वायुपुराणम्

त्रैवर्ण्ये विहिते स्थाने धर्म्मवर्णाश्रमे तथा। कोपस्थानस्य संत्यागात्प्राप्यते पितृपूजनम् ।। १५.

तीन वर्णांसाठी ठरवलेल्या जागी, वर्णाश्रम धर्म पाळून आणि राग टाकून दिल्यावर, पितरांची पूजा मिळते.

तीर्थान्यनुसरन् धीरः श्रद्दधानो जितेन्द्रियः। कृतपापश्च शुद्ध्येत किं पुनः शुभकर्म्मकृत् ।। १५.

जो धीराने, श्रद्धेने, इंद्रियांवर ताबा ठेवून तीर्थयात्रा करतो, तो पापी असला तरी शुद्ध होतो; मग सत्कर्म करणाऱ्याचं काय सांगावं!

तिर्यग्योनिं न गच्छेच्च कुदेशे न च जायते। स्वर्गी भवति वै विप्रो मोक्षोपायं च विन्दति ।। १५.

तो पुन्हा नीच जन्म घेत नाही, वाईट जागी जन्मत नाही; ब्राह्मण स्वर्गीय होतो आणि मुक्तीचं साधन मिळवतो.

अश्रद्दधानाः पाप्मानो नास्तिकाः स्थितसंशयाः। हेतुद्रष्टा च पञ्चैते न तीर्थफलमश्र्नुते ।। १५.

जे श्रद्धावान नाहीत, पापी आहेत, नास्तिक आहेत, कायम शंकेत राहतात आणि फक्त कारण शोधतात — हे पाच जण तीर्थाचं फळ मिळवत नाहीत.

गुरुतीर्थे परा सिद्धिस्तीर्थानां परमं पदम् । ध्यानं तीर्थपरं तस्माद्ब्रह्मतीर्थं सनातनम् ।। १५.

गुरूच्या तीर्थावर मिळणारी श्रेष्ठ सिद्धी म्हणजे तीर्थांचं परम स्थान; म्हणून तीर्थाचं ध्यान हेच सनातन ब्रह्मतीर्थ आहे.

उपवासात्परं ध्यानमिन्द्रियाणां निवर्त्तनम्। उपवासनिबद्धा हि प्राणैरिह पुनः पुनः ।। १५.

उपवासापेक्षा ध्यान श्रेष्ठ आहे, इंद्रियांचा संयम श्रेष्ठ आहे; उपवासामुळे प्राण पुन्हा पुन्हा बांधले जातात.

प्राणापानौ समौ कृत्वा विषयाणीन्द्रियाणि च । बुद्धिं मनसि संयम्य सर्व्वेषां तु निवर्त्तनम् ।। १५.

श्वास-उच्छ्वास सम करून, इंद्रियांनी विषयांपासून मागे घेत, बुद्धी मनात स्थिर करून, सर्वांचं निवृत्ती होते.

प्रत्याहारं पुनर्विद्धि मोक्षोपायमसंशयम्। इन्द्रियाणां मनो घोरं बुद्ध्यादीनां प्रवर्त्तनम् ।। १५.

इंद्रियांचं मन मागे घेणं हेच नक्कीच मुक्तीचं साधन आहे; कारण इंद्रियांचं मन प्रबळ असतं आणि बुद्धी वगैरेचंही कार्य तसंच असतं.

अनाहारात्क्षयं याति विद्यादनशनं तपः। निग्रहाद्बुद्धिमनसो रम्या बुद्धिस्तु जायते ।। १५.

अन्न न घेण्यानं क्षय येतो, उपवास म्हणजे तप; बुद्धी आणि मनावर संयम ठेवल्यानं सुंदर बुद्धी निर्माण होते.

क्षीणेषु सर्व्वपापेषु क्षीणेष्वेवेन्द्रियेषु च। परिनिर्वाति शुद्धात्मा यथा वह्निर्निरिन्धनः ।। १५.

