वायुपुराणम्

कृच्छ्रेण महता सोऽपि प्रनष्टास्वोषधीषु वै । स कल्पयित्वा वत्सन्तु चाक्षुषं मनुमीश्वरः । पृथुर्दुदोह सस्यानि स्वतले पृथिवीं ततः

मोठ्या कष्टाने त्याच्याही औषधी नष्ट झाल्या; मग प्रभूंनी वासरू म्हणून चाक्षुष मनू नेमला आणि पृथूने पृथ्वीवरून पिकं काढली.

सस्यानि तेन दुग्धानि वैन्येन तु वसुन्धराम् । मनुञ्च चाक्षुषं कृत्वा वत्सम्पात्रे च भूमये । तेनान्नेन तदा ता वै वर्त्तयन्ते प्रजाः सदा

वेण्याने पृथ्वीवरून पिकं काढली; चाक्षुष मनू वासरू केला आणि पृथ्वीचं पात्र केलं; त्या अन्नाने लोक नेहमी जगत असत.

ऋषिभिः स्तूयते वापि पुनर्दुग्धा वसुन्धरा । वत्सः सोमस्त्वभूत्तेषां दोग्धा चापि बृहस्पतिः

पुन्हा ऋषींनी स्तुती केल्यावर पृथ्वीवरून दूध काढलं; सोम वासरू होता आणि बृहस्पती दूध काढणारा.

पात्रमासीत्तु छन्दांसि गायत्र्यादीनि सर्वशः । क्षीरमासीत्तदा तेषां तपो ब्रह्म च शाश्वतम्

त्यांचं पात्र म्हणजे गायत्री वगैरे सर्व वेदछंद; त्यांचं दूध म्हणजे तप आणि शाश्वत ब्रह्म.

पुनः स्तुत्वा देवगणैः पुरन्दरपुरोगमैः । सौवर्णं पात्रमादाय अमृतं दुदुहे तदा । तेनैव वर्त्तयन्ते च देवा इन्द्रपुरोगमाः

पुन्हा देवगणांनी, पुरंदराच्या पुढाकाराने, सुवर्णपात्र घेऊन अमृत काढलं; त्या अमृतावर इंद्रासह सर्व देव जगतात.

नागैश्च स्तूयते दुग्धा विषं क्षीरं तदा मही । तेषाञ्च वासुकिर्दोग्धा काद्रवेया महौजसः

नागांनी स्तुती केल्यावर, पृथ्वीवरून विषाचं दूध काढलं; त्यांच्यात वासुकी दूध काढणारा आणि कद्रूचे सामर्थ्यशाली पुत्र वासरू होते.

नागानां वै द्विजश्रेष्ठ सर्पाणाञ्चैव सर्वशः । तेनैव वर्त्तयन्त्युग्रा महाकाया महोल्बणाः । तदाहारास्तदाचारास्तद्वीर्यास्तु सदाश्रयाः

हे श्रेष्ठ द्विजा, नाग आणि सगळे सर्प, त्या विषावरच जगतात; ते भयंकर, मोठ्या देहाचे आणि बलवान आहेत; त्याचं अन्न, आचरण आणि सामर्थ्य त्यावरच अवलंबून आहे.

श्राम(आम)पात्रे पुनर्दुग्धा त्वन्तर्द्धानमियं मही । वत्सं वैश्रवणं कृत्वा यक्षैः पुण्यजनैस्तथा ॥२.१.

पुन्हा, लाह्याच्या पात्रात, या पृथ्वीवरून लपलेलं धन काढलं; वासरू म्हणून वैश्रवण केला आणि यक्ष व पुण्यवान लोकांसह.

६२.१८२ दोग्धा च जतुनाभस्तु पिता मणिवरस्य सः । यक्षात्मजो महातेजा वशी स सुमहाबलः । तेन ते वर्त्तयन्तीति परमर्षिरुवाच ह

दूध काढणारा जतनाभा होता, जो मणिराजाचा पिता आणि यक्षाचा तेजस्वी पुत्र आहे; त्याच्यामुळे ते सर्व जगतात, असं परमर्षींनी सांगितलं.

