वायुपुराणम्

पर्व्वतो हिमवान्नाम नानाधातुविभूषितः। योजनानां सहस्राणि आयतोऽशीतिरुच्यते ।। १५.

हिमवत नावाचा पर्वत, विविध धातूंनी सुशोभित, ऐंशी हजार योजन इतका विस्तारलेला आहे असं सांगितलं जातं.

सिद्धचारणसङ्कीर्णः सिद्धचारणसेवितः। तत्र पुष्करिणी रम्या सुषुम्ना नाम विश्रुता ।। १५.

सिद्ध आणि चारणांनी गजबजलेली आणि त्यांची सेवा असलेली, तिथे सुषुम्ना नावाची रम्य आणि प्रसिद्ध पुष्करणी आहे.

दशवर्षसहस्राणि तत्र जातस्तु जीवति। श्राद्धं भवति चानन्त्यं तस्यां दत्तं महोदयम्। तारयेच्च यदा श्राद्धं दशपूर्व्वान्दशापरान् ।। १५.

तिथे जन्मलेला माणूस दहा हजार वर्षं जगतो; तिथे केलेलं श्राद्ध अनंत फळ देतं आणि असं श्राद्ध दहा पूर्वजांना आणि दहा पुढील पिढ्यांना तारतं.

सर्व्वं पुण्यं हिमवतो गङ्गा पुण्या च सर्व्वतः। समुद्रगाः समुद्राश्च सर्व्वे पुण्याः समन्ततः ।। १५.

हिमवंताचं सर्व पुण्य, गंगेचं सर्वत्र असलेलं पावित्र्य, आणि समुद्राकडे जाणाऱ्या सर्व नद्या, या सगळ्या सर्व बाजूंनी पवित्र आहेत.

एवमादिषु सर्व्वेषु श्राद्धं निर्वर्त्तयेद्बुधः । पूतो भवति स्नात्वा नु दत्त्वा दत्त्वा तथैव च ।। १५.

अशा सर्व ठिकाणी ज्ञानी माणसाने श्राद्ध करावं; स्नान करून आणि दान दिल्यावर तो शुद्ध होतो.

शैलसानुषु तुङ्गेषु कन्दरेषु गुहासु च। उपह्वरनितम्बेषु तथा प्रस्रवणेषु च ।। १५.

उंच डोंगरांच्या उतारांवर, दरीत, गुहांमध्ये, खोऱ्याच्या कडांवर आणि झऱ्याजवळ.

पुलिनेष्वापगानां च तथैव प्रभवे युगे। महोदधौ गवां गोष्ठे सङ्गमेषु वनेषु च ।। १५.

नद्यांच्या काठांवर, त्यांच्या उगमस्थळी, मोठ्या समुद्रात, गायींच्या गोठ्यात, संगमावर आणि जंगलात.

असंसृष्टोपलिप्तासु हृद्यासु सुरभीषु च। गोमयेनोपलिप्तेषु विविक्तेषु गृहेषु च ।। १५.

जिथे काहीही अशुद्ध नाही, मनाला आनंद देणाऱ्या, सुगंधित, शेणानं लिपलेल्या आणि एकांत घरांमध्ये.

कुर्य्याच्छ्राद्धमथैतेषु नित्यमेव यथाविधि। प्रदक्षिणं दिशं गत्वा सर्व्वकामचिकीर्षवः ।। १५.

या सर्व ठिकाणी, नेहमी योग्य पद्धतीने, सर्व इच्छा पूर्ण व्हाव्यात म्हणून, दिशा प्रदक्षिणा करून श्राद्ध करावं.

एवमेतेषु सर्व्वेषु श्राद्धं कुर्य्यादतन्द्रितः। एवमेव तु मेधावी ब्राह्मीं सिद्धिमवाप्नुयात् ।। १५.

अशा सर्व ठिकाणी मन लावून श्राद्ध करावं; असं केल्याने बुद्धिमान माणसाला ब्राह्मी सिद्धी मिळते.

