वायुपुराणम्

वन्यमूलफलाहारैः श्राद्धं कुर्य्यात्तु श्रद्धया। राष्ट्रमिष्टमवाप्नोति स्वर्गं मोक्षं यशस्करम् ।। १६.

जंगली मुळे आणि फळांनी, श्रद्धेने श्राद्ध करावे; त्यामुळे इच्छित देश, स्वर्ग, मोक्ष आणि कीर्ती मिळते.

अनिष्ट शब्दसङ्कीर्णं जन्तुव्याप्तमथापि वा। पूतिगन्धां तथा भूमिं श्राद्धकर्म्मणि वर्जयेत् ।। १६.

श्राद्धासाठी अशी जागा टाळावी जी अप्रिय, गोंगाटाने भरलेली, कीटकांनी व्यापलेली किंवा दुर्गंधीने भरलेली असते.

नद्यः सागरपर्य्यन्ता द्वारं दक्षिणपूर्व्वतः । त्रिशङ्कुं वर्जयेद् देशं सर्व्वं द्वादशयोजनम् ।। १६.

नदीपासून समुद्रापर्यंत, दक्षिण-पूर्व दिशेला तोंड असलेला, त्रिशंकू नावाचा संपूर्ण प्रदेश बारा योजनांपर्यंत श्राद्धासाठी वर्ज्य मानावा.

उत्तरेण महानद्या दक्षिणेन च कैकटात्। देशस्त्रैशङ्कवो नाम वर्जितः श्राद्धकर्म्मणि ।। १६.

महानदीच्या उत्तरेला आणि कैकटाच्या दक्षिणेला जो त्रैशंकव प्रदेश आहे, तो श्राद्धासाठी वर्ज्य मानावा.

कारङ्कराः कलिङ्गाश्च सिन्धोरुत्तरमेव च। प्रनष्टाश्रमधर्म्माश्च वर्ज्या देशाः प्रयत्नतः ।। १६.

कारंकऱ्या, कलिंग, सिंधूच्या उत्तरेचा भाग आणि जिथे आश्रमधर्म नष्ट झाला आहे असे प्रदेश, हे सर्व काळजीपूर्वक टाळावेत.

नग्नादयो न पश्येयुः श्राद्धमेव व्ययस्थितम्। गच्छन्ति तैस्तैर्दृष्टानि न पितॄन्न पितामहान् ।। १६.

नग्न साधू आणि अशा प्रकारचे लोक श्राद्ध होत असताना तिथे असू नयेत; कारण असे लोक पाहिल्यास पितर आणि आजोबा श्राद्धाचा स्वीकार करत नाहीत.

नग्नादीन् भगवन् सम्यङ्ममाद्य परिपृच्छतः। कथय द्विजमुख्याग्र विस्तरेण यथातथम् ।। १६.

भगवन्, मी नग्न साधू वगैरे याबद्दल नीट विचारतो आहे, म्हणून कृपया श्रेष्ठ द्विजांबद्दल मला सविस्तर आणि खरी माहिती सांग.

एवमुक्तो महातेजा बृहस्पतिरुवाच तम्। सर्वेषामेव भूतानां त्रयीसंवरणं स्मृतम् ।। १६.

असं विचारल्यावर तेजस्वी बृहस्पती म्हणाले — सर्व प्राण्यांसाठी त्रैविद्य संयम स्मरणात ठेवावा.

परित्यजति यो मोहात्ते वै नग्ना द्विजोत्तमाः। प्रलीयते नरो यः स्यान्निरालम्बश्च यो वृषः ।। १६.

हे श्रेष्ठ द्विजांनो, जे मोहामुळे हा संयम सोडतात, तेच नग्न साधू होत; जो माणूस भरकटतो किंवा जो बैल आधाराशिवाय राहतो, तो नष्ट होतो असं मानतात.

वृषं यश्च परित्यज्य मोक्षमन्यत्र मार्गति । वृषो वेदसमस्तस्मिन् यो वै सम्यङ्न पश्यति ।। १६.

