वायुपुराणम्

प्रातर्गृहात्पश्चिमदक्षिणेन इषुक्षेपञ्चाक्षमात्रं पदञ्च। कुर्य्यात्पुरीषं शिरोवगुण्ठ्य न च स्पृशेत्तत्र शिरः करेण ।। १६.

सकाळी घरातून पश्चिम-दक्षिण दिशेला, पाच बाणांच्या अंतरावर जाऊन, डोके झाकून, आपली शौचक्रिया करावी. त्या वेळी हाताने डोके स्पर्श करू नये.

शुष्कैस्तृणैर्वा काष्ठैर्वा पत्रैर्वेणुदलेन वा। मृण्मयैर्भाजनैर्वापि तिरोधाय वसुन्धराम् ।। १६.

कोरड्या गवताने, काड्यांनी, पानांनी, बांबूच्या काड्यांनी किंवा मातीच्या भांड्यांनी जमिनीला झाकावे.

उद्धृतोदकमादाय मृत्तिकाञ्चैव वाग्यतः। दिवा उदङ्मुखः कुर्य्याद्रात्रौ वै दक्षिणामुखः ।। १६.

काढून ठेवलेले पाणी आणि माती घेऊन, बोलणे टाळून, दिवसा उत्तर दिशेला आणि रात्री दक्षिण दिशेला तोंड करून शुद्धी करावी.

दक्षिणेन च हस्तेन गृह्णीयाद्वै कमण्डलुम्। शौचञ्च वामहस्तेन गुदे तिस्रस्तु मृत्तिकाः ।। १६.

उजव्या हातात कमंडलू धरावा आणि डाव्या हाताने गुदद्वार साफ करताना तीन वेळा माती घ्यावी.

दश चापि पुनर्दद्याद्वामहस्तक्रमेण तु । द्वाभ्यां वापि पुनर्दद्याद्धस्तानां पञ्च मृत्तिकाः ।। १६.

डाव्या हाताने पुन्हा दहा वेळा माती लावावी किंवा दोन वेळा लावून एकूण पाच वेळा हाताने माती घ्यावी.

मृदा प्रक्षाल्य पादौ च आचम्य च यथाविधि। आपस्त्याज्यास्त्रयश्चैव सूर्य्याग्निपवनाम्भसाम् ।। १६.

मातीने पाय धुवून आणि योग्य पद्धतीने आचमन करून, पाण्याला, सूर्याला, अग्नीला, वाऱ्याला आणि पुन्हा पाण्याला तीन वेळा जल अर्पण करावे.

कुर्य्यात् सन्निहितं नित्यं प्राज्ञस्तीर्थे कमण्डलुम्। असत्कार्यं कार्यमेतैर्यथावत्पादधावनम् ।। १६.

ज्ञानी माणसाने नेहमी तीर्थस्थळी कमंडलू तयार ठेवावा. योग्य आणि अयोग्य कामांसाठी पाय व्यवस्थित धुवावेत.

आचमनं द्वितीयेन देवकार्यं ततः परम्। उपवास स्त्रिरात्रन्तु दुष्टहस्ते ह्युदाहृतः ।। १६.

दुसऱ्या आचमनाने देवकार्य करावे. त्यानंतर जर हात अपवित्र असेल तर तीन दिवस उपवास करावा.

विप्रकृष्टेन कृच्छ्रेण प्रायश्चित्तमुदाहृतम्। स्पृष्ट्वा श्वानं श्वपाकं वा तप्तकृच्छ्रं समाचरेत् ।। १६.

खूप मोठ्या अपवित्रतेसाठी प्रायश्चित्त सांगितले आहे. कुत्रा किंवा अस्पृश्याला स्पर्श केल्यास 'तप्तकृच्छ्र' नावाचे प्रायश्चित्त करावे.

मानुषास्थीनि संस्पृश्य उपोष्यं शुद्धिकारणम् । त्रिरात्रमुक्तं सस्नेहमेकरात्रमतोऽन्यथा ।। १६.