सर्व पापं आणि इंद्रियांची ताकद कमी झाली की, शुद्ध आत्मा अग्नीप्रमाणे इंधनाशिवाय पूर्ण शांत होतो.

कारणेभ्यो गुणेभ्योऽथ व्यक्ताव्यक्तस्य कृत्स्नशः। वियोजयति क्षेत्रज्ञं तेभ्यो योगेन योगवित् ।। १५.

कारण, गुण, प्रकट आणि अप्रकट — यापासून योग जाणणारा योगाने क्षेत्रज्ञाला पूर्णपणे वेगळं करतो.

तस्य नास्ति गतिस्थानं व्यक्ताव्यक्तं न संशयः। आसन्नः सदसन्नैव नैव किञ्चित् स्थित इति ।। १५.

त्याला कुठेही जाणं किंवा स्थिर राहणं लागत नाही; प्रकट-अप्रकट यात शंका नाही; तो जवळ आहे, अस्तित्वात आणि अनस्तित्वातही आहे, काहीच स्थिर राहत नाही.

अतः परं प्रवक्ष्यामि दानानि च फलानि च। श्राद्धकर्म्माणि मेध्यानि वर्जनीयानि यानि च ।। १६.

आता मी दान आणि त्याचं फळ, शुद्ध श्राद्धकर्म आणि टाळावयाची कर्म सांगतो.

हिमप्रपतने कुर्य्यादाहरेद्वा हिमन्ततः। अग्निहोत्रमतः पुण्यं परमं हि ततः स्मृतम् ।। १६.

हिमवर्षा किंवा हिवाळ्यात अग्निहोत्र करावे किंवा आणावे, कारण यामधून मिळणारे पुण्य अत्यंत श्रेष्ठ मानले गेले आहे.

नक्तन्तु वर्जयेच्छ्राद्धं राहोरन्यत्र दर्शनात्। सर्व्वस्वेनापि कर्त्तव्यं क्षिप्रं वै राहुदर्शने ।। १६.

रात्रौ श्राद्ध करू नये, फक्त राहूचे दर्शन झाल्यावरच करावे. राहूचे दर्शन झाल्यावर, सर्व संपत्ती खर्च करूनसुद्धा ते त्वरित करणे आवश्यक आहे.

उपरागे न कुर्य्याद्यः पङ्के गौरिव सीदति। कुर्वाणस्तूद्धरेत्पापान्मग्नान्नौरिव सागरे ।। १६.

ग्रहणाच्या वेळी विधी करू नयेत, कारण ते केल्यास माणूस चिखलात अडकलेल्या गायीप्रमाणे बुडतो. पण ज्याने ग्रहणावेळी विधी केले, तो पापात बुडालेल्यांना समुद्रातील होडीप्रमाणे तारतो.

विश्वदेवञ्च सौम्यञ्च बहुमांसपरं हविः । विषाणं वर्जयेत्खाड्गमसूयानाशनाय वै ।। १६.

विश्वदेव आणि सोमासाठीच्या नैवेद्यात मांस भरपूर असावे, पण शिंग असलेली जनावरे आणि शस्त्रधारी प्राणी टाळावेत, कारण ते मत्सरी आणि विध्वंसकांसाठी असतात.

त्वष्टा वै वार्य्यमाणस्तु देवेशेन महात्मना। पिबञ्छचीपतेः सोमं पृथिव्यामपतत्पुरा ।। १६.

महान देवेश्वराने रोखलेला त्वष्टा, शचीपतीचा सोमपान करून, पृथ्वीवर पडला.

श्यामाकास्तु तथोत्पन्नाः पित्रर्थमपि पूजिताः। विप्रुषस्तस्य नासाभ्यामसक्ताभ्यां तथैव च ।। १६.

श्यामाक धान्यही त्याचप्रमाणे उत्पन्न झाले आणि पितरांसाठी पूजिले गेले; त्याच्या नाकातून पडलेल्या थेंबांनाही तसाच मान मिळाला.

