वायुपुराणम्

सिद्धानां प्रीतिजननैः पापा नाञ्च भयङ्करैः। लेलिहानैर्महाभोगै रक्षितन्तु दिवानिशम् ।। १५.

त्या जागेचं रक्षण दिवस-रात्र मोठ्या फणा असलेल्या, चोहीकडे फडफडणाऱ्या नागांनी केलं आहे; हे सिद्धांना आनंद देतात आणि पापी लोकांना भीती दाखवतात.

नाम्ना कनकनन्दीति तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्। उदीच्यां मुण्डपृष्ठस्य देवर्षि गणसेवितम्। तत्र स्रात्वा दिवं यान्ति कामचारा विहङ्गमाः ।। १५.

कनकनंदी नावाचं, तीनही लोकांत प्रसिद्ध असलेलं तीर्थ, मुंडपृष्ठाच्या उत्तरेला आहे आणि तिथे देवर्षींच्या गणांनी सेवा केली आहे; तिथे स्नान केल्यावर इच्छेनुसार विहरणाऱ्या पक्ष्यांना स्वर्गप्राप्ती होते.

दत्तं चापि तथा श्राद्धमक्षयं समुदाहृतम्। ऋणैस्त्रिभिस्तदा स्नात्वा निक्षिणोति नरोत्तमः ।। १५.

तिथे केलेलं श्राद्ध कधीही संपत नाही असं म्हटलं जातं; स्नान केल्यावर उत्तम पुरुष तीन ऋणांतून मुक्त होतो.

तीरे तु सरसस्तत्र देवस्यायतनं महत्। आरुह्य तज्जपंस्तत्र सिद्धो याति दिवं ततः ।। १५.

त्या तळ्याच्या काठी देवाचं मोठं मंदिर आहे; तिथे जाऊन जप केल्यावर सिद्ध पुरुष तिथूनच स्वर्गात जातो.

उत्तरं मानसं गत्वा सिद्धिं प्राप्नोत्यनुत्तमाम् । तत्र गत्वा पुरश्रेष्ठं दृश्यते महदद्भुतम् ।। १५.

उत्तर मानस सरोवरात गेल्यावर सर्वोच्च सिद्धी मिळते; तिथे पोहोचल्यावर एक अद्भुत आणि श्रेष्ठ नगरी दिसते.

तस्मिन्निर्वर्त्तयेच्छ्राद्धं यथाशक्ति यथाबलम्। कामान् स लभते दिव्यान् मोक्षोपायं च नित्यशः ।। १५.

तिथे आपल्या शक्तीनुसार आणि सामर्थ्यानुसार श्राद्ध करावं; त्यामुळे दिव्य इच्छांची प्राप्ती होते आणि मुक्तीचा मार्ग नेहमी मिळतो.

मानसे सरसि श्रेष्ठे दृश्यते महदद्भुतम्। दिवश्च्युता महाभागा ह्यन्तरिक्षे विराजते ।। १५.

मानस या उत्तम सरोवरात एक मोठं अद्भुत दृश्य दिसतं: स्वर्गातून खाली पडलेले पुण्यवान लोक आकाशात चमकत असतात.

गङ्गा त्रिपथगा देवी सोमपादाच्च्युता भुवि। आकाशे दृश्यते तत्र तोरणं सूर्य्यसन्निभम् ।। १५.

गंगा ही त्रिपथगा देवी, सोमाच्या पायातून पृथ्वीवर आली असून, तिथे आकाशात सूर्याप्रमाणे तेजस्वी तोरण दिसतं.

जाम्बूनदमयं दिव्यं स्वर्गद्वारमिवायतम्। यतः प्रवर्त्तते भूयः पूर्व्वसागरमन्तिमम् ।। १५.

जांबूनद सोन्याचं दिव्य आणि विशाल द्वार, जणू स्वर्गाचं प्रवेशद्वारच, तिथून पुन्हा नदी पूर्व आणि शेवटच्या समुद्राकडे वाहते.