राक्षसैश्च पिशाचैश्च पुनर्दुग्धा वसुन्धरा । ब्रह्मोपेतस्तु दोग्धा वै तेषामासीत्कुबेरकः

राक्षसांनी आणि पिशाचांनी पुन्हा पृथ्वीचे दूध काढले; त्यांच्यासाठी कुबेर हा दूध काढणारा होता, ज्याच्यात ब्रह्मतेज होते.

रक्षः सुमाली बलवान्क्षीरं रुधिरमेव च । कपालपात्रे निर्दुग्धा अन्तर्द्धानञ्च राक्षसैः । तेन क्षीरेण रक्षांसि वर्त्तयन्तीह सर्वशः

बलवान राक्षस सुमाली याने रक्तच दूध म्हणून काढले, आणि कवटीच्या भांड्यात ते दूध घेतले; राक्षसांनी ते अदृश्य केले. त्या रक्तामुळे राक्षस सर्व प्रकारे आपले जीवन चालवतात.

पद्मपात्रे पुनर्दुग्धा गन्धर्वैरप्सरोगणैः । वत्सं चित्ररथं कृत्वा शुचीन् गन्धास्तथैव च

गंधर्वांनी आणि अप्सरांच्या समूहांनी पुन्हा पृथ्वीचे दूध काढले; कमळाच्या पानात दूध घेतले, चित्ररथ हा वासरू केला, आणि तिथे शुद्ध सुवासिक द्रव्ये मिळाली.

तेषां विश्वावसुस्त्वासीद्दोग्धा पुत्रो मुनेः शुचिः । गन्धर्वराजोऽतिबलो महात्मा सूर्यसन्निभः

त्यांच्यात, विश्वावसु हा ऋषीपुत्र, शुद्ध आणि तेजस्वी, गंधर्वांचा राजा, सूर्यासारखा तेजस्वी आणि बलवान, हा दूध काढणारा होता.

शैलैश्च स्तूयते दुग्धा पुनर्देवी वसुन्धरा । तत्रौषधीर्मूर्त्तिमती रत्नानि विविधानि च

पर्वतांनी स्तुती करत पृथ्वीचे दूध पुन्हा काढले; तिथे सजीव औषधी आणि विविध प्रकारची रत्ने मिळाली.

वत्सस्तु हिमवांस्तेषां मेरुर्दोग्धा महागिरिः । पात्रन्तु शैलमेवासीत्तेन शैलः प्रतिष्ठितः

त्यांच्यासाठी हिमवान हा वासरू, मेरू हा दूध काढणारा, आणि भांडेही पर्वतच होते; त्यामुळे पर्वताचा स्थैर्य प्रस्थापित झाला.

स्तूयते वृक्षवीरुद्भिः पुनर्दुग्धा वसुन्धरा । पलाशपात्रमादाय दुग्धं छिन्नप्ररोहणम्

वृक्षांनी आणि वेलींनी स्तुती करत पृथ्वीचे दूध पुन्हा काढले; पळसाच्या पानात दूध घेतले, आणि ते दूध म्हणजे छाटलेली व नव्याने फुटलेली पालवी होती.

कामधुक् पुष्पितः शैलः प्लक्षो वत्सो यशस्विनी । सर्वकामदुघा दोग्ध्री पृथिवी भूतभाविनी

फुलांनी बहरलेला पर्वत हा सर्व इच्छा पूर्ण करणारी गाय होती, प्रसिद्ध प्लक्षवृक्ष वासरू होता; पृथ्वी ही सर्व भूतांसाठी, भूतकाळ आणि भविष्यकाळात, सर्व इच्छा पूर्ण करणारी दूध काढणारी होती.

सैषा धात्री विधात्री च धारणी च वसुन्धरा । दुग्धा हितार्थं लोकानां पृथुना इति नः श्रुतम् । चराचरस्य लोकस्य प्रतिष्ठा योनिरेव च ॥२.१.

हीच धात्री, विधात्री, धारणी आणि वसुंधरा आहे; पृथुने लोकांच्या हितासाठी तिचे दूध काढले, असे आपण ऐकले आहे. हीच चराचर जगाची आधार आणि जननी आहे.

