वायुपुराणम्

अहो धीमंस्त्वया सूत श्राद्धकल्पस्तु कीर्तितः। श्रुतो नः श्राद्धकल्पो वै ऋषिभिः परिकीर्तितः ।। १७.

सूत, तुझं मोठं कौतुक आहे! श्राद्धविधी तू सांगितलास; ऋषींनी सांगितलेला श्राद्धविधी आम्ही ऐकला आहे.

अतीव विस्तरो यस्य विशेषेण प्रकीर्तितः। वद शेषं महाप्राज्ञ ऋषेस्तस्य यथामतम् ।। १७.

त्याचं सविस्तर वर्णन विशेष करून सांगितलं आहे; आता, महाज्ञानी, त्या ऋषीचं उरलेलं मत तू आम्हाला सांग.

कीर्तयिष्यामि ते विप्रा ऋषेस्तस्य मतन्तु तत्। श्राद्धं प्रति महाभागास्तन्मे श्रृणुत विस्तरात् ।। १७.

ब्राह्मणहो, त्या ऋषीचं श्राद्धाविषयीचं मत मी तुम्हाला सांगणार आहे; भाग्यवानहो, ते सविस्तर ऐका.

उक्तं श्राद्धं मया पूर्वं विधिश्च श्राद्धकर्म्मणि। परिशिष्टं प्रवक्ष्यामि ब्राह्मणानां यथाक्रमम् ।। १७.

मी आधी श्राद्ध आणि त्याचा योग्य विधी सांगितला आहे; आता ब्राह्मणांविषयी जे उरलं आहे, ते योग्य क्रमाने सांगतो.

न मीमांस्याः सदा विप्राः पवित्रं ह्येतदुत्तमम्। दैवे पित्र्ये च सततं श्रूयते वै परीक्षणम् ।। १७.

ब्राह्मणांनी कधीच शंका करू नये, कारण हे अत्यंत पवित्र आहे; दैविक आणि पितृकार्यांत नेहमी परीक्षा आवश्यक आहे असं ऐकायला मिळतं.

यस्मिन् दोषाः प्रदृश्येरन् सद्भिर्वा वर्जितस्तु यः। जानीयाद्वापि संवासाद्वर्ज्जयेत्तं प्रयत्नतः ।। १७.

ज्याच्यात दोष दिसतात, किंवा सज्जन लोक टाळतात, किंवा सहवासातून कळतं—त्याला काळजीपूर्वक टाळावं.

अविज्ञातं द्विजं श्राद्धे परीक्षेत सदा बुधः । सिद्धा हि विप्ररूपेण चरन्ति पृथिवीमिमाम् ।। १७.

श्राद्धाच्या वेळी अज्ञात ब्राह्मणाची नेहमी परीक्षा करावी; कारण सिद्ध पुरुष ब्राह्मणरूप घेऊन या पृथ्वीवर फिरतात.

तस्मादतिथिमायान्तमभिगच्छेत् कृताञ्जलिः। पूजयेच्चापि पाद्येन पादाभ्यञ्जनभोजनैः ।। १७.

म्हणून, जेव्हा पाहुणा येतो, तेव्हा हात जोडून त्याचं स्वागत करावं आणि पाय धुण्यासाठी पाणी, पायांना तेल आणि जेवण देऊन त्याचा सन्मान करावा.

उर्वीं सागरपर्यन्तां देवा योगेश्वरास्तथा। नाना रूपैश्चरन्त्येते प्रजा धर्म्मेण पालयन् ।। १७.

देव आणि योगेश्वर वेगवेगळ्या रूपांनी समुद्राच्या काठापर्यंत या पृथ्वीवर फिरतात आणि धर्माने लोकांचं रक्षण करतात.

अर्चयित्वा ततो दद्याद्विप्रायातिथये नरः। व्यञ्जनानि च भक्ष्याणि फलं तेषां तथैव च ।। १७.

त्याचा सन्मान केल्यावर, माणसाने ब्राह्मण पाहुण्याला चटणी, खाण्याच्या वस्तू आणि फळं द्यावीत.