पावनी सर्व्वभूतानां धर्मज्ञानां विशेषतः। चन्द्रभागा च सिन्धुश्च उभौ मानससन्निभौ। सागरं पश्चिमं याति दिव्यसिन्धुर्नदीवरः ।। १५.

सर्व प्राण्यांना, विशेषतः धर्म जाणणाऱ्यांना, पावन करणारी चंद्रभागा आणि सिंधू या दोन्ही मानसासारख्या दिसतात; दिव्य सिंधू ही उत्तम नदी पश्चिम समुद्राकडे जाते.

पर्व्वतो हिमवान्नाम नानाधातुविभूषितः। योजनानां सहस्राणि आयतोऽशीतिरुच्यते ।। १५.

हिमवत नावाचा पर्वत, विविध धातूंनी सुशोभित, ऐंशी हजार योजन इतका विस्तारलेला आहे असं सांगितलं जातं.

सिद्धचारणसङ्कीर्णः सिद्धचारणसेवितः। तत्र पुष्करिणी रम्या सुषुम्ना नाम विश्रुता ।। १५.

सिद्ध आणि चारणांनी गजबजलेली आणि त्यांची सेवा असलेली, तिथे सुषुम्ना नावाची रम्य आणि प्रसिद्ध पुष्करणी आहे.

दशवर्षसहस्राणि तत्र जातस्तु जीवति। श्राद्धं भवति चानन्त्यं तस्यां दत्तं महोदयम्। तारयेच्च यदा श्राद्धं दशपूर्व्वान्दशापरान् ।। १५.

तिथे जन्मलेला माणूस दहा हजार वर्षं जगतो; तिथे केलेलं श्राद्ध अनंत फळ देतं आणि असं श्राद्ध दहा पूर्वजांना आणि दहा पुढील पिढ्यांना तारतं.

सर्व्वं पुण्यं हिमवतो गङ्गा पुण्या च सर्व्वतः। समुद्रगाः समुद्राश्च सर्व्वे पुण्याः समन्ततः ।। १५.

हिमवंताचं सर्व पुण्य, गंगेचं सर्वत्र असलेलं पावित्र्य, आणि समुद्राकडे जाणाऱ्या सर्व नद्या, या सगळ्या सर्व बाजूंनी पवित्र आहेत.

एवमादिषु सर्व्वेषु श्राद्धं निर्वर्त्तयेद्बुधः । पूतो भवति स्नात्वा नु दत्त्वा दत्त्वा तथैव च ।। १५.

अशा सर्व ठिकाणी ज्ञानी माणसाने श्राद्ध करावं; स्नान करून आणि दान दिल्यावर तो शुद्ध होतो.

शैलसानुषु तुङ्गेषु कन्दरेषु गुहासु च। उपह्वरनितम्बेषु तथा प्रस्रवणेषु च ।। १५.

उंच डोंगरांच्या उतारांवर, दरीत, गुहांमध्ये, खोऱ्याच्या कडांवर आणि झऱ्याजवळ.

पुलिनेष्वापगानां च तथैव प्रभवे युगे। महोदधौ गवां गोष्ठे सङ्गमेषु वनेषु च ।। १५.

नद्यांच्या काठांवर, त्यांच्या उगमस्थळी, मोठ्या समुद्रात, गायींच्या गोठ्यात, संगमावर आणि जंगलात.

असंसृष्टोपलिप्तासु हृद्यासु सुरभीषु च। गोमयेनोपलिप्तेषु विविक्तेषु गृहेषु च ।। १५.

जिथे काहीही अशुद्ध नाही, मनाला आनंद देणाऱ्या, सुगंधित, शेणानं लिपलेल्या आणि एकांत घरांमध्ये.

कुर्य्याच्छ्राद्धमथैतेषु नित्यमेव यथाविधि। प्रदक्षिणं दिशं गत्वा सर्व्वकामचिकीर्षवः ।। १५.

या सर्व ठिकाणी, नेहमी योग्य पद्धतीने, सर्व इच्छा पूर्ण व्हाव्यात म्हणून, दिशा प्रदक्षिणा करून श्राद्ध करावं.

