वायुपुराणम्

जीवदानात् परं दानं न किञ्चिदिह विद्यते। अन्नैर्जीवति त्रैलोक्यमन्नस्यैव हि तत्फलम् ।। १८.

जीवदानापेक्षा मोठे दान या जगात नाही; साऱ्या त्रैलोक्याचे जीवन अन्नावरच आहे, आणि अन्नाचेच ते फळ आहे.

अन्ने लोकाः प्रतिष्ठन्ति लोकदानस्य तत्फलम् । अन्नं प्रजापतिः साक्षात्तेन सर्व्वमिदं ततम्। तस्मादन्नसमं दानं न भूतं न भविष्यति ।। १८.

सर्व लोक अन्नावर आधारलेले आहेत; हेच लोकांना दिलेल्या दानाचे फळ आहे. प्रजापती स्वतः अन्न आहे आणि त्याच्यामुळे सर्व जग व्यापलेले आहे. म्हणून अन्नासारखे दान कधी झाले नाही आणि होणारही नाही.

यानि रत्नानि मेदिन्यां वाहनानि स्त्रियस्तथा। क्षिप्रं प्राप्नोति तत् सर्वं पितृभक्तो हि मानवः ।। १८.

पृथ्वीतील सर्व रत्ने, वाहने आणि स्त्रिया—जो पितरभक्त असतो, त्याला हे सर्व लवकर मिळते.

प्रतिश्रयं सदा दद्यादतिथिभ्यः कृताञ्जलिः। देवास्ते संप्रतीक्षन्ते दिव्यातिथ्यैः सहस्रशः ।। १८.

हात जोडून नेहमी अतिथींसाठी निवारा द्यावा; अशा माणसाची देवता आणि हजारो दिव्य अतिथी वाट पाहतात.

सर्वाण्येतानि यो दद्यात् पृथिव्यामेकराड् भवेत्। त्रिभिर्द्वाभ्यामथैकेन दानेन तु सुखी भवेत् ।। १८.

जो माणूस हे सर्व दान करतो, तो पृथ्वीचा एकमेव राजा होतो; तीन, दोन किंवा एक जरी दान केले तरी त्याला सुख मिळते.

दानानि परमो धर्म्मः सद्भिः सत्कृत्य पूजितः। त्रैलोक्यस्याधिपत्यं हि दानादेव व्यवस्थितम् ।। १८.

दान हाच श्रेष्ठ धर्म आहे, तो सज्जनांकडून सन्मानित आणि पूजित होतो; त्रैलोक्याचे राज्य दानामुळेच मिळते.

राजा तु लभते राज्यमधनश्चोत्तमं धनम्। क्षीणायुर्लभते चायुः पितृभक्तः सदा नरः। यान् कामान् मनसाऽर्थेत तांस्तस्य पितरो विदुः ।। १८.

राजाला राज्य मिळते, गरीबाला उत्तम धन मिळते, आणि जो पितरभक्त असतो त्याला नेहमी दीर्घायुष्य मिळते; त्याच्या मनात जे जे इच्छितो, ते सर्व पितरांना माहीत असते.

बृहस्पतिरुवाच।। अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि श्राद्धकर्म्मणि पूजितम्। काम्यनैमित्तिकाजस्रं श्राद्धकर्म्मणि नित्यशः ।। १९.

बृहस्पती म्हणाले — आता मी श्राद्धकर्माचे आदराने केले जाणारे विधी सांगतो. श्राद्धकर्म नेहमीच, इच्छेनुसार किंवा कर्तव्य म्हणून, दोन्ही प्रकारे केले जाते.

पुत्र दारधनमूला अष्टकास्तिस्र एव च। पूर्वपक्षो वरिष्ठो हि पूर्वा चित्री उदाहृता ।। १९.

मुलगा, बायको आणि संपत्ती यांच्या आधारावर तीन अष्टका असतात; कृष्णपक्षातील पहिला भाग श्रेष्ठ मानला जातो, आणि पहिली अष्टका 'चित्री' म्हणून ओळखली जाते.

प्राजापत्या द्वितीया स्यात् तृतीया वैश्वदेविकी। आद्या पूपैःसदा कार्या मासैरन्या भवेत्सदा ।। १९.

