वायुपुराणम्

इयञ्चासीत् समुद्रान्ता मेदिनीति परिश्रुता। दुहितृत्वमनुप्राप्ता पृथिवीत्युच्यते ततः ।। २.

ही समुद्राने वेढलेली पृथ्वी 'मेदिनी' म्हणून प्रसिद्ध होती; तिला कन्येचे स्थान मिळाल्यावर 'पृथ्वी' असे नाव पडले.

प्रथिता प्रविभक्ता च शोभिता च वसुन्धरा। सस्याकरवती राज्ञा पत्तनाकरमालिनी। चातुर्वर्ण्यसमाकीर्णा रक्षिता तेन धीमता ।। २.

ही वसुंधरा विस्तीर्ण, विभागलेली आणि शोभिवंत आहे; ती शेतांनी आणि नगरांनी सजलेली, चार वर्णांनी भरलेली, आणि त्या बुद्धिमान राजाने रक्षित आहे.

एवंप्रभावो राजासीद्वैन्यः स नृपसत्तमः। नमस्यश्चैव पूज्यश्च भूतग्रामेण सर्वशः ।। २.

तो वेण्याचा राजा असा सामर्थ्यवान होता; तो सर्व प्राण्यांनी वंदनीय आणि पूज्य होता.

ब्राह्मणैश्च महाभागैर्वेदवेदाङ्गपारगैः। पृथुरेव नमस्कार्यो ब्रह्मयोनिः सनातनः ।। २.

महाभाग्यशाली, वेद आणि वेदांग पारंगत ब्राह्मणांनी फक्त पृथुलाच वंदन करावे; कारण तो ब्रह्मवंशीय आणि सनातन आहे.

पार्थिवैश्च महाभागैः प्रार्थयद्भिर्महद्यशः। आदिराजा न मस्कार्यः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् ।। २.

महाभाग्यशाली, कीर्तीची इच्छा असलेल्या राजांनीही, आदिराज पृथु वेण्य याला कधीही दुर्लक्षित करू नये.

योधैरपि च संग्रामे प्रार्थयानैर्जयं युधि। आदिकर्त्ता नराणां वै नमस्यः पृथुरेव हि ।। २.

युद्धात विजय मिळवू इच्छिणाऱ्या योद्ध्यांनीही, मानवांमध्ये प्रथम असलेल्या पृथुलाच वंदन करावे.

यो हि योद्धा रणं याति कीर्त्तयित्वा पृथुं नृपम्। स घोररूपे संग्रामे क्षेमी तरति कीर्तिमान् ।। २.

जो योद्धा, पृथु राजाची कीर्ती गात युद्धात उतरतो, तो भयंकर संग्रामातून सुरक्षितपणे पार पडतो आणि कीर्ती मिळवतो.

वैश्यैरपि च राजर्षिर्वैश्यवृत्तिसमास्थितैः। पृथुरेव नमस्कार्यो वृत्तिदाता महायशाः ।। २.

वैश्यांमध्येही, जे राजर्षि पृथु वैश्यांचीच व्रुत्ती अंगीकारून होते, तेच खरे वंदनीय आहेत. कारण पृथु हे उदार, मोठ्या कीर्तीचे आणि सर्वांना उपजीविका देणारे होते.

एते वत्सविशेषाश्च दोग्धारः क्षीरमेव च। पात्राणि च मयोक्तानि सर्वाण्येव यथाक्रमम् ।। २.

हे विशिष्ट वासरे, दूध काढणारे, दूध आणि पात्रे — हे सर्व मी योग्य क्रमाने सांगितले आहेत.

ब्रह्मणा प्रथमं दुग्धा पुरा पृथ्वी महात्मना। वायुं कृत्वा तदा वत्सं बीजानि वसुधातले ।। २.

पूर्वी, ब्रह्मदेवांनी मोठ्या मनाने वायूला वासरु करून आणि पृथ्वीवरील बियाण्यांना दूध मानून पृथ्वीचे प्रथम दूध काढले.