त्रैवर्ण्ये विहिते स्थाने धर्म्मवर्णाश्रमे तथा। कोपस्थानस्य संत्यागात्प्राप्यते पितृपूजनम् ।। १५.

तीन वर्णांसाठी ठरवलेल्या जागी, वर्णाश्रम धर्म पाळून आणि राग टाकून दिल्यावर, पितरांची पूजा मिळते.

तीर्थान्यनुसरन् धीरः श्रद्दधानो जितेन्द्रियः। कृतपापश्च शुद्ध्येत किं पुनः शुभकर्म्मकृत् ।। १५.

जो धीराने, श्रद्धेने, इंद्रियांवर ताबा ठेवून तीर्थयात्रा करतो, तो पापी असला तरी शुद्ध होतो; मग सत्कर्म करणाऱ्याचं काय सांगावं!

तिर्यग्योनिं न गच्छेच्च कुदेशे न च जायते। स्वर्गी भवति वै विप्रो मोक्षोपायं च विन्दति ।। १५.

तो पुन्हा नीच जन्म घेत नाही, वाईट जागी जन्मत नाही; ब्राह्मण स्वर्गीय होतो आणि मुक्तीचं साधन मिळवतो.

अश्रद्दधानाः पाप्मानो नास्तिकाः स्थितसंशयाः। हेतुद्रष्टा च पञ्चैते न तीर्थफलमश्र्नुते ।। १५.

जे श्रद्धावान नाहीत, पापी आहेत, नास्तिक आहेत, कायम शंकेत राहतात आणि फक्त कारण शोधतात — हे पाच जण तीर्थाचं फळ मिळवत नाहीत.

गुरुतीर्थे परा सिद्धिस्तीर्थानां परमं पदम् । ध्यानं तीर्थपरं तस्माद्ब्रह्मतीर्थं सनातनम् ।। १५.

गुरूच्या तीर्थावर मिळणारी श्रेष्ठ सिद्धी म्हणजे तीर्थांचं परम स्थान; म्हणून तीर्थाचं ध्यान हेच सनातन ब्रह्मतीर्थ आहे.

उपवासात्परं ध्यानमिन्द्रियाणां निवर्त्तनम्। उपवासनिबद्धा हि प्राणैरिह पुनः पुनः ।। १५.

उपवासापेक्षा ध्यान श्रेष्ठ आहे, इंद्रियांचा संयम श्रेष्ठ आहे; उपवासामुळे प्राण पुन्हा पुन्हा बांधले जातात.

प्राणापानौ समौ कृत्वा विषयाणीन्द्रियाणि च । बुद्धिं मनसि संयम्य सर्व्वेषां तु निवर्त्तनम् ।। १५.

श्वास-उच्छ्वास सम करून, इंद्रियांनी विषयांपासून मागे घेत, बुद्धी मनात स्थिर करून, सर्वांचं निवृत्ती होते.

प्रत्याहारं पुनर्विद्धि मोक्षोपायमसंशयम्। इन्द्रियाणां मनो घोरं बुद्ध्यादीनां प्रवर्त्तनम् ।। १५.

इंद्रियांचं मन मागे घेणं हेच नक्कीच मुक्तीचं साधन आहे; कारण इंद्रियांचं मन प्रबळ असतं आणि बुद्धी वगैरेचंही कार्य तसंच असतं.

अनाहारात्क्षयं याति विद्यादनशनं तपः। निग्रहाद्बुद्धिमनसो रम्या बुद्धिस्तु जायते ।। १५.

अन्न न घेण्यानं क्षय येतो, उपवास म्हणजे तप; बुद्धी आणि मनावर संयम ठेवल्यानं सुंदर बुद्धी निर्माण होते.

क्षीणेषु सर्व्वपापेषु क्षीणेष्वेवेन्द्रियेषु च। परिनिर्वाति शुद्धात्मा यथा वह्निर्निरिन्धनः ।। १५.

