वायुपुराणम्

हिमवत्प्रभवा नद्यो याश्चान्या ऋषिपूजिताः । सरस्तीर्थाभिसंवेद्या नदी नववहास्तथा ।। १७.

हिमालयातून उगम पावणाऱ्या नद्या, ऋषींच्या पूजेला पात्र झालेल्या इतर नद्या, तळी, तीर्थस्थाने आणि नववाहिनी नद्या—

गत्वैतान् मुच्यते पापैः स्वर्गे नित्यं महीयते। दशरात्रमशौचन्तु प्रोक्तं वै मृतसूतके ।। १७.

या सर्व ठिकाणी गेल्यावर पापांपासून मुक्ती मिळते आणि स्वर्गात नेहमी सन्मान मिळतो; मृत्यू किंवा जन्मानंतर दहा रात्रींचे अशौच सांगितले आहे.

ब्राह्मणस्य विशेषेण क्षत्रिये द्वादश स्मृतम्। अर्द्धं मासन्तु वैश्यस्य मासाच्छूद्रस्तु शुध्यति ।। १७.

विशेषतः ब्राह्मणासाठी दहा रात्री, क्षत्रियासाठी बारा रात्री, वैश्यासाठी पंधरवडा आणि शूद्रासाठी एक महिना अशौच ठरवले आहे.

उदक्या सर्ववर्णानां त्रिरात्रेण तु शुद्धयति। उदक्यां सूतिकाञ्चैव श्वानमन्त्यावसायिनम् ।। १७.

पाण्याची गंगा आणणाऱ्या स्त्रीमुळे सर्व वर्णांचे अशौच तीन रात्रींमध्ये संपते; प्रसूतीतील स्त्री, कुत्रा किंवा मृतदेह वाहणाऱ्यांसाठीही हेच लागू आहे.

नग्नादीन् मृतहारांश्च स्पृष्ट्वाऽशौचं विधीयते। स्नात्वा सचैलो मृद्भिस्तु द्वादशभिस्तु शुध्यति ।। १७.

नग्न, मृतदेह वाहणारे यांना स्पर्श केल्यावर अशौच येते; पण वस्त्र घालून आणि बारावेळा मातीने स्नान केल्यावर शुद्धी मिळते.

एतदेव भवेच्छौचं मैथुने नवभिस्तथा। मृदा प्रक्षाल्य हस्तौ तु कुर्याच्छौचविधिन्नरः ।। १७.

मैथुनानंतरही हीच शुद्धीची पद्धत आहे, पण नऊ वेळा माती लावावी; आणि हात मातीने धुवून मग शुद्धीचे कृत्य करावे.

प्रक्षाल्य चाद्भिर्हस्तौ च स्नात्वा चैव मृदा पुनः। मृदं गुह्ये ततो द्विस्तु पुनरेव मृदं बुधः ।। १७.

हात पाण्याने धुवून, पुन्हा मातीने स्नान करून, गुप्तांगावर दोनदा माती लावून, नंतर पुन्हा माती लावावी.

एवं शौच विधिर्दृष्टः सर्ववर्णेषु नित्यदा। परिदद्यान्मृदस्तिस्रो हस्तपादावसेचनम् ।। १७.

सर्व वर्णांमध्ये नेहमीच ही शुद्धीची पद्धत आहे; हात आणि पाय धुण्यासाठी तीनदा माती लावावी.

आरण्यं शौचमेतत्तु ग्राम्यं वक्ष्याम्यतः परम्। मृदस्तिस्रः पादयोस्तु हस्तयोस्तिस्र एव च ।। १७.

ही वनातील शुद्धीची पद्धत सांगितली; आता गावातील सांगतो: पायांना तीनदा आणि हातांना तीनदा माती लावावी.

मृदः पञ्चदशामेध्ये हस्तादीनां विभागशः। अनिर्णिक्ते मृदं दद्यान्मृदन्ते त्वद्भिरेव तु ।। १७.