श्लेष्माणः शीतला हृद्या मधुराश्च तथेक्षवः। श्यामाकैरिक्षुभिश्चैव पितॄणां सार्व्वकामिकम्। कुर्य्यादाग्रयणं यस्तु स शीघ्रं सिद्धिमाप्नुयात् ।। १६.

श्लेष्माण, शीतला, हृद्य आणि गोड ऊस हे देखील प्रिय आहेत; श्यामाक आणि ऊस यांच्या नैवेद्याने पितरांची सर्व इच्छा पूर्ण होतात. जो याने अग्रयण करतो, त्याला लवकरच सिद्धी मिळते.

श्यामाका हस्तिनामा च पटोलं बृहतीफलम्। अगस्त्यस्य शिखा तीव्रा कषायाः सर्व्व एव च ।। १६.

श्यामाक, हस्तिनामा, पटोल आणि बृहती फळ; अगस्त्याची शिखा — हे सर्व अतिशय तुरट आहेत.

एवमातीनि चान्यानि स्वादूनि मधुराणि च । नागरं चात्र वै देयं दीर्घमूलकमेव च ।। १६.

अशाच प्रकारची इतर गोड आणि स्वादिष्ट पदार्थही आहेत; पण आले आणि लांब मुळ असलेली झाडे येथे द्यायची नाहीत.

वंशीकरीराः सुरसाः सर्ज्जकं भूस्तृणानि च। वर्जनीयानि वक्ष्यामि श्राद्धकर्म्मणि नित्यशः ।। १६.

वंशी, करीरा, सुरसा, सर्जक आणि भूमीवरील गवत — हे सर्व श्राद्धकर्मात नेहमी टाळावेत, असे मी सांगतो.

लशुनं गृञ्जनञ्चैव पलाण्डुः पिण्डमूलकम्। करम्भाद्यानि चान्यानि हीनानि रसगन्धतः ।। १६.

लसूण, धने, कांदा, मुळा आणि करंभासारखी इतर पदार्थ स्वाद आणि वासामुळे नीच मानले गेले आहेत.

श्राद्धकर्म्मणि वर्ज्यानि कारणञ्चात्र वक्ष्यते। पुरा देवासुरे युद्धे निर्जितस्य बलेः सुरैः ।। १६.

हे सर्व श्राद्धकर्मात वर्ज्य आहेत, आणि त्याचे कारण सांगतो: पूर्वी देवासुरांच्या युद्धात, बळीला देवांनी पराभूत केले.

व्रणेभ्यो विस्फुरन्तो वै पतिता रक्तबिन्दवः। तत एतानि वर्ज्यानि श्राद्धकर्म्मणि नित्यशः ।। १६.

त्याच्या जखमांमधून रक्ताचे थेंब पडले, म्हणून हे पदार्थ श्राद्धकर्मात नेहमी वर्ज्य मानले गेले आहेत.

अथ वेदोक्तनिर्यासान् लवणान्यूषरणानि च। श्राद्ध कर्म्मणि वर्ज्यानि याश्च नार्यो रजस्वलाः ।। १६.

वेदात सांगितलेले रस, मीठ, क्षार आणि मासिक धर्म असलेल्या स्त्रिया — हे सर्व श्राद्धकर्मात वर्ज्य आहेत.

दुर्गन्धं फेनिलं चैव तथा वै पल्वलोदकम्। न लभेद्यत्र गौस्तृप्तिं नक्तं यच्चैव गृह्यते ।। १६.

दुर्गंधी, फेसाळलेले किंवा दलदलीचे पाणी, जिथे गाय तृप्त होत नाही, किंवा रात्रीचे पाणी — हे वापरू नये.

आविकं मार्गमौष्ट्रं च सर्व्वमेकशफं च यत्। माहिषञ्चामरञ्चैव पयो वर्ज्यं विजानता ।। १६.

मेंढ्या, रानटी प्राणी, उंट, एकच खुर असलेली सर्व जनावरे, तसेच म्हैस आणि याक — यांचे दूध ज्ञानी माणसाने टाळावे.