वायुपुराणम्

रक्षः सुमाली बलवान्क्षीरं रुधिरमेव च । कपालपात्रे निर्दुग्धा अन्तर्द्धानञ्च राक्षसैः । तेन क्षीरेण रक्षांसि वर्त्तयन्तीह सर्वशः

बलवान राक्षस सुमाली याने रक्तच दूध म्हणून काढले, आणि कवटीच्या भांड्यात ते दूध घेतले; राक्षसांनी ते अदृश्य केले. त्या रक्तामुळे राक्षस सर्व प्रकारे आपले जीवन चालवतात.

पद्मपात्रे पुनर्दुग्धा गन्धर्वैरप्सरोगणैः । वत्सं चित्ररथं कृत्वा शुचीन् गन्धास्तथैव च

गंधर्वांनी आणि अप्सरांच्या समूहांनी पुन्हा पृथ्वीचे दूध काढले; कमळाच्या पानात दूध घेतले, चित्ररथ हा वासरू केला, आणि तिथे शुद्ध सुवासिक द्रव्ये मिळाली.

तेषां विश्वावसुस्त्वासीद्दोग्धा पुत्रो मुनेः शुचिः । गन्धर्वराजोऽतिबलो महात्मा सूर्यसन्निभः

त्यांच्यात, विश्वावसु हा ऋषीपुत्र, शुद्ध आणि तेजस्वी, गंधर्वांचा राजा, सूर्यासारखा तेजस्वी आणि बलवान, हा दूध काढणारा होता.

शैलैश्च स्तूयते दुग्धा पुनर्देवी वसुन्धरा । तत्रौषधीर्मूर्त्तिमती रत्नानि विविधानि च

पर्वतांनी स्तुती करत पृथ्वीचे दूध पुन्हा काढले; तिथे सजीव औषधी आणि विविध प्रकारची रत्ने मिळाली.

वत्सस्तु हिमवांस्तेषां मेरुर्दोग्धा महागिरिः । पात्रन्तु शैलमेवासीत्तेन शैलः प्रतिष्ठितः

त्यांच्यासाठी हिमवान हा वासरू, मेरू हा दूध काढणारा, आणि भांडेही पर्वतच होते; त्यामुळे पर्वताचा स्थैर्य प्रस्थापित झाला.

स्तूयते वृक्षवीरुद्भिः पुनर्दुग्धा वसुन्धरा । पलाशपात्रमादाय दुग्धं छिन्नप्ररोहणम्

वृक्षांनी आणि वेलींनी स्तुती करत पृथ्वीचे दूध पुन्हा काढले; पळसाच्या पानात दूध घेतले, आणि ते दूध म्हणजे छाटलेली व नव्याने फुटलेली पालवी होती.

कामधुक् पुष्पितः शैलः प्लक्षो वत्सो यशस्विनी । सर्वकामदुघा दोग्ध्री पृथिवी भूतभाविनी

फुलांनी बहरलेला पर्वत हा सर्व इच्छा पूर्ण करणारी गाय होती, प्रसिद्ध प्लक्षवृक्ष वासरू होता; पृथ्वी ही सर्व भूतांसाठी, भूतकाळ आणि भविष्यकाळात, सर्व इच्छा पूर्ण करणारी दूध काढणारी होती.

सैषा धात्री विधात्री च धारणी च वसुन्धरा । दुग्धा हितार्थं लोकानां पृथुना इति नः श्रुतम् । चराचरस्य लोकस्य प्रतिष्ठा योनिरेव च ॥२.१.

हीच धात्री, विधात्री, धारणी आणि वसुंधरा आहे; पृथुने लोकांच्या हितासाठी तिचे दूध काढले, असे आपण ऐकले आहे. हीच चराचर जगाची आधार आणि जननी आहे.

उत्तरार्द्धम् -

उत्तरेकडील अर्धा—

सूत उवाच ।। आसीदियं समुद्रान्ता मेदिनीति परिश्रुता। वसु धारयते यस्माद्वसुधा तेन चोच्यते ।। २.