जो बैल सोडून मुक्ती दुसरीकडे शोधतो किंवा जो बैल म्हणजे सर्व वेद आहेत हे नीट पाहत नाही—

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या वृषलाश्चैव सर्व्वशः। पुरा देवासुरे युद्धे निर्जितैरसुरैस्तदा ।। १६.

ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि सर्व वृशळ—पूर्वी देव आणि असुरांच्या युद्धात असुर पराभूत झाले.

पाषण्डवैकृतस्थाने नैषा सृष्टिः स्वयम्भुवा। द्विश्राद्धकश्च निर्ग्रन्थाः शाक्या पुष्टिकलंशकाः ।। १६.

जिथे पाषंड आणि विकृती आहे, तिथे स्वयंभूने ही सृष्टी निर्माण केलेली नाही; द्विश्राद्धक, निर्ग्रंथ, शाक्य आणि पुष्टिकलंशक हेही त्यात येतात.

ये धर्म्मं नानुवर्त्तन्ते ते वै नग्नादयो जनाः। वृथाजटी वृथामुद्री वृथानग्नश्च यो द्विजः ।। १६.

जे लोक धर्माचे पालन करत नाहीत, तेच नग्न साधू वगैरे होत; व्यर्थ जटा वाढवणारे, व्यर्थ मुद्राधारी, आणि व्यर्थ नग्न असणारे द्विज—

वृथाव्रती वृथा जापी ते वै नग्नादयो जनाः। कुलन्धमा निषादाश्च तथा पुष्टिविनाशकाः ।। १६.

व्यर्थ व्रत करणारे, व्यर्थ जप करणारे हेही नग्न साधू वगैरेच आहेत; कुलंधम, निषाद आणि जे संपत्ती नष्ट करतात तेही त्यातच येतात.

कृतकर्म्माक्षितास्त्वेते कुपथाः परिकीर्त्तिताः। एभिर्निर्वृत्तं दृष्टं वा श्राद्धं गच्छन्ति मानवाः ।। १६.

जे चुकीचे कर्म करतात किंवा जुगार खेळतात, ते वाईट मार्गावर आहेत असं सांगितलं आहे; अशा लोकांनी श्राद्ध पाहिलं किंवा पूर्ण केलं तर ते त्यांच्याकडेच जातं.

ब्रह्मघ्नश्च कृतघ्नश्च नास्तिका गुरुतल्पगाः। दस्यवश्च नृशंसाश्च दर्शनेनैव वर्जिताः ।। १६.

ब्राह्मणहत्यारा, उपकार विसरणारा, नास्तिक, गुरुपत्नीशी संबंध ठेवणारा, चोर आणि क्रूर माणसे—हे फक्त पाहिलं तरी टाळावेत.

ये चान्ये पाप कर्म्माणः सर्व्वांस्तान् परिवर्जयेत्। देवदेवर्षिनिन्दायां रतांश्चैव विशेषतः ।। १६.

आणि जे इतर सर्व पापी कर्म करतात, त्यांनाही दूर ठेवावं; विशेषतः जे देव आणि ऋषींची निंदा करण्यात आनंद मानतात.

असुरान् यातुधानांश्च दृष्टमेभिर्व्रजन्त्युत। ब्राह्मं कृतयुगं प्रोक्तं त्रेता तु क्षत्रियं स्मृतम् ।। १६.

अशा लोकांनी श्राद्ध पाहिल्यास, ते असुर आणि यातुधानांकडे जातं; ब्राह्मणांचा काळ कृतयुग, क्षत्रियांचा त्रेतायुग असं सांगितलं आहे.

वैश्यं द्वापरमित्याहुः शूद्रं कलियुगं स्मृतम् पितर ऊचुः १६.

वैश्यांचा काळ द्वापरयुग आणि शूद्रांचा काळ कलियुग असं पितरांनी सांगितलं आहे.

युद्धानि द्वापरे नित्यं पाषण्डाश्च कलौ युगे। अपमानापवित्रश्च कुक्कुटो ग्रामसूकरः ।। १६.

द्वापरयुगात नेहमीच युद्धे होत असत, तर कलियुगात पाषंड लोकांची संख्या वाढते. गावातील कोंबडा आणि गावातील डुक्कर हे दोन्ही अपवित्र आणि तुच्छ मानले जातात.