मलिनतेसाठी हात आणि इतर अवयवांना पंधरा वेळा माती लावावी; जागा निश्चित नसेल तर माती लावावी आणि शेवटी पाणी वापरावे.

कण्ठं शिरो वा प्रावृत्य रथ्या पादगतस्तु वा। अकृत्वा पादयोः शौचमाचान्तोऽप्यशुचिर्भवेत् ।। १७.

जर गळा किंवा डोके झाकून, किंवा रस्त्यावर पाय घाण करून चालले, आणि पाय धुतले नाहीत, तर तोंड स्वच्छ केले तरीही अशुद्धच राहतो.

प्रक्षाल्य पात्रं निःक्षिप्य आचम्याभ्युक्षणं पुनः। द्रव्यस्यान्यस्य तु तथा कुर्यादभ्युक्षणं पुनः ।। १७.

पात्र धुऊन, ते बाजूला ठेवून, मग पाणी पिऊन पुन्हा शिंपडावे. तसेच दुसऱ्या कोणत्याही वस्तूवरही पुन्हा शिंपडावे.

पुष्पादीनां तृणानाञ्च प्रोक्षणं हविषान्तथा। पराहृतानां द्रव्याणां निधायाभ्युक्षणं तथा ।। १७.

फुलं, तृणं आणि हवनाच्या वस्तूंवर शिंपडावे. बाहेरून आणलेल्या वस्तू खाली ठेवून त्यावरही शिंपडावे.

प्रोक्षितन्तु हरेत् किञ्चि च्छ्राद्धे दैव तथा पुनः। उत्तरेण हरेद्वेद्यां दक्षिणेन विसर्जयेत् ।। १७.

श्राद्ध किंवा देवांसाठी शिंपडलेली वस्तू घ्यावी, आणि पुन्हा घ्यावी. वेदीवर ती वस्तू उत्तर दिशेकडून उचलावी आणि दक्षिणेकडे टाकावी.

विच्छिन्नं स्याद्विपर्यासे दैवे पित्र्ये तथैव च। दक्षिणेन तु हस्तेन दक्षिणां वेदिमालिखेत् ।। १७.

देव किंवा पितरांच्या विधीत काही अडथळा किंवा उलट-सुलट झाले, तर उजव्या हाताने दक्षिण वेदीवर ओढावे.

कराभ्यामेव देवानां पितॄणां विकरं शुभम्। क्षुभितस्वप्नयोश्चैव तथा मूत्रपुरीषयोः ।। १७.

देव आणि पितरांसाठी, झोपेत व्यत्यय आला असता किंवा लघवी-मल विसर्जनानंतर, दोन्ही हातांनी शुभ कृत्य करावे.

निष्ठीविते यथा व्यक्ते भुक्त्वा विपरिधाय च। उच्छिष्टस्य च संस्पर्शे तथा पादावसेचने ।। १७.

थुंकल्यानंतर, जेवून वरचा कपडा घातल्यानंतर, उरलेले अन्न स्पर्श केल्यावर आणि पाय धुतल्यावर तसेच करावे.

उत्सृष्टस्य सुमम्भाषे ह्यशुचिं प्रयतस्य च। सन्देहेषु च सर्वेषु शिखां मुक्त्वा तथैव च ।। १७.

पाणी फेकल्यानंतर, कठोर बोलल्यानंतर, अशुद्ध असताना, शंका आली असता किंवा शिखा मोकळी झाली असता, तसेच करावे.

विना यज्ञोपवीतेन मोहात्तु यद्युपस्पृषेत्। औष्ठस्य दन्तसंस्पर्शे दर्शने चान्त्यवासिनाम् ।। १७.

यज्ञोपवीत न घालता चुकून पाणी प्यायल्यास, ओठ किंवा दात स्पर्श केल्यास, किंवा गावाच्या शेवटी राहणाऱ्यांना पाहिल्यास, तसेच करावे.

जिङ्वया चैव संस्पृश्य दन्तासक्तं तथैव च। सशब्दमङ्गुलीभिश्च प्रणतश्चावलो कयन् ।। १७.