मानवी हाडांना स्पर्श केल्यावर शुद्धीसाठी उपवास करावा. तूपासह तीन दिवस किंवा अन्यथा एक दिवस उपवास सांगितला आहे.

कारस्कराः पुलिन्दाश्च तथान्धशबरादय। पीत्वा चापोभूतिलये गत्वा चैव युगन्धराम् ।। १६.

चोर, पुलिंद, अंध आणि शबर लोक, जे मलमूत्राच्या ठिकाणी पाणी पितात किंवा युगंधर पर्वतावर जातात—

सिन्धोरुत्तरपर्य्यन्तं तथा दिव्यन्तरे शतम्। पापदेशाश्च ये केचित्पापरध्युषिता जनैः ।। १६.

सिंधूच्या उत्तरेकडील सीमेपर्यंत आणि दिव्यंतर नावाच्या प्रदेशात, तसेच जे पापी लोक राहतात अशा सर्व पापयुक्त प्रदेशात—

शिष्टैश्च वर्जिता ये च ब्राह्मणैर्वेदपारगैः। गत्वा देशानपुण्यांस्तु कृत्स्नं पापं समश्नुते ।। १६.

जे प्रदेश शिष्ट आणि वेदपारंगत ब्राह्मणांनी टाळले आहेत, अशा अपवित्र प्रदेशात गेल्यास सर्व पाप प्राप्त होते.

मनोव्यक्तिरथाग्निश्च काले चैवोपलेपनम्। विख्यापनञ्च शौचानां नित्यमज्ञानमेव च ।। १६.

मनाची अशुद्धता, अग्नी, काळ आणि मातीने लेप करणे हे शुद्धीचे उपाय मानले जातात; पण या नियमांचे अज्ञान नेहमीच असते.

अतोन्यथा तु यः कुर्य्यान्मोहाच्छौचस्य सङ्करम्। पिशाचान् यातुधानांश्च फलं गच्छत्यसंशयम् ।। १६.

जो कोणी मोहाने या नियमांच्या विरुद्ध अशुद्धता करतो, तो नक्कीच पिशाच्च आणि राक्षसांसारखे फळ भोगतो.

शौचमश्रद्दधानश्च म्लेच्छजातिषु जायते। अयज्ञाश्चैव पापो वा तिर्य्यग्योनिगतोऽपि वा ।। १६.

जो माणूस शुद्धता आणि श्रद्धा ठेवत नाही, तो परकीय जातींत जन्म घेतो; जो यज्ञ करत नाही, पापी आहे, किंवा पशूंच्या गर्भात जातो.

शौचेन मोक्षं कुर्वाणः स्वर्गवासी भवेन्नरः। शुचिकामा हि देवा वै देवैरेतदुदाहृतम् ।। १६.

शुद्धतेमुळे माणूस मुक्ती मिळवतो आणि स्वर्गात वास करतो; कारण देवांना शुद्धता फार प्रिय आहे—हे देवांनीच सांगितले आहे.

बीभत्समशुचिञ्चैव वर्जयन्ति सुराः सदा। त्रीणि शौचानि कुर्वन्ति न्यायतः शुभकर्मणः ।। १६.

देव नेहमी घाणेरडं आणि अपवित्र टाळतात; जे नीतीने वागतात, ते तीन प्रकारची शुद्धता पाळतात.

ब्रह्मण्यायातिथेयाय शौचयुक्ताय धीमते। पितृभक्ताय दान्ताय सानुक्रोशाय च द्विजाः ।। १६.

जो ब्रह्मनिष्ठ आहे, पाहुण्यांची सेवा करतो, शुद्ध आणि बुद्धिमान आहे, पितरांचा भक्त आहे, संयमी आणि दयाळू आहे—त्याला द्विज अर्पण करतात.

तैस्तैः प्रीताः प्रयच्छन्ति पितरो योगवर्द्धनाः। मनसा कांक्षितान् कामांस्त्रैलोक्यप्रभवानिति ।। १६.

