वायुपुराणम्

ओदनं पायसं सर्पिर्मधुमूलफलानि च। भक्ष्यांश्च विविधान्दत्त्वा प्रेत्य चेह च मोदते ।। १८.

भात, पायस, तूप, मध, कंदमुळे, फळे आणि निरनिराळे स्वादिष्ट पदार्थ दान केल्याने, या जगात आणि मृत्यूनंतरही आनंद मिळतो.

शर्कराक्षीरसंयुक्तं पृथुकं नित्यमक्षयम्। यश्च संवत्सरं प्रीत्या कृसरैर्मसुरेण च ।। १८.

जो माणूस श्रद्धेने साखर व रस मिसळलेले पोहे, तसेच वर्षभर नियमितपणे कृसार आणि मसूर दान करतो—

सक्तुलाजास्तथा पूपाः कुल्माषव्यञ्जनैस्तथा। सार्पेःस्निग्धानि हृद्यानि दध्ना सक्तूंस्तु भोजयेत्। श्राद्धेष्वेतानि यो दद्यात् पझानि लभते निधिम् ।। १८.

सत्तू, लाह्या, पोळी, कुलमाष व इतर भाज्या, तसेच तुपातले, रुचकर आणि मनाला भावणारे पदार्थ द्यावेत; सत्तू दहीसोबत द्यावे. जो श्राद्धाच्या वेळी हे सर्व दान करतो, त्याला अमाप धन मिळते.

नवसस्यानि यो दद्याच्छ्राद्धे सत्कृत्य यत्नतः। सर्वभोगानवाप्नोति पूज्यते च दिवं गतः ।। १८.

जो माणूस आदराने आणि काळजीपूर्वक नवीन धान्य श्राद्धात दान करतो, त्याला सर्व सुखे मिळतात आणि स्वर्गात गेल्यावर त्याचा सन्मान होतो.

भक्ष्यभोज्यानि चोष्याणि पेयलेह्यवराणि च। सर्वश्रेष्ठानि यो दद्यात् सर्व्वश्रेष्ठो भवेन्नरः ।। १८.

जो माणूस खाण्याचे, चावण्याचे, शोषण्याचे, पिण्याचे आणि चाटण्याचे असे सर्वात उत्तम पदार्थ दान करतो, तो सर्वांत श्रेष्ठ मनुष्य होतो.

वैश्वदेवं च सौम्यं च खाड्गमांसं परं हविः। विषाणं वर्ज्जयेत् खाड्गमसूयां नाशयामहे ।। १८.

वैश्वदेव आणि सौम्य हवन, तसेच गेंडा मांस हे श्रेष्ठ मानले जाते; पण गेंड्याचा शिंग टाळावे. मत्सराने गेंडा मांस देऊ नये.

भोजनेऽग्रासनं दद्यादतिथिभ्यः कृताञ्जलिः । सर्वयज्ञक्रियाणां स फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ।। १८.

अतिथींसाठी हात जोडून जेवणातील पहिला घास द्यावा; त्यामुळे सर्व यज्ञकर्मांचे श्रेष्ठ फळ मिळते.

क्षिप्रमत्युष्ण मक्लिष्टं दद्याच्चान्नं बुभुक्षते। वयञ्जनं च तथा स्निग्धं भक्त्या सत्कृत्य यत्नतः ।। १८.

भुकेल्याला गरम, शुद्ध अन्न लवकर द्यावे आणि त्यासोबत तुपातले स्वादिष्ट पदार्थ श्रद्धेने, आदराने व काळजीपूर्वक द्यावेत.

तरुणादित्यसङ्काशं विमानं हंसवाहनम्। अन्नदो लभते तिस्रः कल्पकोटीस्तथैव च ।। १८.

जो अन्नदान करतो, त्याला तरुण सूर्याप्रमाणे तेजस्वी आणि हंसांनी ओढलेले दिव्य विमान मिळते, आणि तो तीन कोटी कल्पांचा आनंद घेतो.

अन्नदानात्परं दानं विद्यते नेह किञ्चन। अन्नाद्भूतानि जायन्ते जीवन्ति च न संशयः ।। १८.

अन्नदानापेक्षा मोठे दान काहीच नाही; अन्नापासूनच सर्व जीव जन्म घेतात आणि जगतात—यात शंका नाही.