ततः स्वायम्भुवे पूर्वन्तदा मन्वन्तरे पुनः। वत्सं स्वायम्भुवं कृत्वा दुग्धा ग्रीष्मेण वै मही ।। २.

मग पूर्वीच्या स्वयंभुव मन्वंतरात, स्वयंभुव मनूंना वासरु करून आणि ग्रीष्म ऋतूला दूध काढणारा मानून, पृथ्वीचे पुन्हा दूध काढले गेले.

* मनौ स्वारोचिषे दुग्धा मही चैत्रेण धीमता। मनुं स्वारोचिषं कृत्वा वत्सं सस्यानि वै पुरा ।। २.

स्वारोचिष मन्वंतरात, बुद्धिमान स्वारोचिष मनूंनी स्वतःला वासरु करून आणि सस्यांना दूध मानून, प्राचीन काळी पृथ्वीचे दूध काढले.

उत्तमेऽनुत्तमेनापि दुग्धा देवभुजेन तु । मनुं कृत्वोत्तमं वत्सं सर्वसस्यानि धीमता ।। २.

उत्तम मन्वंतरात, देवभुज या देवतेने उत्तम मनूंना वासरु करून, अनुत्तम याला दूध काढणारा मानून, सर्व सस्यांसाठी पृथ्वीचे दूध बुद्धीने काढले.

पुनश्च पञ्चमे पृथ्वी तामसस्यान्तरे मनोः। दुग्धेयं तामसं वत्सं कृत्वा तु बलबन्धुना ।। २.

पुन्हा पाचव्या तामस मन्वंतरात, बलबन्धु यांनी तामस मनूंना वासरु करून या पृथ्वीचे दूध काढले.

चारिष्णवस्य देवस्य संप्राप्ते चान्तरे मनोः। दुग्धा मही पुराणेन वत्सञ्चारिष्णवं प्रति ।। २..

चारिष्णव या देवतेच्या मन्वंतरात, प्राचीन पुरुषाने चारिष्णव याला वासरु करून पृथ्वीचे दूध काढले.

चाक्षुषेऽपि च सम्प्राप्ते तदा मन्वन्तरे पुनः। दुग्धा मही पुराणेन वत्सं कृत्वा तु चाक्षुषम् ।। २.

चाक्षुष मन्वंतर आल्यावर, प्राचीन पुरुषाने चाक्षुष याला वासरु करून पृथ्वीचे दूध पुन्हा काढले.

चाक्षुषस्यान्तरेऽतीते प्राप्ते वैवस्वते पुनः । वैन्येनेयं मही दुग्धा यथा ते कीर्तितं मया ।। २.

चाक्षुष मन्वंतर संपल्यावर आणि वैवस्वत मन्वंतर सुरू झाल्यावर, वेण्याने या पृथ्वीचे दूध काढले, जसे मी तुला सांगितले आहे.

एतैर्दुग्धा पुरा पृथ्वी व्यतीतेष्वन्तरेषु वै। देवादिभिर्मनुष्यैश्च तथा भूतादिभिश्च या ।। २.

मागील मन्वंतरांत, देव, मानव आणि इतर जीव यांनी अशीच पृथ्वीचे दूध काढले होते.

एवं सर्वेषु विज्ञेया ह्यतीतानागतेष्विह। देवा मन्वन्तरेष्वस्य पृथोस्तु श्रृणुत प्रजाः ।। २.

अशा प्रकारे, सर्व गेलेले आणि येणारे मन्वंतरांत देव असतात हे समजावे. आता पृथुच्या संततीचे ऐक.

पृथोस्तु पुत्रौ विक्रान्तौ जज्ञातेऽन्तर्द्धिपालिनौ। शिखण्डिनी हविर्द्धानमन्तर्द्धानाद्व्यजायत ।। २.

पृथु यांना दोन पराक्रमी पुत्र झाले — अंतर्‍द्धान आणि पालिन. अंतर्‍द्धानापासून शिखंडीनी आणि हविर्द्धान हे जन्मले.