दुसरी अष्टका 'प्राजापत्य' आणि तिसरी 'वैश्वदेवी' म्हणतात; पहिली अष्टका नेहमी पिठाचे पदार्थ देऊन करावी, उरलेल्या अष्टका प्रत्येक महिन्याला कराव्यात.

शाकैरन्या तृतीया स्यादेवं द्रव्यगतो विधिः । अन्वष्टका पितॄणां वै नित्यमेव विधीयते ।। १९.

तिसरी अष्टका भाज्या वापरून करावी; अशा प्रकारे कोणत्या वस्तू वापराव्यात हे ठरते. 'अन्वष्टका' ही पितरांसाठी नेहमीच करावी.

यद्यन्या च चतुर्थी स्यात्ताञ्च कुर्य्याद्विशेषतः। तासु श्राद्धं बुधः कुर्य्यात् सर्व्वस्वेनापि नित्यशः ।। १९.

जर चौथी अष्टका असेल, तर तीही विशेष करून करावी; या सर्व अष्टकांमध्ये ज्ञानी माणसाने नेहमी आपल्या सर्व सामर्थ्याने श्राद्ध करावे.

परत्रेह च सर्व्वेषु नित्यमेव सुखी भवेत् । पूजकानां सदोत्कर्षो नास्तिका नामधो गतिः ।। १९.

या सर्व विधी जो नेहमी करतो, तो या जगात आणि पुढच्या जन्मातही सुखी राहतो; जे पूजन करतात त्यांना नेहमीच उन्नती मिळते, आणि जे नास्तिक असतात त्यांची स्थिती खालावते.

पितरः सर्व्वकालेषु तिथिकालेषु देवताः। सर्व्वे पुरुषमायान्ति निपानमिव धेनवः ।। १९.

पितर आणि देवता सर्व काळात, योग्य तिथीला, माणसांकडे येतात, जसे गायी पाण्याच्या जागी जातात.

मा स्म ते प्रतिगच्छेयुरष्टकाः सुरपूजिताः । मोघस्तस्य भवेल्लोको लब्धं चास्य विनश्यति ।। १९.

त्या अष्टका, ज्या देवांनी पूजिल्या आहेत, त्या तुझ्याकडून वाया जाऊ नयेत; अन्यथा, त्या व्यक्तीचे आयुष्य व्यर्थ जाते आणि मिळवलेलेही नष्ट होते.

देवांस्तु दायिनो यान्ति तिर्य्यग्गच्छन्त्यदायिनः। प्रजां पुष्टिं स्मृतिं मेधां पुत्रानैश्वर्य्यमेव च ।। १९.

जे दान देतात ते देवांना प्राप्त होतात, आणि जे देत नाहीत ते नीच अवस्थेला जातात; दान केल्याने संतती, संपत्ती, स्मरणशक्ती, बुध्दी, मुले आणि राज्य मिळते.

कुर्व्वाणः पौर्णमास्यां च पूर्व्वं पूर्णं समश्नुते। प्रतिपद्धनलाभाय लब्धं चास्य न नश्यति ।। १९.

जो पौर्णिमेला श्राद्ध करतो त्याला आधीच सर्व काही पूर्ण मिळते; प्रतिपदेला मिळवलेले कधीच नष्ट होत नाही.

द्वितीयायां तु यः कुर्य्याद्द्विपदाधिपतिर्भवेत्। वरार्थिना तृतीया तु शत्रुघ्नी पापनाशिनी ।। १९.

जो द्वितीयेला श्राद्ध करतो तो दोन पायांच्या सर्व जीवांचा स्वामी होतो; जो वर मागतो त्याने तृतीयेला श्राद्ध केल्यास शत्रू नष्ट होतात आणि पापे दूर होतात.

चतुर्थ्यां कुरुते श्राद्धं शत्रोश्छिद्राणि पश्यति। पञ्चम्यां वै प्रकुर्वाणः प्राप्नोति महतीं श्रियम् ।। १९.

जो चतुर्थीला श्राद्ध करतो त्याला शत्रूंच्या त्रुटी दिसतात; आणि जो पंचमीला करतो त्याला मोठी समृद्धी मिळते.