जीवदानात् परं दानं न किञ्चिदिह विद्यते। अन्नैर्जीवति त्रैलोक्यमन्नस्यैव हि तत्फलम् ।। १८.

जीवदानापेक्षा मोठे दान या जगात नाही; साऱ्या त्रैलोक्याचे जीवन अन्नावरच आहे, आणि अन्नाचेच ते फळ आहे.

अन्ने लोकाः प्रतिष्ठन्ति लोकदानस्य तत्फलम् । अन्नं प्रजापतिः साक्षात्तेन सर्व्वमिदं ततम्। तस्मादन्नसमं दानं न भूतं न भविष्यति ।। १८.

सर्व लोक अन्नावर आधारलेले आहेत; हेच लोकांना दिलेल्या दानाचे फळ आहे. प्रजापती स्वतः अन्न आहे आणि त्याच्यामुळे सर्व जग व्यापलेले आहे. म्हणून अन्नासारखे दान कधी झाले नाही आणि होणारही नाही.

यानि रत्नानि मेदिन्यां वाहनानि स्त्रियस्तथा। क्षिप्रं प्राप्नोति तत् सर्वं पितृभक्तो हि मानवः ।। १८.

पृथ्वीतील सर्व रत्ने, वाहने आणि स्त्रिया—जो पितरभक्त असतो, त्याला हे सर्व लवकर मिळते.

प्रतिश्रयं सदा दद्यादतिथिभ्यः कृताञ्जलिः। देवास्ते संप्रतीक्षन्ते दिव्यातिथ्यैः सहस्रशः ।। १८.

हात जोडून नेहमी अतिथींसाठी निवारा द्यावा; अशा माणसाची देवता आणि हजारो दिव्य अतिथी वाट पाहतात.

सर्वाण्येतानि यो दद्यात् पृथिव्यामेकराड् भवेत्। त्रिभिर्द्वाभ्यामथैकेन दानेन तु सुखी भवेत् ।। १८.

जो माणूस हे सर्व दान करतो, तो पृथ्वीचा एकमेव राजा होतो; तीन, दोन किंवा एक जरी दान केले तरी त्याला सुख मिळते.

दानानि परमो धर्म्मः सद्भिः सत्कृत्य पूजितः। त्रैलोक्यस्याधिपत्यं हि दानादेव व्यवस्थितम् ।। १८.

दान हाच श्रेष्ठ धर्म आहे, तो सज्जनांकडून सन्मानित आणि पूजित होतो; त्रैलोक्याचे राज्य दानामुळेच मिळते.

राजा तु लभते राज्यमधनश्चोत्तमं धनम्। क्षीणायुर्लभते चायुः पितृभक्तः सदा नरः। यान् कामान् मनसाऽर्थेत तांस्तस्य पितरो विदुः ।। १८.

राजाला राज्य मिळते, गरीबाला उत्तम धन मिळते, आणि जो पितरभक्त असतो त्याला नेहमी दीर्घायुष्य मिळते; त्याच्या मनात जे जे इच्छितो, ते सर्व पितरांना माहीत असते.

बृहस्पतिरुवाच।। अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि श्राद्धकर्म्मणि पूजितम्। काम्यनैमित्तिकाजस्रं श्राद्धकर्म्मणि नित्यशः ।। १९.

बृहस्पती म्हणाले — आता मी श्राद्धकर्माचे आदराने केले जाणारे विधी सांगतो. श्राद्धकर्म नेहमीच, इच्छेनुसार किंवा कर्तव्य म्हणून, दोन्ही प्रकारे केले जाते.

पुत्र दारधनमूला अष्टकास्तिस्र एव च। पूर्वपक्षो वरिष्ठो हि पूर्वा चित्री उदाहृता ।। १९.

मुलगा, बायको आणि संपत्ती यांच्या आधारावर तीन अष्टका असतात; कृष्णपक्षातील पहिला भाग श्रेष्ठ मानला जातो, आणि पहिली अष्टका 'चित्री' म्हणून ओळखली जाते.

प्राजापत्या द्वितीया स्यात् तृतीया वैश्वदेविकी। आद्या पूपैःसदा कार्या मासैरन्या भवेत्सदा ।। १९.

