वायुपुराणम्

चित्रायां चैव यः कुर्यात् पश्येद्रूपवतः सुतान्। स्वातिना चैव यः कुर्याद्विद्वाँल्लाभमवाप्नुयात् ।। २०.

चित्रा नक्षत्रात श्राद्ध केल्याने सुंदर पुत्र दिसतात; स्वाती नक्षत्रात केले तर विद्वानांची संगत मिळते.

पुत्रार्थन्तु विशाखासु श्राद्धमीहेत मानवः। अनुराधासु कुर्व्वाणो नरश्चक्रं प्रवर्त्तयेत् ।। २०.

पुत्रप्राप्तीची इच्छा असलेल्याने विशाखा नक्षत्रात श्राद्ध करावे; अनुराधा नक्षत्रात केले तर मनुष्याचे भाग्यचक्र सुरू होते.

आधिपत्यं लभेच्छ्रैष्ठ्यं ज्येष्ठायां सततं तु यः। मूलेनारोग्यमिच्छन्ति आषाढासु महद्यशः ।। २०.

जो नेहमी ज्येष्ठा नक्षत्रात श्राद्ध करतो, त्याला प्रभुत्व आणि श्रेष्ठता मिळते; मूल नक्षत्रात आरोग्याची इच्छा करतात; आषाढा नक्षत्रात मोठा कीर्ती मिळते.

आषाढाभिश्चोत्तराभिर्वीतशोको भवेन्नरः। श्रवणायां सुलोकेषु प्राप्रुयात् परमां गतिम् ।। २०.

उत्तराषाढा आणि श्रवण या नक्षत्रांमध्ये श्राद्ध केल्यास मनुष्याच्या दुःखाचा नायनाट होतो; श्रवणात श्राद्ध केल्याने तो उत्तम लोकांमध्ये श्रेष्ठ स्थान मिळवतो.

राज्यभाग्वै धनिष्ठासु प्राप्नुयाद्विपुलं धनम्। श्राद्धं त्वभिजिता कुर्वन् विन्दतेऽजाविकं फलम् ।। २०.

धनिष्ठा नक्षत्रात श्राद्ध केल्याने राजसुख आणि विपुल धन मिळते; अभिजित नक्षत्रात श्राद्ध केल्यास अजातशत्रू मार्गाचे फळ मिळते.

नक्षत्रे वारुणे कुर्व्वन् भिषक्सिद्धिमवाप्नुयात्। पूर्व्वे प्रोष्ठपदे कुर्व्वन् विन्दतेऽजाविकं फलम् ।। २०.

वरुण नक्षत्रात श्राद्ध केल्याने औषधोपचारात सिद्धी मिळते; पूर्वप्रोष्ठपदा नक्षत्रात श्राद्ध केल्याने अजातशत्रू मार्गाचे फळ मिळते.

उत्तरास्वनतिक्रम्य विन्देद्घा वै सहस्रशः। बहुरूपकृतं द्रव्यं विन्देत् कुर्व्वंस्तु रेवतीम्। अश्वांश्चैवाश्विनीयुक्तो भरण्यामायुरुत्तमम् ।। २०.

उत्तर नक्षत्रांमध्ये श्राद्ध केल्यास हजारो गायी मिळतात; रेवतीत विविध प्रकारचे धन मिळते, अश्विनीमध्ये घोडे मिळतात, आणि भरणीमध्ये उत्तम आयुष्य प्राप्त होते.

इमं श्राद्धविधिं कुर्व्वञ्छशबिन्दुर्महीमिमाम्। कृत्स्नां तु लेभे स कृत्स्नां लब्धा च प्रशशंस तम् ।। २०.

हा श्राद्धविधी करून शशबिंदूने ही संपूर्ण पृथ्वी मिळवली; सर्व काही मिळवल्यावर त्याने या विधीचे मोठ्या आदराने स्तुती केली.

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते नक्षत्रविशेषे श्राद्धफलवर्णनं नाम विंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे वायुपुराणातील वायूद्वारे सांगितलेल्या नक्षत्रविशेष श्राद्धफळांचे वर्णन असलेला विसावा अध्याय समाप्त झाला.

