वायुपुराणम्

बृहस्पतिरुवाच। हवींषि श्राद्धकाले तु यानि श्राद्धविदो विदुः। तानि मे श्रृणु सर्वाणि फलं चैषां यथाबलम् ।। २१.

बृहस्पती म्हणाले: श्राद्धाच्या वेळी जे जे पदार्थ जाणकार योग्य मानतात, ते सर्व आणि त्यांच्या फळांचे वर्णन मी तुला सांगतो, नीट ऐक.

तिलैर्व्रीहियवैर्माषैरद्भिर्मूलफलेन च। दत्तेन मासं प्रीयन्ते श्राद्धेन तु पितामहाः ।। २१.

तीळ, तांदूळ, ज्वारी, उडीद, पाणी, कंद आणि फळ यांचा नैवेद्य दिल्यास पितामह एक महिना तृप्त होतात.

मत्स्यैः प्रीणन्ति द्वौ मासौ त्रीन्मासान्हारिणेन तु। शाशन्तु चतुरो मासान् पञ्च प्रीणाति शाकुनम् ।। २१ .

मासे दिल्यास दोन महिने, हरिणाचे मांस दिल्यास तीन महिने, सशाचे मांस दिल्यास चार महिने, आणि पक्ष्याचे मांस दिल्यास पाच महिने पितर तृप्त राहतात.

वाराहेण तु षण्मासाञ्छागलं साप्तमासिकम्। अष्टमासिकमित्युक्तं यच्च पार्षतकं भवेत् ।। २१.

वराहाचे मांस दिल्यास सहा महिने, शेळीचे दिल्यास सात महिने, तर तितराचे मांस दिल्यास आठ महिने तृप्ती मिळते असे सांगितले आहे.

रौरवेण तु प्रीयन्ते नवमासान् पितामहाः। गवयस्य तु मांसेन तृप्तिः स्याद्दशमासिकी ।। २१.

रुरू या हरिणाच्या मांसाने पितामह नऊ महिने तृप्त राहतात; गव्याच्या मांसाने दहा महिने तृप्ती टिकते.

कूर्मस्य चैव मांसेन मासानेकादशैव तु । श्राद्धमेव विजानीयाद्गव्यं संवत्सरं भवेत् ।। २१.

कासवाच्या मांसाने अकरा महिने तृप्ती मिळते; पण गायीचे मांस श्राद्धात दिल्यास संपूर्ण एक वर्ष पितर तृप्त राहतात.

तथा गव्यसमायुक्तं पायसं मधुसर्पिषा। वध्रीणसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी ।। २१.

गायीच्या दुधात शिजवलेले पायस, मध आणि तूप यांसह, किंवा वध्रीनसाच्या मांसाने, बारा वर्षे तृप्ती मिळते.

आनन्त्याय भवेद्युक्तं खाड्गमांसैः पितृक्षये। कृष्णच्छागस्तथा गोधा आनन्त्यायैव कल्पते ।। २१.

पितृक्षयाच्या वेळी खाड्याच्या मांसाने, तसेच काळ्या शेळीच्या किंवा गोध्याच्या मांसाने, पितरांना अनंतकाळ तृप्ती मिळते.

अत्र गाथाः पितृगीताः कीर्त्तयन्ति पुराविदः। तास्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि यथावत्सन्निबोधत ।। २१.

या विषयावर प्राचीन जाणकार पितरांनी गायलेली गाथा सांगतात; त्या मी तुला सांगतो, नीट लक्ष दे.

अपि नः स्वकुले जायाद्योऽन्नं दद्यात्र्त्रयोदशीम्। पायसं मधुसर्पिर्भ्यां छायायां कुञ्जरस्य तु ।। २१.

आमच्या कुळात असा कोणी जन्मावा की जो त्रयोदशीला, मध आणि तुपात शिजवलेले पायस किंवा हत्तीच्या सावलीत अन्न दान करतो.

आजेन सर्वलोहेन वर्षासु च मघासु च। एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत्। गौरीं वाप्युद्वहेद्भार्य्यां नीलं वा वृषमुत्सृजेत् ।। २१.

