वायुपुराणम्

कारणेभ्यो गुणेभ्योऽथ व्यक्ताव्यक्तस्य कृत्स्नशः। वियोजयति क्षेत्रज्ञं तेभ्यो योगेन योगवित् ।। १५.

कारण, गुण, प्रकट आणि अप्रकट — यापासून योग जाणणारा योगाने क्षेत्रज्ञाला पूर्णपणे वेगळं करतो.

तस्य नास्ति गतिस्थानं व्यक्ताव्यक्तं न संशयः। आसन्नः सदसन्नैव नैव किञ्चित् स्थित इति ।। १५.

त्याला कुठेही जाणं किंवा स्थिर राहणं लागत नाही; प्रकट-अप्रकट यात शंका नाही; तो जवळ आहे, अस्तित्वात आणि अनस्तित्वातही आहे, काहीच स्थिर राहत नाही.

अतः परं प्रवक्ष्यामि दानानि च फलानि च। श्राद्धकर्म्माणि मेध्यानि वर्जनीयानि यानि च ।। १६.

आता मी दान आणि त्याचं फळ, शुद्ध श्राद्धकर्म आणि टाळावयाची कर्म सांगतो.

हिमप्रपतने कुर्य्यादाहरेद्वा हिमन्ततः। अग्निहोत्रमतः पुण्यं परमं हि ततः स्मृतम् ।। १६.

हिमवर्षा किंवा हिवाळ्यात अग्निहोत्र करावे किंवा आणावे, कारण यामधून मिळणारे पुण्य अत्यंत श्रेष्ठ मानले गेले आहे.

नक्तन्तु वर्जयेच्छ्राद्धं राहोरन्यत्र दर्शनात्। सर्व्वस्वेनापि कर्त्तव्यं क्षिप्रं वै राहुदर्शने ।। १६.

रात्रौ श्राद्ध करू नये, फक्त राहूचे दर्शन झाल्यावरच करावे. राहूचे दर्शन झाल्यावर, सर्व संपत्ती खर्च करूनसुद्धा ते त्वरित करणे आवश्यक आहे.

उपरागे न कुर्य्याद्यः पङ्के गौरिव सीदति। कुर्वाणस्तूद्धरेत्पापान्मग्नान्नौरिव सागरे ।। १६.

ग्रहणाच्या वेळी विधी करू नयेत, कारण ते केल्यास माणूस चिखलात अडकलेल्या गायीप्रमाणे बुडतो. पण ज्याने ग्रहणावेळी विधी केले, तो पापात बुडालेल्यांना समुद्रातील होडीप्रमाणे तारतो.

विश्वदेवञ्च सौम्यञ्च बहुमांसपरं हविः । विषाणं वर्जयेत्खाड्गमसूयानाशनाय वै ।। १६.

विश्वदेव आणि सोमासाठीच्या नैवेद्यात मांस भरपूर असावे, पण शिंग असलेली जनावरे आणि शस्त्रधारी प्राणी टाळावेत, कारण ते मत्सरी आणि विध्वंसकांसाठी असतात.

त्वष्टा वै वार्य्यमाणस्तु देवेशेन महात्मना। पिबञ्छचीपतेः सोमं पृथिव्यामपतत्पुरा ।। १६.

महान देवेश्वराने रोखलेला त्वष्टा, शचीपतीचा सोमपान करून, पृथ्वीवर पडला.

श्यामाकास्तु तथोत्पन्नाः पित्रर्थमपि पूजिताः। विप्रुषस्तस्य नासाभ्यामसक्ताभ्यां तथैव च ।। १६.

श्यामाक धान्यही त्याचप्रमाणे उत्पन्न झाले आणि पितरांसाठी पूजिले गेले; त्याच्या नाकातून पडलेल्या थेंबांनाही तसाच मान मिळाला.

श्लेष्माणः शीतला हृद्या मधुराश्च तथेक्षवः। श्यामाकैरिक्षुभिश्चैव पितॄणां सार्व्वकामिकम्। कुर्य्यादाग्रयणं यस्तु स शीघ्रं सिद्धिमाप्नुयात् ।। १६.