एवमेतेषु सर्व्वेषु श्राद्धं कुर्य्यादतन्द्रितः। एवमेव तु मेधावी ब्राह्मीं सिद्धिमवाप्नुयात् ।। १५.

अशा सर्व ठिकाणी मन लावून श्राद्ध करावं; असं केल्याने बुद्धिमान माणसाला ब्राह्मी सिद्धी मिळते.

त्रैवर्ण्ये विहिते स्थाने धर्म्मवर्णाश्रमे तथा। कोपस्थानस्य संत्यागात्प्राप्यते पितृपूजनम् ।। १५.

तीन वर्णांसाठी ठरवलेल्या जागी, वर्णाश्रम धर्म पाळून आणि राग टाकून दिल्यावर, पितरांची पूजा मिळते.

तीर्थान्यनुसरन् धीरः श्रद्दधानो जितेन्द्रियः। कृतपापश्च शुद्ध्येत किं पुनः शुभकर्म्मकृत् ।। १५.

जो धीराने, श्रद्धेने, इंद्रियांवर ताबा ठेवून तीर्थयात्रा करतो, तो पापी असला तरी शुद्ध होतो; मग सत्कर्म करणाऱ्याचं काय सांगावं!

तिर्यग्योनिं न गच्छेच्च कुदेशे न च जायते। स्वर्गी भवति वै विप्रो मोक्षोपायं च विन्दति ।। १५.

तो पुन्हा नीच जन्म घेत नाही, वाईट जागी जन्मत नाही; ब्राह्मण स्वर्गीय होतो आणि मुक्तीचं साधन मिळवतो.

अश्रद्दधानाः पाप्मानो नास्तिकाः स्थितसंशयाः। हेतुद्रष्टा च पञ्चैते न तीर्थफलमश्र्नुते ।। १५.

जे श्रद्धावान नाहीत, पापी आहेत, नास्तिक आहेत, कायम शंकेत राहतात आणि फक्त कारण शोधतात — हे पाच जण तीर्थाचं फळ मिळवत नाहीत.

गुरुतीर्थे परा सिद्धिस्तीर्थानां परमं पदम् । ध्यानं तीर्थपरं तस्माद्ब्रह्मतीर्थं सनातनम् ।। १५.

गुरूच्या तीर्थावर मिळणारी श्रेष्ठ सिद्धी म्हणजे तीर्थांचं परम स्थान; म्हणून तीर्थाचं ध्यान हेच सनातन ब्रह्मतीर्थ आहे.

उपवासात्परं ध्यानमिन्द्रियाणां निवर्त्तनम्। उपवासनिबद्धा हि प्राणैरिह पुनः पुनः ।। १५.

उपवासापेक्षा ध्यान श्रेष्ठ आहे, इंद्रियांचा संयम श्रेष्ठ आहे; उपवासामुळे प्राण पुन्हा पुन्हा बांधले जातात.

प्राणापानौ समौ कृत्वा विषयाणीन्द्रियाणि च । बुद्धिं मनसि संयम्य सर्व्वेषां तु निवर्त्तनम् ।। १५.

श्वास-उच्छ्वास सम करून, इंद्रियांनी विषयांपासून मागे घेत, बुद्धी मनात स्थिर करून, सर्वांचं निवृत्ती होते.

प्रत्याहारं पुनर्विद्धि मोक्षोपायमसंशयम्। इन्द्रियाणां मनो घोरं बुद्ध्यादीनां प्रवर्त्तनम् ।। १५.

इंद्रियांचं मन मागे घेणं हेच नक्कीच मुक्तीचं साधन आहे; कारण इंद्रियांचं मन प्रबळ असतं आणि बुद्धी वगैरेचंही कार्य तसंच असतं.

अनाहारात्क्षयं याति विद्यादनशनं तपः। निग्रहाद्बुद्धिमनसो रम्या बुद्धिस्तु जायते ।। १५.

अन्न न घेण्यानं क्षय येतो, उपवास म्हणजे तप; बुद्धी आणि मनावर संयम ठेवल्यानं सुंदर बुद्धी निर्माण होते.