अशा लोकांवर पितर प्रसन्न होतात आणि ते योग वाढवणारे, मनाने इच्छिलेल्या सर्व इच्छा, तीनही लोकांत राज्य करणाऱ्या, पूर्ण करतात.

अहो धीमंस्त्वया सूत श्राद्धकल्पस्तु कीर्तितः। श्रुतो नः श्राद्धकल्पो वै ऋषिभिः परिकीर्तितः ।। १७.

सूत, तुझं मोठं कौतुक आहे! श्राद्धविधी तू सांगितलास; ऋषींनी सांगितलेला श्राद्धविधी आम्ही ऐकला आहे.

अतीव विस्तरो यस्य विशेषेण प्रकीर्तितः। वद शेषं महाप्राज्ञ ऋषेस्तस्य यथामतम् ।। १७.

त्याचं सविस्तर वर्णन विशेष करून सांगितलं आहे; आता, महाज्ञानी, त्या ऋषीचं उरलेलं मत तू आम्हाला सांग.

कीर्तयिष्यामि ते विप्रा ऋषेस्तस्य मतन्तु तत्। श्राद्धं प्रति महाभागास्तन्मे श्रृणुत विस्तरात् ।। १७.

ब्राह्मणहो, त्या ऋषीचं श्राद्धाविषयीचं मत मी तुम्हाला सांगणार आहे; भाग्यवानहो, ते सविस्तर ऐका.

उक्तं श्राद्धं मया पूर्वं विधिश्च श्राद्धकर्म्मणि। परिशिष्टं प्रवक्ष्यामि ब्राह्मणानां यथाक्रमम् ।। १७.

मी आधी श्राद्ध आणि त्याचा योग्य विधी सांगितला आहे; आता ब्राह्मणांविषयी जे उरलं आहे, ते योग्य क्रमाने सांगतो.

न मीमांस्याः सदा विप्राः पवित्रं ह्येतदुत्तमम्। दैवे पित्र्ये च सततं श्रूयते वै परीक्षणम् ।। १७.

ब्राह्मणांनी कधीच शंका करू नये, कारण हे अत्यंत पवित्र आहे; दैविक आणि पितृकार्यांत नेहमी परीक्षा आवश्यक आहे असं ऐकायला मिळतं.

यस्मिन् दोषाः प्रदृश्येरन् सद्भिर्वा वर्जितस्तु यः। जानीयाद्वापि संवासाद्वर्ज्जयेत्तं प्रयत्नतः ।। १७.

ज्याच्यात दोष दिसतात, किंवा सज्जन लोक टाळतात, किंवा सहवासातून कळतं—त्याला काळजीपूर्वक टाळावं.

अविज्ञातं द्विजं श्राद्धे परीक्षेत सदा बुधः । सिद्धा हि विप्ररूपेण चरन्ति पृथिवीमिमाम् ।। १७.

श्राद्धाच्या वेळी अज्ञात ब्राह्मणाची नेहमी परीक्षा करावी; कारण सिद्ध पुरुष ब्राह्मणरूप घेऊन या पृथ्वीवर फिरतात.

तस्मादतिथिमायान्तमभिगच्छेत् कृताञ्जलिः। पूजयेच्चापि पाद्येन पादाभ्यञ्जनभोजनैः ।। १७.

म्हणून, जेव्हा पाहुणा येतो, तेव्हा हात जोडून त्याचं स्वागत करावं आणि पाय धुण्यासाठी पाणी, पायांना तेल आणि जेवण देऊन त्याचा सन्मान करावा.

उर्वीं सागरपर्यन्तां देवा योगेश्वरास्तथा। नाना रूपैश्चरन्त्येते प्रजा धर्म्मेण पालयन् ।। १७.

देव आणि योगेश्वर वेगवेगळ्या रूपांनी समुद्राच्या काठापर्यंत या पृथ्वीवर फिरतात आणि धर्माने लोकांचं रक्षण करतात.