आग्निष्टोमं तु पयसा प्राप्नुयाद्वै तथाश्रुतम्। सर्पिषा तु शुभं चक्षुः षोडशाहफलं लभेत्। मधुना त्वतिरात्रस्य फलं च समवाप्नुयात् ।। १७.

दूध अर्पण केल्याने अग्निष्टोम यज्ञाचं फळ मिळतं, तूप अर्पण केल्याने शुभ दृष्टी आणि सोळा दिवसांच्या विधीचं फळ मिळतं; मध अर्पण केल्याने अतिरात्र यज्ञाचं फळ मिळतं.

तत्प्राप्नुयाच्छ्रद्दधानो नरो वै सर्वैः कामैर्भोजयेद्यस्तु विप्रान्। सर्वार्थदः सर्वविप्रातिथौ यः फलं भुङ्क्ते सर्वमेधस्य नित्यम् ।। १७.

जो श्रद्धेने ब्राह्मणांना सर्व इच्छित वस्तूंनी जेवू घालतो, त्याला सर्व फळं मिळतात; जो सर्व ब्राह्मण पाहुण्यांचं सत्कार करतो, तो नेहमी सर्व यज्ञांचं फळ भोगतो.

यस्तु श्राद्धेऽतिथिं प्राप्य दैवे वाप्यवमन्यते। तं वै देवा विश्वयन्ति होता यद्वत् परां वसुम् ।। १७.

पण जो श्राद्ध किंवा दैवी कार्यात पाहुणा आल्यावर त्याचा अपमान करतो, त्याला देव सोडून देतात, जसं होतारहित यज्ञ सोडून देतो.

देवाश्च पितरश्चैव वह्निश्चैव हि तान् द्विजान् । आविश्य भुञ्जते तद्वै लोकानुग्रहकारणात् ।। १७.

देव, पितर आणि अग्नी हे खरेतर त्या द्विजांमध्ये प्रवेश करून, लोकांच्या कल्याणासाठी त्यांच्या द्वारे अन्न ग्रहण करतात.

अपूजिता दहन्त्येते दद्युः कामांश्च पूजिताः। सर्वस्वेनापि तस्माद्वै पूजयेदतिथीन् सदा ।। १७.

जर हे पाहुणे सन्मानले नाहीत तर ते त्रास देतात; आणि सन्मान केला तर इच्छित फल देतात. म्हणून, आपली सर्व संपत्ती खर्च करूनसुद्धा, नेहमी पाहुण्यांचा आदर करावा.

वानप्रस्थो गृहस्थश्च गृहमभ्यागतोऽथवा। बालाः खिन्ना यतिश्चैव जानीयादतिथीन् सदा ।। १७.

वनवासात राहणारा, गृहस्थ, घरात आलेला, लहान मुले, थकलेले, आणि संन्यासी — हे सर्व नेहमी पाहुणे मानावेत.

अभ्यागतो याचकः स्यादतिथिः स्यादयाचकः। अतिथेरतिथिः श्रेष्ठः सोऽतिथिर्योग उच्यते ।। १७.

जो मागणारा येतो तो पाहुणा असतो, आणि जो काही मागत नाही तोही पाहुणाच आहे; पण जे अनाहूत येतात, ते पाहुण्यांमध्ये श्रेष्ठ मानले जातात, आणि त्यांनाच खरे पाहुणे म्हणतात.

न घोरो नापि सङ्कीर्णो नाविद्यो न विशेषवित्। न च सन्तो न समृद्धो न सेवी नाचरोऽतिथिः ।। १७.

पाहुणा न क्रूर असतो, न संमिश्र, न अज्ञानी, न भेद जाणणारा; तो नीतिमान, श्रीमंत, सेवक किंवा आचार पाळणारा देखील नसतो.

पिपासिताय श्रान्ताय भ्रान्तायातिबुभुक्षते। तस्मै सत्कृत्य दातव्यं यज्ञस्य फलमिच्छता ।। १७.

जो तहानलेला, थकलेला, वाट चुकलेला किंवा फार उपाशी आहे, त्याला जो यज्ञाचे फळ हवे असेल त्याने आदराने काहीतरी द्यावे.