सूते म्हणाले: ही समुद्राने वेढलेली पृथ्वी 'मेदिनी' म्हणून प्रसिद्ध होती; ती धन धारण करते म्हणून 'वसुधा' असे तिला म्हणतात.

इयञ्चासीत् समुद्रान्ता मेदिनीति परिश्रुता। दुहितृत्वमनुप्राप्ता पृथिवीत्युच्यते ततः ।। २.

ही समुद्राने वेढलेली पृथ्वी 'मेदिनी' म्हणून प्रसिद्ध होती; तिला कन्येचे स्थान मिळाल्यावर 'पृथ्वी' असे नाव पडले.

प्रथिता प्रविभक्ता च शोभिता च वसुन्धरा। सस्याकरवती राज्ञा पत्तनाकरमालिनी। चातुर्वर्ण्यसमाकीर्णा रक्षिता तेन धीमता ।। २.

ही वसुंधरा विस्तीर्ण, विभागलेली आणि शोभिवंत आहे; ती शेतांनी आणि नगरांनी सजलेली, चार वर्णांनी भरलेली, आणि त्या बुद्धिमान राजाने रक्षित आहे.

एवंप्रभावो राजासीद्वैन्यः स नृपसत्तमः। नमस्यश्चैव पूज्यश्च भूतग्रामेण सर्वशः ।। २.

तो वेण्याचा राजा असा सामर्थ्यवान होता; तो सर्व प्राण्यांनी वंदनीय आणि पूज्य होता.

ब्राह्मणैश्च महाभागैर्वेदवेदाङ्गपारगैः। पृथुरेव नमस्कार्यो ब्रह्मयोनिः सनातनः ।। २.

महाभाग्यशाली, वेद आणि वेदांग पारंगत ब्राह्मणांनी फक्त पृथुलाच वंदन करावे; कारण तो ब्रह्मवंशीय आणि सनातन आहे.

पार्थिवैश्च महाभागैः प्रार्थयद्भिर्महद्यशः। आदिराजा न मस्कार्यः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् ।। २.

महाभाग्यशाली, कीर्तीची इच्छा असलेल्या राजांनीही, आदिराज पृथु वेण्य याला कधीही दुर्लक्षित करू नये.

योधैरपि च संग्रामे प्रार्थयानैर्जयं युधि। आदिकर्त्ता नराणां वै नमस्यः पृथुरेव हि ।। २.

युद्धात विजय मिळवू इच्छिणाऱ्या योद्ध्यांनीही, मानवांमध्ये प्रथम असलेल्या पृथुलाच वंदन करावे.

यो हि योद्धा रणं याति कीर्त्तयित्वा पृथुं नृपम्। स घोररूपे संग्रामे क्षेमी तरति कीर्तिमान् ।। २.

जो योद्धा, पृथु राजाची कीर्ती गात युद्धात उतरतो, तो भयंकर संग्रामातून सुरक्षितपणे पार पडतो आणि कीर्ती मिळवतो.

वैश्यैरपि च राजर्षिर्वैश्यवृत्तिसमास्थितैः। पृथुरेव नमस्कार्यो वृत्तिदाता महायशाः ।। २.

वैश्यांमध्येही, जे राजर्षि पृथु वैश्यांचीच व्रुत्ती अंगीकारून होते, तेच खरे वंदनीय आहेत. कारण पृथु हे उदार, मोठ्या कीर्तीचे आणि सर्वांना उपजीविका देणारे होते.

एते वत्सविशेषाश्च दोग्धारः क्षीरमेव च। पात्राणि च मयोक्तानि सर्वाण्येव यथाक्रमम् ।। २.

हे विशिष्ट वासरे, दूध काढणारे, दूध आणि पात्रे — हे सर्व मी योग्य क्रमाने सांगितले आहेत.