सर्व पापं आणि इंद्रियांची ताकद कमी झाली की, शुद्ध आत्मा अग्नीप्रमाणे इंधनाशिवाय पूर्ण शांत होतो.

कारणेभ्यो गुणेभ्योऽथ व्यक्ताव्यक्तस्य कृत्स्नशः। वियोजयति क्षेत्रज्ञं तेभ्यो योगेन योगवित् ।। १५.

कारण, गुण, प्रकट आणि अप्रकट — यापासून योग जाणणारा योगाने क्षेत्रज्ञाला पूर्णपणे वेगळं करतो.

तस्य नास्ति गतिस्थानं व्यक्ताव्यक्तं न संशयः। आसन्नः सदसन्नैव नैव किञ्चित् स्थित इति ।। १५.

त्याला कुठेही जाणं किंवा स्थिर राहणं लागत नाही; प्रकट-अप्रकट यात शंका नाही; तो जवळ आहे, अस्तित्वात आणि अनस्तित्वातही आहे, काहीच स्थिर राहत नाही.

अतः परं प्रवक्ष्यामि दानानि च फलानि च। श्राद्धकर्म्माणि मेध्यानि वर्जनीयानि यानि च ।। १६.

आता मी दान आणि त्याचं फळ, शुद्ध श्राद्धकर्म आणि टाळावयाची कर्म सांगतो.

हिमप्रपतने कुर्य्यादाहरेद्वा हिमन्ततः। अग्निहोत्रमतः पुण्यं परमं हि ततः स्मृतम् ।। १६.

हिमवर्षा किंवा हिवाळ्यात अग्निहोत्र करावे किंवा आणावे, कारण यामधून मिळणारे पुण्य अत्यंत श्रेष्ठ मानले गेले आहे.

नक्तन्तु वर्जयेच्छ्राद्धं राहोरन्यत्र दर्शनात्। सर्व्वस्वेनापि कर्त्तव्यं क्षिप्रं वै राहुदर्शने ।। १६.

रात्रौ श्राद्ध करू नये, फक्त राहूचे दर्शन झाल्यावरच करावे. राहूचे दर्शन झाल्यावर, सर्व संपत्ती खर्च करूनसुद्धा ते त्वरित करणे आवश्यक आहे.

उपरागे न कुर्य्याद्यः पङ्के गौरिव सीदति। कुर्वाणस्तूद्धरेत्पापान्मग्नान्नौरिव सागरे ।। १६.

ग्रहणाच्या वेळी विधी करू नयेत, कारण ते केल्यास माणूस चिखलात अडकलेल्या गायीप्रमाणे बुडतो. पण ज्याने ग्रहणावेळी विधी केले, तो पापात बुडालेल्यांना समुद्रातील होडीप्रमाणे तारतो.

विश्वदेवञ्च सौम्यञ्च बहुमांसपरं हविः । विषाणं वर्जयेत्खाड्गमसूयानाशनाय वै ।। १६.

विश्वदेव आणि सोमासाठीच्या नैवेद्यात मांस भरपूर असावे, पण शिंग असलेली जनावरे आणि शस्त्रधारी प्राणी टाळावेत, कारण ते मत्सरी आणि विध्वंसकांसाठी असतात.

त्वष्टा वै वार्य्यमाणस्तु देवेशेन महात्मना। पिबञ्छचीपतेः सोमं पृथिव्यामपतत्पुरा ।। १६.

महान देवेश्वराने रोखलेला त्वष्टा, शचीपतीचा सोमपान करून, पृथ्वीवर पडला.

श्यामाकास्तु तथोत्पन्नाः पित्रर्थमपि पूजिताः। विप्रुषस्तस्य नासाभ्यामसक्ताभ्यां तथैव च ।। १६.

श्यामाक धान्यही त्याचप्रमाणे उत्पन्न झाले आणि पितरांसाठी पूजिले गेले; त्याच्या नाकातून पडलेल्या थेंबांनाही तसाच मान मिळाला.