शंयुरुवाच।। किञ्चिद्दत्तं पितॄणां तु धिनोति वदतां वर । किं हि स्विच्चिररात्राय किञ्चानन्त्याय कल्पते ।। २१.

शम्यू म्हणाले: वदणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठा, पितरांना थोडे जरी दिले तरी त्याचा मोठा लाभ होतो; पण कोणती गोष्ट दीर्घकाळ किंवा कायमची फळ देते?

बृहस्पतिरुवाच। हवींषि श्राद्धकाले तु यानि श्राद्धविदो विदुः। तानि मे श्रृणु सर्वाणि फलं चैषां यथाबलम् ।। २१.

बृहस्पती म्हणाले: श्राद्धाच्या वेळी जे जे पदार्थ जाणकार योग्य मानतात, ते सर्व आणि त्यांच्या फळांचे वर्णन मी तुला सांगतो, नीट ऐक.

तिलैर्व्रीहियवैर्माषैरद्भिर्मूलफलेन च। दत्तेन मासं प्रीयन्ते श्राद्धेन तु पितामहाः ।। २१.

तीळ, तांदूळ, ज्वारी, उडीद, पाणी, कंद आणि फळ यांचा नैवेद्य दिल्यास पितामह एक महिना तृप्त होतात.

मत्स्यैः प्रीणन्ति द्वौ मासौ त्रीन्मासान्हारिणेन तु। शाशन्तु चतुरो मासान् पञ्च प्रीणाति शाकुनम् ।। २१ .

मासे दिल्यास दोन महिने, हरिणाचे मांस दिल्यास तीन महिने, सशाचे मांस दिल्यास चार महिने, आणि पक्ष्याचे मांस दिल्यास पाच महिने पितर तृप्त राहतात.

वाराहेण तु षण्मासाञ्छागलं साप्तमासिकम्। अष्टमासिकमित्युक्तं यच्च पार्षतकं भवेत् ।। २१.

वराहाचे मांस दिल्यास सहा महिने, शेळीचे दिल्यास सात महिने, तर तितराचे मांस दिल्यास आठ महिने तृप्ती मिळते असे सांगितले आहे.

रौरवेण तु प्रीयन्ते नवमासान् पितामहाः। गवयस्य तु मांसेन तृप्तिः स्याद्दशमासिकी ।। २१.

रुरू या हरिणाच्या मांसाने पितामह नऊ महिने तृप्त राहतात; गव्याच्या मांसाने दहा महिने तृप्ती टिकते.

कूर्मस्य चैव मांसेन मासानेकादशैव तु । श्राद्धमेव विजानीयाद्गव्यं संवत्सरं भवेत् ।। २१.

कासवाच्या मांसाने अकरा महिने तृप्ती मिळते; पण गायीचे मांस श्राद्धात दिल्यास संपूर्ण एक वर्ष पितर तृप्त राहतात.

तथा गव्यसमायुक्तं पायसं मधुसर्पिषा। वध्रीणसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी ।। २१.

गायीच्या दुधात शिजवलेले पायस, मध आणि तूप यांसह, किंवा वध्रीनसाच्या मांसाने, बारा वर्षे तृप्ती मिळते.

आनन्त्याय भवेद्युक्तं खाड्गमांसैः पितृक्षये। कृष्णच्छागस्तथा गोधा आनन्त्यायैव कल्पते ।। २१.

पितृक्षयाच्या वेळी खाड्याच्या मांसाने, तसेच काळ्या शेळीच्या किंवा गोध्याच्या मांसाने, पितरांना अनंतकाळ तृप्ती मिळते.

अत्र गाथाः पितृगीताः कीर्त्तयन्ति पुराविदः। तास्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि यथावत्सन्निबोधत ।। २१.

या विषयावर प्राचीन जाणकार पितरांनी गायलेली गाथा सांगतात; त्या मी तुला सांगतो, नीट लक्ष दे.

अपि नः स्वकुले जायाद्योऽन्नं दद्यात्र्त्रयोदशीम्। पायसं मधुसर्पिर्भ्यां छायायां कुञ्जरस्य तु ।। २१.

आमच्या कुळात असा कोणी जन्मावा की जो त्रयोदशीला, मध आणि तुपात शिजवलेले पायस किंवा हत्तीच्या सावलीत अन्न दान करतो.