आरुह्य भृगुतुङ्गोषु गत्वा पुण्यां सरस्वतीम्। आपगां तु नदी पुण्यां गङ्गा देवी महानदी ।। १७.

भृगु पर्वतावर जाऊन, पुण्यवती सरस्वती नदीला आणि पवित्र गंगा या महानदीला भेट दिल्यावर—

हिमवत्प्रभवा नद्यो याश्चान्या ऋषिपूजिताः । सरस्तीर्थाभिसंवेद्या नदी नववहास्तथा ।। १७.

हिमालयातून उगम पावणाऱ्या नद्या, ऋषींच्या पूजेला पात्र झालेल्या इतर नद्या, तळी, तीर्थस्थाने आणि नववाहिनी नद्या—

गत्वैतान् मुच्यते पापैः स्वर्गे नित्यं महीयते। दशरात्रमशौचन्तु प्रोक्तं वै मृतसूतके ।। १७.

या सर्व ठिकाणी गेल्यावर पापांपासून मुक्ती मिळते आणि स्वर्गात नेहमी सन्मान मिळतो; मृत्यू किंवा जन्मानंतर दहा रात्रींचे अशौच सांगितले आहे.

ब्राह्मणस्य विशेषेण क्षत्रिये द्वादश स्मृतम्। अर्द्धं मासन्तु वैश्यस्य मासाच्छूद्रस्तु शुध्यति ।। १७.

विशेषतः ब्राह्मणासाठी दहा रात्री, क्षत्रियासाठी बारा रात्री, वैश्यासाठी पंधरवडा आणि शूद्रासाठी एक महिना अशौच ठरवले आहे.

उदक्या सर्ववर्णानां त्रिरात्रेण तु शुद्धयति। उदक्यां सूतिकाञ्चैव श्वानमन्त्यावसायिनम् ।। १७.

पाण्याची गंगा आणणाऱ्या स्त्रीमुळे सर्व वर्णांचे अशौच तीन रात्रींमध्ये संपते; प्रसूतीतील स्त्री, कुत्रा किंवा मृतदेह वाहणाऱ्यांसाठीही हेच लागू आहे.

नग्नादीन् मृतहारांश्च स्पृष्ट्वाऽशौचं विधीयते। स्नात्वा सचैलो मृद्भिस्तु द्वादशभिस्तु शुध्यति ।। १७.

नग्न, मृतदेह वाहणारे यांना स्पर्श केल्यावर अशौच येते; पण वस्त्र घालून आणि बारावेळा मातीने स्नान केल्यावर शुद्धी मिळते.

एतदेव भवेच्छौचं मैथुने नवभिस्तथा। मृदा प्रक्षाल्य हस्तौ तु कुर्याच्छौचविधिन्नरः ।। १७.

मैथुनानंतरही हीच शुद्धीची पद्धत आहे, पण नऊ वेळा माती लावावी; आणि हात मातीने धुवून मग शुद्धीचे कृत्य करावे.

प्रक्षाल्य चाद्भिर्हस्तौ च स्नात्वा चैव मृदा पुनः। मृदं गुह्ये ततो द्विस्तु पुनरेव मृदं बुधः ।। १७.

हात पाण्याने धुवून, पुन्हा मातीने स्नान करून, गुप्तांगावर दोनदा माती लावून, नंतर पुन्हा माती लावावी.

एवं शौच विधिर्दृष्टः सर्ववर्णेषु नित्यदा। परिदद्यान्मृदस्तिस्रो हस्तपादावसेचनम् ।। १७.

सर्व वर्णांमध्ये नेहमीच ही शुद्धीची पद्धत आहे; हात आणि पाय धुण्यासाठी तीनदा माती लावावी.

आरण्यं शौचमेतत्तु ग्राम्यं वक्ष्याम्यतः परम्। मृदस्तिस्रः पादयोस्तु हस्तयोस्तिस्र एव च ।। १७.

ही वनातील शुद्धीची पद्धत सांगितली; आता गावातील सांगतो: पायांना तीनदा आणि हातांना तीनदा माती लावावी.