ब्रह्मणा प्रथमं दुग्धा पुरा पृथ्वी महात्मना। वायुं कृत्वा तदा वत्सं बीजानि वसुधातले ।। २.

पूर्वी, ब्रह्मदेवांनी मोठ्या मनाने वायूला वासरु करून आणि पृथ्वीवरील बियाण्यांना दूध मानून पृथ्वीचे प्रथम दूध काढले.

ततः स्वायम्भुवे पूर्वन्तदा मन्वन्तरे पुनः। वत्सं स्वायम्भुवं कृत्वा दुग्धा ग्रीष्मेण वै मही ।। २.

मग पूर्वीच्या स्वयंभुव मन्वंतरात, स्वयंभुव मनूंना वासरु करून आणि ग्रीष्म ऋतूला दूध काढणारा मानून, पृथ्वीचे पुन्हा दूध काढले गेले.

* मनौ स्वारोचिषे दुग्धा मही चैत्रेण धीमता। मनुं स्वारोचिषं कृत्वा वत्सं सस्यानि वै पुरा ।। २.

स्वारोचिष मन्वंतरात, बुद्धिमान स्वारोचिष मनूंनी स्वतःला वासरु करून आणि सस्यांना दूध मानून, प्राचीन काळी पृथ्वीचे दूध काढले.

उत्तमेऽनुत्तमेनापि दुग्धा देवभुजेन तु । मनुं कृत्वोत्तमं वत्सं सर्वसस्यानि धीमता ।। २.

उत्तम मन्वंतरात, देवभुज या देवतेने उत्तम मनूंना वासरु करून, अनुत्तम याला दूध काढणारा मानून, सर्व सस्यांसाठी पृथ्वीचे दूध बुद्धीने काढले.

पुनश्च पञ्चमे पृथ्वी तामसस्यान्तरे मनोः। दुग्धेयं तामसं वत्सं कृत्वा तु बलबन्धुना ।। २.

पुन्हा पाचव्या तामस मन्वंतरात, बलबन्धु यांनी तामस मनूंना वासरु करून या पृथ्वीचे दूध काढले.

चारिष्णवस्य देवस्य संप्राप्ते चान्तरे मनोः। दुग्धा मही पुराणेन वत्सञ्चारिष्णवं प्रति ।। २..

चारिष्णव या देवतेच्या मन्वंतरात, प्राचीन पुरुषाने चारिष्णव याला वासरु करून पृथ्वीचे दूध काढले.

चाक्षुषेऽपि च सम्प्राप्ते तदा मन्वन्तरे पुनः। दुग्धा मही पुराणेन वत्सं कृत्वा तु चाक्षुषम् ।। २.

चाक्षुष मन्वंतर आल्यावर, प्राचीन पुरुषाने चाक्षुष याला वासरु करून पृथ्वीचे दूध पुन्हा काढले.

चाक्षुषस्यान्तरेऽतीते प्राप्ते वैवस्वते पुनः । वैन्येनेयं मही दुग्धा यथा ते कीर्तितं मया ।। २.

चाक्षुष मन्वंतर संपल्यावर आणि वैवस्वत मन्वंतर सुरू झाल्यावर, वेण्याने या पृथ्वीचे दूध काढले, जसे मी तुला सांगितले आहे.

एतैर्दुग्धा पुरा पृथ्वी व्यतीतेष्वन्तरेषु वै। देवादिभिर्मनुष्यैश्च तथा भूतादिभिश्च या ।। २.

मागील मन्वंतरांत, देव, मानव आणि इतर जीव यांनी अशीच पृथ्वीचे दूध काढले होते.

एवं सर्वेषु विज्ञेया ह्यतीतानागतेष्विह। देवा मन्वन्तरेष्वस्य पृथोस्तु श्रृणुत प्रजाः ।। २.

अशा प्रकारे, सर्व गेलेले आणि येणारे मन्वंतरांत देव असतात हे समजावे. आता पृथुच्या संततीचे ऐक.