कोकरू किंवा सर्व प्रकारचे मांस, तसेच पावसाळ्यात किंवा मघा नक्षत्रात दान केल्याने अनेक पुत्रांची इच्छा करावी, जरी एक जण गयेला गेला, गोरी पत्नी मिळवली किंवा निळा वृष सोडला तरी.

शंयुरुवाच।। गयादीनां फलं तात प्रब्रूहि समपृच्छतः। पितॄणां चैव यत्पुण्यं निखिलेन ब्रवीहि मे ।। २१.

शंयु म्हणाला: बाबा, मला गायासारख्या पवित्र स्थळांचे आणि तिथे मिळणाऱ्या फळांचे सांग. तसेच, पितरांना मिळणारे पुण्य पूर्णपणे समजावून सांग.

बृहस्पतिरुवाच।। गयायामक्षयं श्राद्धं जपहोमतपांसि च। पितृङयाहे ते पुत्र तस्मात्तत्राक्षयं स्मृतम् ।। २१.

बृहस्पती म्हणाले: गायेला केलेले श्राद्ध, जप, होम आणि तप हे सर्व अक्षय असतात. मुला, पितरांसाठी तिथे केलेले हे सर्व कायम राहते, म्हणून त्याला अक्षय मानले जाते.

पुनीयादेकविंशन्तु गौर्यामुत्पादितः सुतः। मातामहांस्तु षड्‌भूय इति तस्याः फलं स्मृतम् ।। २१.

गौरीपासून जन्मलेला मुलगा एकवीस पिढ्या पावन करतो; तो आपल्या आईच्या वडिलांना सहा वेळा पुन्हा पुन्हा पवित्र करतो—हेच तिचे फळ मानले जाते.

फलं वृषस्य वक्ष्यामि गदतो मे निबोधत। वृषोत्स्रष्टा पुनात्येव दशातीतान् दशावरान् ।। २१.

वृषभाचे फळ मी सांगतो, लक्ष देऊन ऐक. जो वृषभ सोडतो, तो दहा मागच्या आणि दहा पुढच्या पिढ्या पावन करतो.

यत्किञ्चित् स्पृश्यते तोयैरुत्तीर्णेन जलान्महीम्। वृषोत्सर्गे पितॄणां तु ह्यक्षयं स मुदाहृतम् ।। २१.

वृषभाला अंघोळ घातल्यानंतर त्याच्या अंगावरून वाहिलेल्या पाण्याने जिथे जिथे पृथ्वी ओलावली, तिथे वृषभ सोडण्याचे पुण्य पितरांसाठी कायम राहते असे सांगितले आहे.

यद्यद्धि संस्पृशेत्तोयं लांगूलादिभिरन्ततः। सर्वं तदक्षयं तस्य पितॄणां नात्र संशयः ।। २१.

वृषभाच्या शेपटीने किंवा इतर कोणत्याही अंगाने ज्या पाण्याला स्पर्श होतो, ते सर्व पाणी पितरांसाठी अक्षय पुण्य देते—यात काहीच शंका नाही.

श्रृङ्गैः खुरैर्वा यद्भूमिमिल्लिखत्य निशं वृषः। मधुकुल्याः पितॄंस्तस्य अक्षयास्ता भवन्ति वै ।। २१.

वृषभ जिथे शिंगांनी किंवा खुरांनी जमिनीवर खूण करतो, तिथे मध मिसळलेल्या अन्नाने पितरांना कायमची तृप्ती मिळते.

सहस्रनल्वमात्रेण तडागेन यथा श्रुतिः। तृप्तिस्तृप्तिः पितॄणां वै तद्वृषस्याधिकोच्यते ।। २१.

शास्त्रानुसार, हजार नळांच्या तळ्यातून पितरांना तृप्ती मिळते; पण वृषभामुळे मिळणारी तृप्ती त्याहून अधिक आहे असे सांगितले जाते.