श्लेष्माण, शीतला, हृद्य आणि गोड ऊस हे देखील प्रिय आहेत; श्यामाक आणि ऊस यांच्या नैवेद्याने पितरांची सर्व इच्छा पूर्ण होतात. जो याने अग्रयण करतो, त्याला लवकरच सिद्धी मिळते.

श्यामाका हस्तिनामा च पटोलं बृहतीफलम्। अगस्त्यस्य शिखा तीव्रा कषायाः सर्व्व एव च ।। १६.

श्यामाक, हस्तिनामा, पटोल आणि बृहती फळ; अगस्त्याची शिखा — हे सर्व अतिशय तुरट आहेत.

एवमातीनि चान्यानि स्वादूनि मधुराणि च । नागरं चात्र वै देयं दीर्घमूलकमेव च ।। १६.

अशाच प्रकारची इतर गोड आणि स्वादिष्ट पदार्थही आहेत; पण आले आणि लांब मुळ असलेली झाडे येथे द्यायची नाहीत.

वंशीकरीराः सुरसाः सर्ज्जकं भूस्तृणानि च। वर्जनीयानि वक्ष्यामि श्राद्धकर्म्मणि नित्यशः ।। १६.

वंशी, करीरा, सुरसा, सर्जक आणि भूमीवरील गवत — हे सर्व श्राद्धकर्मात नेहमी टाळावेत, असे मी सांगतो.

लशुनं गृञ्जनञ्चैव पलाण्डुः पिण्डमूलकम्। करम्भाद्यानि चान्यानि हीनानि रसगन्धतः ।। १६.

लसूण, धने, कांदा, मुळा आणि करंभासारखी इतर पदार्थ स्वाद आणि वासामुळे नीच मानले गेले आहेत.

श्राद्धकर्म्मणि वर्ज्यानि कारणञ्चात्र वक्ष्यते। पुरा देवासुरे युद्धे निर्जितस्य बलेः सुरैः ।। १६.

हे सर्व श्राद्धकर्मात वर्ज्य आहेत, आणि त्याचे कारण सांगतो: पूर्वी देवासुरांच्या युद्धात, बळीला देवांनी पराभूत केले.

व्रणेभ्यो विस्फुरन्तो वै पतिता रक्तबिन्दवः। तत एतानि वर्ज्यानि श्राद्धकर्म्मणि नित्यशः ।। १६.

त्याच्या जखमांमधून रक्ताचे थेंब पडले, म्हणून हे पदार्थ श्राद्धकर्मात नेहमी वर्ज्य मानले गेले आहेत.

अथ वेदोक्तनिर्यासान् लवणान्यूषरणानि च। श्राद्ध कर्म्मणि वर्ज्यानि याश्च नार्यो रजस्वलाः ।। १६.

वेदात सांगितलेले रस, मीठ, क्षार आणि मासिक धर्म असलेल्या स्त्रिया — हे सर्व श्राद्धकर्मात वर्ज्य आहेत.

दुर्गन्धं फेनिलं चैव तथा वै पल्वलोदकम्। न लभेद्यत्र गौस्तृप्तिं नक्तं यच्चैव गृह्यते ।। १६.

दुर्गंधी, फेसाळलेले किंवा दलदलीचे पाणी, जिथे गाय तृप्त होत नाही, किंवा रात्रीचे पाणी — हे वापरू नये.

आविकं मार्गमौष्ट्रं च सर्व्वमेकशफं च यत्। माहिषञ्चामरञ्चैव पयो वर्ज्यं विजानता ।। १६.

मेंढ्या, रानटी प्राणी, उंट, एकच खुर असलेली सर्व जनावरे, तसेच म्हैस आणि याक — यांचे दूध ज्ञानी माणसाने टाळावे.

अतः परं प्रवक्ष्यामि वर्ज्यान् देशान् प्रयत्नतः। न द्रष्टव्यं च यैः श्राद्धं शौचाशौचं च कृत्स्नशः ।। १६.