आजेन सर्वलोहेन वर्षासु च मघासु च। एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत्। गौरीं वाप्युद्वहेद्भार्य्यां नीलं वा वृषमुत्सृजेत् ।। २१.

कोकरू किंवा सर्व प्रकारचे मांस, तसेच पावसाळ्यात किंवा मघा नक्षत्रात दान केल्याने अनेक पुत्रांची इच्छा करावी, जरी एक जण गयेला गेला, गोरी पत्नी मिळवली किंवा निळा वृष सोडला तरी.

शंयुरुवाच।। गयादीनां फलं तात प्रब्रूहि समपृच्छतः। पितॄणां चैव यत्पुण्यं निखिलेन ब्रवीहि मे ।। २१.

शंयु म्हणाला: बाबा, मला गायासारख्या पवित्र स्थळांचे आणि तिथे मिळणाऱ्या फळांचे सांग. तसेच, पितरांना मिळणारे पुण्य पूर्णपणे समजावून सांग.

बृहस्पतिरुवाच।। गयायामक्षयं श्राद्धं जपहोमतपांसि च। पितृङयाहे ते पुत्र तस्मात्तत्राक्षयं स्मृतम् ।। २१.

बृहस्पती म्हणाले: गायेला केलेले श्राद्ध, जप, होम आणि तप हे सर्व अक्षय असतात. मुला, पितरांसाठी तिथे केलेले हे सर्व कायम राहते, म्हणून त्याला अक्षय मानले जाते.

पुनीयादेकविंशन्तु गौर्यामुत्पादितः सुतः। मातामहांस्तु षड्‌भूय इति तस्याः फलं स्मृतम् ।। २१.

गौरीपासून जन्मलेला मुलगा एकवीस पिढ्या पावन करतो; तो आपल्या आईच्या वडिलांना सहा वेळा पुन्हा पुन्हा पवित्र करतो—हेच तिचे फळ मानले जाते.

फलं वृषस्य वक्ष्यामि गदतो मे निबोधत। वृषोत्स्रष्टा पुनात्येव दशातीतान् दशावरान् ।। २१.

वृषभाचे फळ मी सांगतो, लक्ष देऊन ऐक. जो वृषभ सोडतो, तो दहा मागच्या आणि दहा पुढच्या पिढ्या पावन करतो.

यत्किञ्चित् स्पृश्यते तोयैरुत्तीर्णेन जलान्महीम्। वृषोत्सर्गे पितॄणां तु ह्यक्षयं स मुदाहृतम् ।। २१.

वृषभाला अंघोळ घातल्यानंतर त्याच्या अंगावरून वाहिलेल्या पाण्याने जिथे जिथे पृथ्वी ओलावली, तिथे वृषभ सोडण्याचे पुण्य पितरांसाठी कायम राहते असे सांगितले आहे.

यद्यद्धि संस्पृशेत्तोयं लांगूलादिभिरन्ततः। सर्वं तदक्षयं तस्य पितॄणां नात्र संशयः ।। २१.

वृषभाच्या शेपटीने किंवा इतर कोणत्याही अंगाने ज्या पाण्याला स्पर्श होतो, ते सर्व पाणी पितरांसाठी अक्षय पुण्य देते—यात काहीच शंका नाही.

श्रृङ्गैः खुरैर्वा यद्भूमिमिल्लिखत्य निशं वृषः। मधुकुल्याः पितॄंस्तस्य अक्षयास्ता भवन्ति वै ।। २१.

वृषभ जिथे शिंगांनी किंवा खुरांनी जमिनीवर खूण करतो, तिथे मध मिसळलेल्या अन्नाने पितरांना कायमची तृप्ती मिळते.

सहस्रनल्वमात्रेण तडागेन यथा श्रुतिः। तृप्तिस्तृप्तिः पितॄणां वै तद्वृषस्याधिकोच्यते ।। २१.

शास्त्रानुसार, हजार नळांच्या तळ्यातून पितरांना तृप्ती मिळते; पण वृषभामुळे मिळणारी तृप्ती त्याहून अधिक आहे असे सांगितले जाते.