दुसरी अष्टका 'प्राजापत्य' आणि तिसरी 'वैश्वदेवी' म्हणतात; पहिली अष्टका नेहमी पिठाचे पदार्थ देऊन करावी, उरलेल्या अष्टका प्रत्येक महिन्याला कराव्यात.

शाकैरन्या तृतीया स्यादेवं द्रव्यगतो विधिः । अन्वष्टका पितॄणां वै नित्यमेव विधीयते ।। १९.

तिसरी अष्टका भाज्या वापरून करावी; अशा प्रकारे कोणत्या वस्तू वापराव्यात हे ठरते. 'अन्वष्टका' ही पितरांसाठी नेहमीच करावी.

यद्यन्या च चतुर्थी स्यात्ताञ्च कुर्य्याद्विशेषतः। तासु श्राद्धं बुधः कुर्य्यात् सर्व्वस्वेनापि नित्यशः ।। १९.

जर चौथी अष्टका असेल, तर तीही विशेष करून करावी; या सर्व अष्टकांमध्ये ज्ञानी माणसाने नेहमी आपल्या सर्व सामर्थ्याने श्राद्ध करावे.

परत्रेह च सर्व्वेषु नित्यमेव सुखी भवेत् । पूजकानां सदोत्कर्षो नास्तिका नामधो गतिः ।। १९.

या सर्व विधी जो नेहमी करतो, तो या जगात आणि पुढच्या जन्मातही सुखी राहतो; जे पूजन करतात त्यांना नेहमीच उन्नती मिळते, आणि जे नास्तिक असतात त्यांची स्थिती खालावते.

पितरः सर्व्वकालेषु तिथिकालेषु देवताः। सर्व्वे पुरुषमायान्ति निपानमिव धेनवः ।। १९.

पितर आणि देवता सर्व काळात, योग्य तिथीला, माणसांकडे येतात, जसे गायी पाण्याच्या जागी जातात.

मा स्म ते प्रतिगच्छेयुरष्टकाः सुरपूजिताः । मोघस्तस्य भवेल्लोको लब्धं चास्य विनश्यति ।। १९.

त्या अष्टका, ज्या देवांनी पूजिल्या आहेत, त्या तुझ्याकडून वाया जाऊ नयेत; अन्यथा, त्या व्यक्तीचे आयुष्य व्यर्थ जाते आणि मिळवलेलेही नष्ट होते.

देवांस्तु दायिनो यान्ति तिर्य्यग्गच्छन्त्यदायिनः। प्रजां पुष्टिं स्मृतिं मेधां पुत्रानैश्वर्य्यमेव च ।। १९.

जे दान देतात ते देवांना प्राप्त होतात, आणि जे देत नाहीत ते नीच अवस्थेला जातात; दान केल्याने संतती, संपत्ती, स्मरणशक्ती, बुध्दी, मुले आणि राज्य मिळते.

कुर्व्वाणः पौर्णमास्यां च पूर्व्वं पूर्णं समश्नुते। प्रतिपद्धनलाभाय लब्धं चास्य न नश्यति ।। १९.

जो पौर्णिमेला श्राद्ध करतो त्याला आधीच सर्व काही पूर्ण मिळते; प्रतिपदेला मिळवलेले कधीच नष्ट होत नाही.

द्वितीयायां तु यः कुर्य्याद्द्विपदाधिपतिर्भवेत्। वरार्थिना तृतीया तु शत्रुघ्नी पापनाशिनी ।। १९.

जो द्वितीयेला श्राद्ध करतो तो दोन पायांच्या सर्व जीवांचा स्वामी होतो; जो वर मागतो त्याने तृतीयेला श्राद्ध केल्यास शत्रू नष्ट होतात आणि पापे दूर होतात.

चतुर्थ्यां कुरुते श्राद्धं शत्रोश्छिद्राणि पश्यति। पञ्चम्यां वै प्रकुर्वाणः प्राप्नोति महतीं श्रियम् ।। १९.

जो चतुर्थीला श्राद्ध करतो त्याला शत्रूंच्या त्रुटी दिसतात; आणि जो पंचमीला करतो त्याला मोठी समृद्धी मिळते.