आता मी सांगतो — कोणते प्रदेश काळजीपूर्वक टाळावेत; तिथे श्राद्ध, शुद्धी किंवा अशुद्धीची कोणतीही क्रिया करू नये.

वन्यमूलफलाहारैः श्राद्धं कुर्य्यात्तु श्रद्धया। राष्ट्रमिष्टमवाप्नोति स्वर्गं मोक्षं यशस्करम् ।। १६.

जंगली मुळे आणि फळांनी, श्रद्धेने श्राद्ध करावे; त्यामुळे इच्छित देश, स्वर्ग, मोक्ष आणि कीर्ती मिळते.

अनिष्ट शब्दसङ्कीर्णं जन्तुव्याप्तमथापि वा। पूतिगन्धां तथा भूमिं श्राद्धकर्म्मणि वर्जयेत् ।। १६.

श्राद्धासाठी अशी जागा टाळावी जी अप्रिय, गोंगाटाने भरलेली, कीटकांनी व्यापलेली किंवा दुर्गंधीने भरलेली असते.

नद्यः सागरपर्य्यन्ता द्वारं दक्षिणपूर्व्वतः । त्रिशङ्कुं वर्जयेद् देशं सर्व्वं द्वादशयोजनम् ।। १६.

नदीपासून समुद्रापर्यंत, दक्षिण-पूर्व दिशेला तोंड असलेला, त्रिशंकू नावाचा संपूर्ण प्रदेश बारा योजनांपर्यंत श्राद्धासाठी वर्ज्य मानावा.

उत्तरेण महानद्या दक्षिणेन च कैकटात्। देशस्त्रैशङ्कवो नाम वर्जितः श्राद्धकर्म्मणि ।। १६.

महानदीच्या उत्तरेला आणि कैकटाच्या दक्षिणेला जो त्रैशंकव प्रदेश आहे, तो श्राद्धासाठी वर्ज्य मानावा.

कारङ्कराः कलिङ्गाश्च सिन्धोरुत्तरमेव च। प्रनष्टाश्रमधर्म्माश्च वर्ज्या देशाः प्रयत्नतः ।। १६.

कारंकऱ्या, कलिंग, सिंधूच्या उत्तरेचा भाग आणि जिथे आश्रमधर्म नष्ट झाला आहे असे प्रदेश, हे सर्व काळजीपूर्वक टाळावेत.

नग्नादयो न पश्येयुः श्राद्धमेव व्ययस्थितम्। गच्छन्ति तैस्तैर्दृष्टानि न पितॄन्न पितामहान् ।। १६.

नग्न साधू आणि अशा प्रकारचे लोक श्राद्ध होत असताना तिथे असू नयेत; कारण असे लोक पाहिल्यास पितर आणि आजोबा श्राद्धाचा स्वीकार करत नाहीत.

नग्नादीन् भगवन् सम्यङ्ममाद्य परिपृच्छतः। कथय द्विजमुख्याग्र विस्तरेण यथातथम् ।। १६.

भगवन्, मी नग्न साधू वगैरे याबद्दल नीट विचारतो आहे, म्हणून कृपया श्रेष्ठ द्विजांबद्दल मला सविस्तर आणि खरी माहिती सांग.

एवमुक्तो महातेजा बृहस्पतिरुवाच तम्। सर्वेषामेव भूतानां त्रयीसंवरणं स्मृतम् ।। १६.

असं विचारल्यावर तेजस्वी बृहस्पती म्हणाले — सर्व प्राण्यांसाठी त्रैविद्य संयम स्मरणात ठेवावा.

परित्यजति यो मोहात्ते वै नग्ना द्विजोत्तमाः। प्रलीयते नरो यः स्यान्निरालम्बश्च यो वृषः ।। १६.

हे श्रेष्ठ द्विजांनो, जे मोहामुळे हा संयम सोडतात, तेच नग्न साधू होत; जो माणूस भरकटतो किंवा जो बैल आधाराशिवाय राहतो, तो नष्ट होतो असं मानतात.