श्वा चैव दर्शनादेव हन्ति श्राद्धं न संशयः। शावसूतकसंस्पृष्टो दीर्घरोगिभिरेव च ।। १६.

श्वान फक्त दिसल्यानेही श्राद्धाचे पुण्य नष्ट होते, यात शंका नाही. तसेच, जर श्वान, प्रसूत स्त्री किंवा दीर्घ आजारी माणसाने स्पर्श केला तरीही तेच होते.

मलिनैः पतितैश्चैव न द्रष्टव्यं कथञ्चन। अन्नं पश्येयुरेते वै नैतत्स्याद्धव्यकव्ययोः ।। १६.

मलीन किंवा पतित लोकांनी अन्न पाहू नये, असे नेहमी लक्षात ठेवावे. असे लोक अन्न पाहिल्यास, ते अन्न देव किंवा पितरांना अर्पण करण्यास योग्य राहत नाही.

तत्संस्पृष्टं प्रधानार्थं संस्कारश्वापदो भवेत्। हविषां संहतानां तु पूर्व्वमेव विवर्जितम्। मृत्संयुक्ताभिरद्भिश्च प्रोक्षणं च विधीयते ।। १६.

अशा लोकांनी मुख्य अन्नाला स्पर्श केल्यास, ते अग्नीसंस्कारानंतर उरलेल्या अन्नासारखे होते. यज्ञासाठी एकत्र आणलेले अन्न आधीच टाळावे, आणि मातीमिश्रित पाण्याने शुद्ध करावे.

सिद्धार्थकैः कृष्णतिलैः कार्य्यं वाप्यवकीरणम्। गुरुसूर्य्याग्निवस्तूनां दर्शनं वापि यत्नतः ।। १६.

सिद्धार्थक किंवा काळ्या तीळांनी पाण्यात शिंपडावे किंवा ते विखुरावे. गुरु, सूर्य, अग्नी किंवा पवित्र वस्तूंचे दर्शनही काळजीपूर्वक घ्यावे.

आसनारूढमानेषु पादोपहतमेव च। अमेध्यैर्जङ्गमैर्दृष्टं शुष्कं पर्युषितं च यत् ।। १६.

ज्या अन्नावर कोणी बसले आहे, पायांनी स्पर्श केले आहे, अपवित्र प्राण्यांनी पाहिले आहे, किंवा जे कोरडे किंवा शिळे आहे, असे अन्न वर्ज्य करावे.

असितं परिदुष्टं च तथैवाग्रावलेहितम्। शर्कराकेशपाषाणैः कीटैर्यच्चाप्युपद्रुतम् ।। १६.

जे अन्न काळवंडले आहे, खराब झाले आहे, कडेला चाटलेले आहे, किंवा त्यात खडी, केस, दगड किंवा किडे पडले आहेत, असे अन्न सुद्धा टाळावे.

पिण्याकमथितं चैव तथा तिलयवादिषु। सिद्धाक्षताश्च ये भक्ष्याः प्रत्यक्षलवणीकृताः ।। १६.

पिंड्याचे तेल काढून उरलेले, तीळ किंवा जवापासून बनवलेले, तसेच मीठ घालून शिजवलेले तांदूळ, हे सर्व अन्न वर्ज्य करावे.

वाससा चावधूतानि वर्ज्यानि श्राद्धकर्मणि। सन्ति वेदविरोधेन केचिद्विज्ञानमानिनः ।। १६.

कपड्याने झटकलेले अन्न श्राद्धाच्या कर्मात वर्ज्य आहे. काही लोक वेदांना विरोध करून स्वतःला ज्ञानी समजतात.

अजज्ञपतयो नाम ते श्राद्धस्य यथा रजः। दधि शाकं तथाऽभक्ष्याः शुक्तं चैव विवर्जितम् ।। १६.

'मेंढीच्या जातीचे' जे म्हणतात, ते श्राद्धासाठी धूळसारखे आहेत. दही, हिरव्या भाज्या आणि आंबट पदार्थ हेही टाळावेत.