वायुपुराणम्

श्वा चैव दर्शनादेव हन्ति श्राद्धं न संशयः। शावसूतकसंस्पृष्टो दीर्घरोगिभिरेव च ।। १६.

श्वान फक्त दिसल्यानेही श्राद्धाचे पुण्य नष्ट होते, यात शंका नाही. तसेच, जर श्वान, प्रसूत स्त्री किंवा दीर्घ आजारी माणसाने स्पर्श केला तरीही तेच होते.

मलिनैः पतितैश्चैव न द्रष्टव्यं कथञ्चन। अन्नं पश्येयुरेते वै नैतत्स्याद्धव्यकव्ययोः ।। १६.

मलीन किंवा पतित लोकांनी अन्न पाहू नये, असे नेहमी लक्षात ठेवावे. असे लोक अन्न पाहिल्यास, ते अन्न देव किंवा पितरांना अर्पण करण्यास योग्य राहत नाही.

तत्संस्पृष्टं प्रधानार्थं संस्कारश्वापदो भवेत्। हविषां संहतानां तु पूर्व्वमेव विवर्जितम्। मृत्संयुक्ताभिरद्भिश्च प्रोक्षणं च विधीयते ।। १६.

अशा लोकांनी मुख्य अन्नाला स्पर्श केल्यास, ते अग्नीसंस्कारानंतर उरलेल्या अन्नासारखे होते. यज्ञासाठी एकत्र आणलेले अन्न आधीच टाळावे, आणि मातीमिश्रित पाण्याने शुद्ध करावे.

सिद्धार्थकैः कृष्णतिलैः कार्य्यं वाप्यवकीरणम्। गुरुसूर्य्याग्निवस्तूनां दर्शनं वापि यत्नतः ।। १६.

सिद्धार्थक किंवा काळ्या तीळांनी पाण्यात शिंपडावे किंवा ते विखुरावे. गुरु, सूर्य, अग्नी किंवा पवित्र वस्तूंचे दर्शनही काळजीपूर्वक घ्यावे.

आसनारूढमानेषु पादोपहतमेव च। अमेध्यैर्जङ्गमैर्दृष्टं शुष्कं पर्युषितं च यत् ।। १६.

ज्या अन्नावर कोणी बसले आहे, पायांनी स्पर्श केले आहे, अपवित्र प्राण्यांनी पाहिले आहे, किंवा जे कोरडे किंवा शिळे आहे, असे अन्न वर्ज्य करावे.

असितं परिदुष्टं च तथैवाग्रावलेहितम्। शर्कराकेशपाषाणैः कीटैर्यच्चाप्युपद्रुतम् ।। १६.

जे अन्न काळवंडले आहे, खराब झाले आहे, कडेला चाटलेले आहे, किंवा त्यात खडी, केस, दगड किंवा किडे पडले आहेत, असे अन्न सुद्धा टाळावे.

पिण्याकमथितं चैव तथा तिलयवादिषु। सिद्धाक्षताश्च ये भक्ष्याः प्रत्यक्षलवणीकृताः ।। १६.

पिंड्याचे तेल काढून उरलेले, तीळ किंवा जवापासून बनवलेले, तसेच मीठ घालून शिजवलेले तांदूळ, हे सर्व अन्न वर्ज्य करावे.

वाससा चावधूतानि वर्ज्यानि श्राद्धकर्मणि। सन्ति वेदविरोधेन केचिद्विज्ञानमानिनः ।। १६.

कपड्याने झटकलेले अन्न श्राद्धाच्या कर्मात वर्ज्य आहे. काही लोक वेदांना विरोध करून स्वतःला ज्ञानी समजतात.

अजज्ञपतयो नाम ते श्राद्धस्य यथा रजः। दधि शाकं तथाऽभक्ष्याः शुक्तं चैव विवर्जितम् ।। १६.

'मेंढीच्या जातीचे' जे म्हणतात, ते श्राद्धासाठी धूळसारखे आहेत. दही, हिरव्या भाज्या आणि आंबट पदार्थ हेही टाळावेत.

