुण्येषु येषु तीर्थेषु अभिषेककृतव्रताः ।। २१.

जे ब्राह्मणपत्नीपासून जन्मलेले पुत्र आहेत, छांदोग्य पठण करणारे, ज्येष्ठ सामग गाणारे आणि पुण्य तीर्थस्थळी व्रत केलेले—

मुख्येषु येषु सत्रेषु भवन्त्यवभृथश्रुताः। ये च सद्योव्रता नित्यं स्वकर्मनिरताश्च ये ।। २१.

जे मुख्य यज्ञात अवभृथ ऐकलेले, नेहमी व्रत पाळणारे आणि आपापल्या कर्तव्यात नित्य रमणारे—

अक्रोधनाः शान्तिपरास्तान् वै श्राद्धे निमन्त्रयेत्। ये चापि नित्यं दशसु सुकृतेषु व्यवस्थिताः ।। २१.

जे रागावणारे नाहीत, शांततेकडे लक्ष देणारे आणि नेहमी दहा प्रकारच्या चांगल्या कर्मात असणारे, अशांनाच श्राद्धासाठी बोलवावे.

एतेषु दत्तमक्षय्यमेते वै पङ्क्तिपावनाः। श्रद्धेया ब्राह्मणा ये तु योगधर्म्ममनुव्रताः ।। २१.

या सर्वांना दिलेले दान अक्षय असते; हेच पंक्ती शुद्ध करतात. जे ब्राह्मण योग आणि धर्माच्या आचरणात असतात, त्यांचा सन्मान करावा.

धर्माश्रमवरिष्ठास्ते हव्यकव्येषु ते वराः। त्रयोऽपि पूजितास्तेन ब्रह्मविष्णु महेश्वराः ।। २१.

हे धर्म आणि आश्रमात श्रेष्ठ आहेत; देव आणि पितरांना अर्पण करताना हे उत्तम मानले जातात. त्यांचा सन्मान केल्याने ब्रह्मा, विष्णु आणि महेश्वर यांचीही पूजा होते.

पितृभिः सह लोकाश्च यो ह्येतान् पूजयेन्नरः। पवित्राणा पवित्रञ्च मङ्गलानां च मङ्गलम् ।। २१.

जो या सर्वांचा आणि पितरांचा सन्मान करतो, त्याला सर्वात पवित्र आणि सर्वात मंगल लोक मिळतात.

प्रथमः सर्वधर्माणां योगधर्मो निगद्यते । अपाङ्क्तेयांस्तु वक्ष्यामि गदतो मे निबोधत ।। २१.

सर्व धर्मांमध्ये योगाचा धर्म सर्वात श्रेष्ठ मानला जातो. आता जे या धर्मासाठी योग्य नाहीत, त्यांची मी सांगतो, नीट ऐका.

कितवो मद्यपो यक्ष्मी पशुपालो निराकृतिः। ग्रामप्रेष्यो वार्द्धुषिको गायनो वणिजस्तथा ।। २१.

जुगारी, मद्यपान करणारा, क्षयरोगी, जनावरांची राखण करणारा, कुरूप, गावाचा दूत, वस्तू विकणारा, गायक आणि व्यापारी—

अगारदाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयी। समुद्रयायी दुश्चर्मा तैलिकः कूटकारकः ।। २१.

घर पेटवणारा, विष देणारा, एकाच भांड्यातून खाणारा, सोमरस विकणारा, समुद्रात प्रवास करणारा, कातड्याचा व्यवसाय करणारा, तेल विकणारा आणि बनावट वस्तू बनवणारा—

पित्रा विवदमानश्च यस्य चोपपतिर्गृहे। अभिशस्तस्तथा स्तेनः शिल्पैर्यश्चोपजीवति ।। २१.

जो वडिलांशी भांडतो, ज्याच्या घरी बायको वाईट वागणूक करते, शापित, चोर, आणि हाताच्या कामावर उपजीविका करणारा—

सूजकः पर्वकारी च यस्तु मित्रेषु द्रुह्यति। गणयाचनकश्चैव नास्तिको वेदवर्जितः ।। २१.

जोडी जमवणारा, सणाच्या दिवशी वाईट कृत्य करणारा, मित्रांना फसवणारा, नेहमी मागणारा, नास्तिक आणि वेदज्ञान नसलेला—

उन्मत्तः षण्डकशठौ भ्रूणहा गुरुतल्पगः । भिषक्‌जीवः प्रैषणिकः परस्त्रीं यश्च गच्छति ।। २१.

वेडा, नपुंसक, दुसऱ्यांची निंदा करणारा, गर्भहत्यारा, गुरूच्या पत्नीशी संबंध ठेवणारा, डॉक्टर, दूत, आणि दुसऱ्याच्या बायकोकडे जाणारा—

विक्रीणाति च यो ब्रह्म व्रतानि च तपांसि च। नष्टं स्यान्नास्तिके दत्तं कृतघ्ने चैव शंसके ।। २१.

जो वेद, व्रत किंवा तप विकतो; नास्तिक, उपकार न मानणारा किंवा निंदा करणाऱ्याला दिलेले सर्व काही वाया जाते.

यच्च वाणिजके चैव नेह नामुत्र तद्भवेत्। निक्षेपहारिणे चैव कितवे वेदनिन्दके ।। २१.

व्यापाऱ्याला दिलेले काहीही या जगात किंवा पुढच्या जन्मात फळ देत नाही; ठेव दिलेला हडप करणारा, जुगारी किंवा वेदाची निंदा करणाऱ्यासही नाही.

तथा वाणिजके चैव कारुके धर्म्मवर्जिते। निन्दन् क्रीणाति पण्यानि विक्रीणंश्च प्रशंसति ।। २१.

त्याचप्रमाणे, व्यापारी, धर्महीन कारागीर, खरेदी करताना वस्तूंची निंदा करणारा आणि विकताना त्यांची स्तुती करणारा—

अनृतस्य समावासो न वणिक् श्राद्धमर्हति। भस्म नीव हुतं हव्यं दत्तं पौनर्भवे द्विजे ।। २१.

जो खोटेपणात राहतो किंवा व्यापारी आहे, तो श्राद्धासाठी योग्य नाही. पुनर्विवाह केलेल्या द्विजाला दिलेले दान राखेसारखे निष्फळ ठरते.