हविर्द्धानात्षडाग्नेयी धिषणाऽजनयत्सुतान्। प्राचीनबर्हिषं शुक्रं गयं कृष्णं व्रजाजिनौ ।। २.

हविर्द्धान आणि त्यांची पत्नी धिषणा यांच्या सहा पुत्रांचा जन्म झाला — प्राचीनबर्हिष, शुक्र, गया, कृष्ण, व्रज आणि अजिन.

प्राचीनबर्हिर्भगवान् महानासीत् प्रजापतिः। बलुश्रुततपोवीर्यैः पृथिव्यामेकराढसौ। प्राचीनाग्राः कुशास्तस्य तस्मात्प्राचीन बर्ह्यसौ ।। २.

प्राचीनबर्हिष हे भगवंत, महान आणि प्रजापती होते. बल, विद्या आणि तप यांच्या जोरावर ते पृथ्वीवर एकछत्री राजा झाले. त्यांच्या कुशांचा अग्रभाग पूर्वेकडे होता, म्हणून त्यांना प्राचीनबर्हिष म्हणत.

समुद्रतनयायान्तु कृतदारः स वै प्रभुः। महतस्तमसः पारे सवर्णायां प्रजापतेः। सवर्णाऽऽधत्त सामुद्री दश प्राचीन बर्हिषः ।। २.

त्या प्रभूंनी समुद्रकन्या सवर्णा हिला पत्नी म्हणून स्वीकारले. ती प्रजापती सवर्णाची कन्या होती, जी महातमसाच्या पलीकडे जन्मली होती. सवर्णेपासून प्राचीनबर्हिष यांना दहा पुत्र झाले, जे प्रचेतस म्हणून ओळखले जातात.

सर्वे प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः। अपृथग्धर्मचरणास्तेऽतप्यन्त महत्तपः। दशवर्षसहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः ।। २.

सर्व प्रचेतस धनुर्वेदाचे पारंगत होते आणि एकत्रितपणे धर्माचरण करणारे होते. त्यांनी समुद्राच्या पाण्यात दहा हजार वर्षे कठोर तप केला.

तपश्चरत्सु पृथिवीं प्रचेतःसु महीरुहाः। अरक्ष्यमाणामाववृर्बभूवाथ प्रजाक्षयः ।। २.

प्रचेतस तप करत असताना, पृथ्वीवर झाडे भरभरून वाढली आणि त्यामुळे प्रजांचा नाश होऊ लागला.

प्रत्याहते तदा तस्मिंश्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः । नाशकन् मारुतो वातुं वृतं खमभवद्द्रुमैः। दशवर्षसहस्राणि न शेकुश्चेष्टितुं प्रजाः ।। २.

त्या काळात, चाक्षुष मनु आणि पुढील मनु यांच्या मध्ये, वारा थांबला होता, कारण आकाश झाडांनी पूर्णपणे अडवले गेले होते. दहा हजार वर्षे प्राणी हलू शकले नाहीत.

तदुपश्रुत्य तपसा सर्वे युक्ताः प्रचेतसः। मुखेभ्यो वायुमग्निञ्च ससृजुर्ज्जातमन्यवः ।। २.

हे ऐकून, सर्व प्रचेतस तपश्चर्येत मग्न आणि रागाने भरलेले होते. त्यांनी आपल्या तोंडातून वारा आणि अग्नी सोडले.

उन्मूलानथ तान् वृक्षान् कृत्वा वायुरशोषयत्। तानग्निरदहद्वोर एवमासीद् द्रुमक्षयः ।। २.

मग वाऱ्याने ती झाडे उपटली आणि वाळवली; अग्नीने ती जाळून टाकली. अशा प्रकारे झाडांचा नाश झाला.

द्रुमक्षयमथो बुद्ध्वा किञ्चिच्छेषेषु शाखिषु। उपगम्याब्रवीदेतान् राजा सोमः प्रचेतसः ।। २.

झाडांचा नाश झाल्याचे कळल्यावर, आणि थोड्याच फांद्या शिल्लक राहिल्या असता, राजा सोम प्रचेतसांकडे गेला आणि त्यांना म्हणाला.