वार्ताकुं वर्जयेद्दद्यात्सर्वानभिषवानपि। सैन्धवं लवणं यच्च तथा मानससम्भवम् ।। १६.

वांगी आणि सर्व रसाळ पदार्थ वर्ज्य करावेत. सैंधव मीठ, साधे मीठ आणि मनातून उत्पन्न झालेले मीठ हेही टाळावे.

पवित्रं परमं ह्येतत् प्रत्यक्षमपि वर्त्तते। अग्नौ निक्षिप्य बध्नीयाद्धस्तौ प्रक्षिप्य यत्नतः ।। १६.

हीच सर्वात मोठी शुद्धता आहे आणि ती प्रत्यक्ष दिसते. अन्न अग्नीमध्ये ठेवून, बांधून, आणि हात काळजीपूर्वक बुडवावेत.

गमयेन्मस्तकं चैव ब्रह्मतीर्थं हि तत्स्मृतम्। द्रव्याणां प्रोक्षणं कार्य्यं तथैवावपनं पुनः ।। १६.

डोके स्पर्श करावे, कारण त्याला ब्रह्मतीर्थ म्हणतात. द्रव्यांची शुद्धी करावी आणि पुन्हा त्यांना बुडवावे.

निधाय चाद्भिः सिञ्चेत तथैवाप्सु निवेशनम्। अरिष्टतुमुले बिल्वं त्विङ्गुदश्वदनान्यपि ।। १६.

सर्व वस्तू ठेवून, पाण्याने शिंपडावे आणि त्या पाण्यात बुडवाव्यात. अरिष्ट, बेल आणि इंगुद वृक्षाच्या सालीच्या मुळाशीही तसेच करावे.

विदलानाञ्च सर्व्वेषां धर्मवच्छौचमिष्यते। तथा दन्तास्थिदारूणां श्रृङ्गाणाञ्चावलेखनम् ।। १६.

सर्व डाळींसाठी धर्माने शुद्धता सांगितली आहे. तसेच, दात, हाडे, लाकूड आणि शिंगे यांना खरवडावे.

सर्वेषां मृन्मयानान्तु पुनर्दाह उदाहृतः। मणिवज्रप्रवालानां मुक्ताशङ्खमणेस्तथा ।। १६.

सर्व मातीच्या भांड्यांना पुन्हा भाजावे. मणी, हिरा, प्रवाळ, मोती, शंख आणि स्फटिक यांनाही तसेच करावे.

सिद्धार्थकानां कल्केन तिलकल्केन वा पुनः । स्याच्छौचं सर्ववालानामाविकानाञ्च सर्वशः ।। १६.

सिद्धार्थक किंवा तीळ यांच्या उकळलेल्या लेपाने सर्व प्रकारच्या लोकरी आणि मेंढ्यांची शुद्धी करावी.

आवि कानाञ्च सर्व्वेषां मृद्भिरद्भिर्विधीयते। आद्यन्तयोस्तु शौचानामद्भिः प्रक्षालनं पुनः ।। १६.

सर्व मेंढ्यांची शुद्धी माती आणि पाण्याने करावी. शुद्धीच्या सुरुवातीला आणि शेवटी पाण्याने धुवावे.

तथा कार्प्पासिकानाञ्च भस्मना समुदाहृतम्। फलपुष्प शलाकानां प्लावनञ्चाद्भिरिष्यते ।। १६.

कापूस हाताळणाऱ्यांसाठी राखेने शुद्धी करावी असे सांगितले आहे. फळे, फुले किंवा काड्या हाताळणाऱ्यांनी पाण्याने धुवून घ्यावे.

संमार्जनं प्रोक्षणञ्च भूमेश्चैवोपलेपनम्। निष्क्रम्य बाह्यतो ग्रामाद्वायुपूता वसुन्धरा ।। १६.

जमीन झाडणे, पाण्याचा शिंपड करणे आणि मातीला पुसणे हे करावे. गावाबाहेर गेल्यावर वाऱ्याने शुद्ध झालेली जमीन वापरावी.

धनुष्मत्पक्षिणाञ्चैव मृद्भिः शौचं विधीयते। एवमेष समुद्दिष्टः शौचानां विधिरुत्तमः। अतः परं प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः श्रृणु ।। १६.