जिभेने दात स्पर्श केल्यास, दातात काही अडकले असल्यास, बोटांनी आवाज केल्यास किंवा वाकून वर पाहिल्यास, तसेच करावे.

यश्चाधर्मे स्थितो मोहादायान्तोऽप्यशुचिर्भवेत्। उपविश्य शुचौ देशे प्रणतः प्रागुदङ्मुखः ।। १७.

कोणी चुकून अशुद्ध अवस्थेत राहिला, तर स्वच्छ जागी पूर्व किंवा उत्तर दिशेला तोंड करून वाकून बसावे.

पादौ प्रक्षाल्य हस्तौ तु अन्तर्जानुरुप स्पृशेत्। प्रसन्नास्त्रिः पिबेच्चापः प्रयतः सुसमाहितः ।। १७.

पाय आणि हात धुऊन, हातांनी गुडघे स्पर्श करावेत. मग मन शांत ठेवून, तीनदा पाणी प्यावे.

द्विरेव मार्जनं कुर्यात्सकृदभ्युक्षणं ततः। खानि मूर्द्धानमात्मानं हस्तौ पादौ तथैव च ।। १७.

दोनदा धुवावे, एकदा शिंपडावे. मग शरीरातील छिद्रे, डोके, शरीर, हात आणि पाय स्वच्छ करावेत.

अभ्युक्षणं तथा तस्य यद्यमीमांसितं भवेत्। एवमाचमनं तस्य वेदा यज्ञास्तपांसि च ।। १७.

शिंपडण्याबद्दल शंका आली, तर पुन्हा शिंपडावे. असे केल्याने त्याचे आचमन, वेदाध्ययन, यज्ञ आणि तप यशस्वी होतात.

दानानि ब्रह्मचर्यञ्च भवन्ति सफलास्तथा। क्रियां यः कुरुते मोहादनाचम्यैव नास्तिकः ।। १७.

दान आणि ब्रह्मचर्य यांनाही फळ मिळते. पण जो कोणी चुकून किंवा नास्तिकपणामुळे आचमन न करता विधी करतो, त्याचे ते व्यर्थ जाते.

भवन्ति च वृथा तस्य क्रिया ह्येता न संशयः। वाग्भावशुद्धनिर्णिक्तमदुष्टं वाप्यनिन्दितम् ।। १७.

त्याच्या क्रिया निष्फळ होतात, यात शंका नाही. फक्त वाणी आणि मन शुद्ध असताना, दोषरहित आणि निंदा न होणाऱ्या क्रिया फळ देतात.

मेध्यान्येतानि ज्ञेयानि दुष्टमेभ्यो विपर्ययः। न वक्तव्यः सदा विप्रः क्षुधितो नास्ति किञ्चन ।। १७.

ही कृत्ये शुद्ध मानावीत; याच्या उलट असलेले अशुद्ध. ब्राह्मणाने कधीही 'मला भूक लागली आहे, माझ्याकडे काहीच नाही' असे म्हणू नये.

तस्मै सत्कृत्य यो दद्यादयूपो यज्ञ उच्यते। अप्लुष्टान्नं श्रृतान्नन्तु कृशवृत्तिमयाचकम् ।। १७.

जो आदराने देतो, तेच यज्ञ म्हणतात. पण शिंपडलेले अन्न नसावे किंवा वाईट वर्तन असलेल्या भिकाऱ्याने मागितलेले अन्न यज्ञ नाही.

एकान्तशीलं ह्रीमन्तं सदा श्राद्धेषु भोजयेत् । यो ददात्यान्तिमभ्येश्च स ब्रह्मघ्नो दुरात्मवान् ।। १७.

श्राद्धाला नेहमी एकनिष्ठ आणि लाजाळू माणसाला जेवू द्यावे. पण जो अयोग्य माणसाला शेवटी देतो, तो ब्रह्महत्यारा आणि वाईट स्वभावाचा असतो.