उत्तरार्द्धम् -

उत्तरेकडील अर्धा—

सूत उवाच ।। आसीदियं समुद्रान्ता मेदिनीति परिश्रुता। वसु धारयते यस्माद्वसुधा तेन चोच्यते ।। २.

सूते म्हणाले: ही समुद्राने वेढलेली पृथ्वी 'मेदिनी' म्हणून प्रसिद्ध होती; ती धन धारण करते म्हणून 'वसुधा' असे तिला म्हणतात.

इयञ्चासीत् समुद्रान्ता मेदिनीति परिश्रुता। दुहितृत्वमनुप्राप्ता पृथिवीत्युच्यते ततः ।। २.

ही समुद्राने वेढलेली पृथ्वी 'मेदिनी' म्हणून प्रसिद्ध होती; तिला कन्येचे स्थान मिळाल्यावर 'पृथ्वी' असे नाव पडले.

प्रथिता प्रविभक्ता च शोभिता च वसुन्धरा। सस्याकरवती राज्ञा पत्तनाकरमालिनी। चातुर्वर्ण्यसमाकीर्णा रक्षिता तेन धीमता ।। २.

ही वसुंधरा विस्तीर्ण, विभागलेली आणि शोभिवंत आहे; ती शेतांनी आणि नगरांनी सजलेली, चार वर्णांनी भरलेली, आणि त्या बुद्धिमान राजाने रक्षित आहे.

एवंप्रभावो राजासीद्वैन्यः स नृपसत्तमः। नमस्यश्चैव पूज्यश्च भूतग्रामेण सर्वशः ।। २.

तो वेण्याचा राजा असा सामर्थ्यवान होता; तो सर्व प्राण्यांनी वंदनीय आणि पूज्य होता.

ब्राह्मणैश्च महाभागैर्वेदवेदाङ्गपारगैः। पृथुरेव नमस्कार्यो ब्रह्मयोनिः सनातनः ।। २.

महाभाग्यशाली, वेद आणि वेदांग पारंगत ब्राह्मणांनी फक्त पृथुलाच वंदन करावे; कारण तो ब्रह्मवंशीय आणि सनातन आहे.

पार्थिवैश्च महाभागैः प्रार्थयद्भिर्महद्यशः। आदिराजा न मस्कार्यः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् ।। २.

महाभाग्यशाली, कीर्तीची इच्छा असलेल्या राजांनीही, आदिराज पृथु वेण्य याला कधीही दुर्लक्षित करू नये.

योधैरपि च संग्रामे प्रार्थयानैर्जयं युधि। आदिकर्त्ता नराणां वै नमस्यः पृथुरेव हि ।। २.

युद्धात विजय मिळवू इच्छिणाऱ्या योद्ध्यांनीही, मानवांमध्ये प्रथम असलेल्या पृथुलाच वंदन करावे.

यो हि योद्धा रणं याति कीर्त्तयित्वा पृथुं नृपम्। स घोररूपे संग्रामे क्षेमी तरति कीर्तिमान् ।। २.

जो योद्धा, पृथु राजाची कीर्ती गात युद्धात उतरतो, तो भयंकर संग्रामातून सुरक्षितपणे पार पडतो आणि कीर्ती मिळवतो.

वैश्यैरपि च राजर्षिर्वैश्यवृत्तिसमास्थितैः। पृथुरेव नमस्कार्यो वृत्तिदाता महायशाः ।। २.

वैश्यांमध्येही, जे राजर्षि पृथु वैश्यांचीच व्रुत्ती अंगीकारून होते, तेच खरे वंदनीय आहेत. कारण पृथु हे उदार, मोठ्या कीर्तीचे आणि सर्वांना उपजीविका देणारे होते.

एते वत्सविशेषाश्च दोग्धारः क्षीरमेव च। पात्राणि च मयोक्तानि सर्वाण्येव यथाक्रमम् ।। २.

हे विशिष्ट वासरे, दूध काढणारे, दूध आणि पात्रे — हे सर्व मी योग्य क्रमाने सांगितले आहेत.