धनुष्य वापरणाऱ्यांनी किंवा पक्षी पाळणाऱ्यांनी मातीने शुद्धी करावी. अशा प्रकारे शुद्धीचे उत्तम नियम सांगितले गेले आहेत. आता पुढे काय करावे ते मी सांगतो, लक्ष देऊन ऐका.

प्रातर्गृहात्पश्चिमदक्षिणेन इषुक्षेपञ्चाक्षमात्रं पदञ्च। कुर्य्यात्पुरीषं शिरोवगुण्ठ्य न च स्पृशेत्तत्र शिरः करेण ।। १६.

सकाळी घरातून पश्चिम-दक्षिण दिशेला, पाच बाणांच्या अंतरावर जाऊन, डोके झाकून, आपली शौचक्रिया करावी. त्या वेळी हाताने डोके स्पर्श करू नये.

शुष्कैस्तृणैर्वा काष्ठैर्वा पत्रैर्वेणुदलेन वा। मृण्मयैर्भाजनैर्वापि तिरोधाय वसुन्धराम् ।। १६.

कोरड्या गवताने, काड्यांनी, पानांनी, बांबूच्या काड्यांनी किंवा मातीच्या भांड्यांनी जमिनीला झाकावे.

उद्धृतोदकमादाय मृत्तिकाञ्चैव वाग्यतः। दिवा उदङ्मुखः कुर्य्याद्रात्रौ वै दक्षिणामुखः ।। १६.

काढून ठेवलेले पाणी आणि माती घेऊन, बोलणे टाळून, दिवसा उत्तर दिशेला आणि रात्री दक्षिण दिशेला तोंड करून शुद्धी करावी.

दक्षिणेन च हस्तेन गृह्णीयाद्वै कमण्डलुम्। शौचञ्च वामहस्तेन गुदे तिस्रस्तु मृत्तिकाः ।। १६.

उजव्या हातात कमंडलू धरावा आणि डाव्या हाताने गुदद्वार साफ करताना तीन वेळा माती घ्यावी.

दश चापि पुनर्दद्याद्वामहस्तक्रमेण तु । द्वाभ्यां वापि पुनर्दद्याद्धस्तानां पञ्च मृत्तिकाः ।। १६.

डाव्या हाताने पुन्हा दहा वेळा माती लावावी किंवा दोन वेळा लावून एकूण पाच वेळा हाताने माती घ्यावी.

मृदा प्रक्षाल्य पादौ च आचम्य च यथाविधि। आपस्त्याज्यास्त्रयश्चैव सूर्य्याग्निपवनाम्भसाम् ।। १६.

मातीने पाय धुवून आणि योग्य पद्धतीने आचमन करून, पाण्याला, सूर्याला, अग्नीला, वाऱ्याला आणि पुन्हा पाण्याला तीन वेळा जल अर्पण करावे.

कुर्य्यात् सन्निहितं नित्यं प्राज्ञस्तीर्थे कमण्डलुम्। असत्कार्यं कार्यमेतैर्यथावत्पादधावनम् ।। १६.

ज्ञानी माणसाने नेहमी तीर्थस्थळी कमंडलू तयार ठेवावा. योग्य आणि अयोग्य कामांसाठी पाय व्यवस्थित धुवावेत.

आचमनं द्वितीयेन देवकार्यं ततः परम्। उपवास स्त्रिरात्रन्तु दुष्टहस्ते ह्युदाहृतः ।। १६.

दुसऱ्या आचमनाने देवकार्य करावे. त्यानंतर जर हात अपवित्र असेल तर तीन दिवस उपवास करावा.

विप्रकृष्टेन कृच्छ्रेण प्रायश्चित्तमुदाहृतम्। स्पृष्ट्वा श्वानं श्वपाकं वा तप्तकृच्छ्रं समाचरेत् ।। १६.

खूप मोठ्या अपवित्रतेसाठी प्रायश्चित्त सांगितले आहे. कुत्रा किंवा अस्पृश्याला स्पर्श केल्यास 'तप्तकृच्छ्र' नावाचे प्रायश्चित्त करावे.