यो ददाति गुढैर्मिश्रांस्तिलान् वै श्राद्धकर्मणि। मधुना मधुमिश्रान् वा अक्षयं सर्वमेव तत् ।। २१.

जो श्राद्धकर्मात गूळ किंवा मध मिसळलेले तीळ देतो, त्याचे सर्व पुण्य पितरांसाठी अक्षय राहते.

० बृहस्पतिरुवाच।। न ब्राह्मणान् परीक्षेत सदा देये तु मानवः। दैवे कर्मणि पित्र्ये च श्रूयते वै परीक्षणम् ।। २१.

बृहस्पती म्हणाले: दान देताना नेहमी ब्राह्मणांची परीक्षा करू नये; पण देवकार्य आणि पितरकार्य यामध्ये परीक्षा करावी असे ऐकायला मिळते.

सर्ववेदव्रतस्नाताः पङ्क्तीनां पावना द्विजाः। ये च भाष्य विदो मुख्या ये च व्याकरणे रताः ।। २१.

सर्व वेदांचे व्रत पूर्ण करून स्नान केलेले, पंक्ती शुद्ध करणारे, भाष्य जाणणारे आणि व्याकरणात रमणारे हे द्विज श्रेष्ठ मानले जातात.

अधीयते पुराणं च धर्म्मशास्त्रं तथैव च। त्रिणाचिकेतपञ्चाग्निस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित् ।। २१.

जे पुराण आणि धर्मशास्त्र शिकतात, तीन नाचिकेताग्नि, पाच अग्नि, त्रिसुपर्ण आणि वेदांची सहा अंगे जाणतात—

ब्रह्मदेय सुतश्चैव छन्दोगो ज्येष्ठसामगः। पुण्येषु येषु तीर्थेषु अभिषेककृतव्रताः ।। २१.

जे ब्राह्मणपत्नीपासून जन्मलेले पुत्र आहेत, छांदोग्य पठण करणारे, ज्येष्ठ सामग गाणारे आणि पुण्य तीर्थस्थळी व्रत केलेले—

मुख्येषु येषु सत्रेषु भवन्त्यवभृथश्रुताः। ये च सद्योव्रता नित्यं स्वकर्मनिरताश्च ये ।। २१.

जे मुख्य यज्ञात अवभृथ ऐकलेले, नेहमी व्रत पाळणारे आणि आपापल्या कर्तव्यात नित्य रमणारे—

अक्रोधनाः शान्तिपरास्तान् वै श्राद्धे निमन्त्रयेत्। ये चापि नित्यं दशसु सुकृतेषु व्यवस्थिताः ।। २१.

जे रागावणारे नाहीत, शांततेकडे लक्ष देणारे आणि नेहमी दहा प्रकारच्या चांगल्या कर्मात असणारे, अशांनाच श्राद्धासाठी बोलवावे.

एतेषु दत्तमक्षय्यमेते वै पङ्क्तिपावनाः। श्रद्धेया ब्राह्मणा ये तु योगधर्म्ममनुव्रताः ।। २१.

या सर्वांना दिलेले दान अक्षय असते; हेच पंक्ती शुद्ध करतात. जे ब्राह्मण योग आणि धर्माच्या आचरणात असतात, त्यांचा सन्मान करावा.

धर्माश्रमवरिष्ठास्ते हव्यकव्येषु ते वराः। त्रयोऽपि पूजितास्तेन ब्रह्मविष्णु महेश्वराः ।। २१.

हे धर्म आणि आश्रमात श्रेष्ठ आहेत; देव आणि पितरांना अर्पण करताना हे उत्तम मानले जातात. त्यांचा सन्मान केल्याने ब्रह्मा, विष्णु आणि महेश्वर यांचीही पूजा होते.

पितृभिः सह लोकाश्च यो ह्येतान् पूजयेन्नरः। पवित्राणा पवित्रञ्च मङ्गलानां च मङ्गलम् ।। २१.

जो या सर्वांचा आणि पितरांचा सन्मान करतो, त्याला सर्वात पवित्र आणि सर्वात मंगल लोक मिळतात.