षष्ठ्यां श्राद्धानि कुर्वाणं द्विजास्तं पूजयन्त्युत। कुरुते यस्तु सप्तम्यां श्राद्धानि सततं नरः ।। १९.

षष्ठीला श्राद्ध करणाऱ्याचा द्विज लोक सन्मान करतात; आणि जो सातत्याने सप्तमीला श्राद्ध करतो—

महासत्रमवाप्नोति गणानामधिपो भवेत्। सम्पूर्णामृद्धिमाप्नोति योऽष्टम्यां कुरुते नरः ।। १९.

तो मोठ्या यज्ञाला प्राप्त होतो आणि समूहांचा स्वामी बनतो; जो अष्टमीला करतो त्याला पूर्ण समृद्धी मिळते.

श्राद्धं नवम्यां कुर्वाण ऐश्वर्य्यं कांक्षितां स्त्रियम्। कुर्वन् दशम्यां तु नरो ब्राह्मीं श्रियमवाप्नुयात् ।। १९.

जो नवमीला श्राद्ध करतो त्याला ऐश्वर्य आणि इच्छित पत्नी मिळते; आणि जो दशमीला करतो त्याला ब्राह्मी समृद्धी प्राप्त होते.

वेदांश्चैवाप्नुयात् सर्वान् प्रणाशमेनसस्तथा। एकादश्यां परं दानमैश्वर्य्यं सततं तथा ।। १९.

त्याला सर्व वेद मिळतात आणि पापांचा नाश होतो; एकादशीला केलेल्या दानाने श्रेष्ठ दान आणि कायमचे राज्य मिळते.

द्वादश्यां राष्ट्रलाभं तु जयमाहुर्वसूनि च । प्रजां बुद्धिं पशून् मेधां स्वातन्त्र्यं पुष्टिमुत्तमाम् । दीर्घमायुरथैश्वर्य्यं कुर्वाणस्तु त्रयोदशीम् ।। १९.

द्वादशीला राज्य, विजय आणि संपत्ती मिळते; त्रयोदशीला संतती, बुध्दी, जनावरे, मेधा, स्वातंत्र्य, उत्तम पोषण, दीर्घायुष्य आणि ऐश्वर्य मिळते.

युवानश्च मृता यस्य गृहे तेषां प्रदापयेत्। शस्त्रेण तु हता ये वै तेषां दद्याच्चतुर्दशीम् ।। १९.

ज्यांच्या घरी तरुण मरण पावले असतील, त्यांच्यासाठी श्राद्ध करावे; आणि जे शस्त्राने मारले गेले असतील, त्यांच्यासाठी चतुर्दशीला श्राद्ध करावे.

तथा विषमजातानां यमलानां तु सर्वशः । अमावास्यां प्रयत्नेन श्राद्धं कुर्य्याच्छुचिः सदा ।। १९.

अशुभ परिस्थितीत जन्मलेल्यांसाठी आणि जुळ्या भावंडांसाठी, अमावस्येला नेहमी शुद्धतेने आणि काळजीपूर्वक श्राद्ध करावे.

सर्व्वान् कामानवाप्नोति स्वर्गमानन्त्यमश्नुते । ऋतं दद्यादमावास्यां सोममाप्यायनं महत् ।। १९.

जो अमावस्येला सत्याने मोठ्या आणि पोषक सोमाचा यज्ञ करतो, तो सर्व इच्छा पूर्ण करतो आणि अनंत स्वर्गसुख मिळवतो.

एवमाप्यायितः सोमस्त्रीँल्लोकान् धारयिष्यति। सिद्धचारणगन्धर्व्वैः स्तूयमानस्तु नित्यशः ।। १९.

अशा प्रकारे पोषित झालेला सोम तीनही लोकांना आधार देतो, आणि सिद्ध, चारण, गंधर्व यांच्या नेहमी स्तुतीस पात्र ठरतो.

स्तवैः पुष्पैर्मनोज्ञैश्च सर्व्वकामपरिच्छदैः। नृत्य वादित्रगीतैश्च ह्यप्सरोभिः सहस्रशः ।। १९.

सुंदर स्तोत्रे, मनोहारी फुले, सर्व इच्छित वस्तू, तसेच हजारो अप्सरांनी केलेले नृत्य, वाद्य आणि गीते याने त्याची पूजा केली जाते.