वायुपुराणम्

पितॄणां दुहिता योगा गन्धकालीति विश्रुता। चतुर्थो ब्रह्मणश्चांशः पराशरकुलोद्वहः ।। १५.

योगा नावाची, गंधकाळी म्हणून प्रसिद्ध असलेली पितरांची कन्या आहे. ती ब्रह्मदेवाचा चतुर्थांश आहे आणि पराशर कुलाची कीर्ती आहे.

व्यस्य त्वेकं चतुर्द्धा तु वेदं धीमान् महामुनिः। महायोगं महात्मानं यो व्यासं जनयिष्यति ।। १५.

तो बुद्धिमान आणि महान ऋषी एक वेद चार भागांत विभागेल. तो महायोगी आणि महात्मा व्यासाचा जन्मदाता होईल.

अच्छोदकं नाम सरो यत्राच्छोदा समुच्छ्रिता । मत्स्ययोनौ पुनर्जाता नियोगाद्वारणेन तु ।। १५.

जिथे अचोदक नावाचे सरोवर आहे, तिथे अचोदा प्रकट झाली. वारणाच्या आज्ञेने ती पुन्हा मास्याच्या गर्भात जन्माला आली.

तस्या यत्राश्रमः पुण्यः पुण्यकृद्भिर्निषेवितः। सकृद्दत्तं तु वै श्राद्धमक्षयं समुदाहृतम्। तस्यां योग समाधाने दत्तं युगपदुद्भवेत् ।। १५.

जिथे तिचे पुण्याश्रम आहे, जेथे सत्पुरुष येतात, तिथे एकदाच दिलेले श्राद्धही अमर्यादित फल देते. योगाने जे काही दिले जाते ते लगेच प्राप्त होते.

कुबेरतुङ्गे व्यामोच्चे व्यासतीर्थे तथैव च। पुण्यः स ब्राह्मणो दद्याछ्राद्धमानन्त्यमक्षयम् ।। १५.

कुबेराच्या शिखरावर, व्यामाच्या उंचीवर आणि व्यासतटीवर ब्राह्मणाने केलेले श्राद्ध अनंत आणि अक्षय पुण्य देते.

सिद्धैस्तु सेविता नित्यं दृश्यते नाकृतात्मभिः। अनिवर्त्तनं तु नन्दायां वेद्यां प्रागुत्तरे दिशि ।। १५.

तेथे सिद्धजन नेहमी येतात, पण अपवित्र मनाच्या लोकांना ते दिसत नाही. नंदा या वेदीवर, पूर्वोत्तर दिशेला, पुन्हा जन्म नाही.

सिद्धक्षेत्रं तु वै जुष्टं यत्प्राप्य न निवर्त्तते। महालये पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता ।। १५.

सिद्धांचे तीर्थ अत्यंत प्रिय आहे; तेथे गेल्यावर पुन्हा परतावे लागत नाही. महालयात, महादेवाने स्वतःचे स्थान स्थापन केले आहे.

देव्यालये तपस्तप्त्वा एकपादेन ईश्वरः। नीहारश्च युगं दिव्यमुमातुङ्गे स्थितं जलम् ।। १५.

देवीच्या मंदिरात, ईश्वराने एका पायावर उभे राहून तप केले. आणि दिव्य जल, धुक्यासारखे, उमाच्या शिखरावर स्थिर आहे.

उमा तुङ्गे भृगोस्तुङ्गे ब्रह्मतुङ्गे महालये। काद्रवत्यां च शाण्डिल्यां गुहायां वामनस्य च ।। १५.

उमाच्या शिखरावर, भृगूच्या शिखरावर, ब्रह्माच्या शिखरावर, महालयात, काद्रवती, शांडिल्य आणि वामनाच्या गुहेतही.

गत्वा चैतानि पूतः स्याच्छ्राद्धमक्षयमेव च। जपो होमस्तथा ध्यानं यत्किचित्सुकृतं भवेत् ।। १५.

या पवित्र स्थळी जाऊन माणूस शुद्ध होतो आणि तिथे केलेलं श्राद्ध कधीच नष्ट होत नाही. तिथे जप, होम, ध्यान किंवा कुठलाही चांगला कर्म केलं तर त्याला मोठं फळ मिळतं.

ब्रह्मचर्यं यजन्ते वै गुरुभक्ताः शतं समाः । एवमादीनि सद्यस्तां स्नात्वा प्राप्नोति सत्फल्म् ।। १५.

गुरुभक्त लोक शंभर वर्षे ब्रह्मचर्याचं पालन करतात, जणू काही ते यज्ञच करतात. या पवित्र स्थळी स्नान केल्यावर लगेचच असं उत्तम फळ मिळतं.

कुमारधारा तत्रैव दृष्टा पापप्रणाशनी। यानासनं च तत्रैव सद्यः स्याद्यत् प्रदृश्यते ।। १५.

तिथे कुमारधारा नावाची पवित्र धारा आहे, जी पाप नष्ट करणारी आहे. तिथे दिसणारी कुठलीही आसनं किंवा वाहनं लगेचच शुभ मानली जातात.

काश्यपस्य महातीर्थं कालसर्पिरिति श्रुतम्। तत्र श्राद्धानि देयानि नित्यमक्षयमिच्छता ।। १५.

कश्यपाचं मोठं तीर्थ 'कालसर्पी' म्हणून प्रसिद्ध आहे. जो कोणी कायम टिकणारं पुण्य हवं असेल त्याने तिथे नेहमी श्राद्ध करावं.

काश्यपस्य महातीर्थं कालसर्पिरिति श्रुतम्। तत्र श्राद्धानि देयानि नित्यमक्षयमिच्छता ।। १५.

कश्यपाचं मोठं तीर्थ 'कालसर्पी' म्हणून प्रसिद्ध आहे. जो कोणी कायम टिकणारं पुण्य हवं असेल त्याने तिथे नेहमी श्राद्ध करावं.

अक्षयं तु भवेच्छ्राद्धं शालग्रामसमन्ततः। दृष्ट्या न दृश्यते तत्र प्रत्यक्षमकृतात्मना ।। १५.

शाळग्रामाच्या आजूबाजूला केलेलं श्राद्ध खरंच कधीच नष्ट होत नाही. तिथे ते सर्वसामान्य डोळ्यांनी दिसत नाही, पण ज्याचं मन शुद्ध आहे त्याला ते थेट जाणवतं.

प्रत्यादेशो ह्यशिष्टानां शिष्टानां च निवेशनम् । तत्र चैव ह्रदे पुण्ये दिव्यो वै नागराड् यतः ।। १५.

तिथे अयोग्य लोकांसाठी वेगळं संकेत आहे आणि योग्य लोकांसाठी निवासस्थान आहे. त्या पवित्र तळ्यात दिव्य नागराज वास करतो.

पिण्डं गृह्णाति हिसतां न गृह्णात्यसतां हि सः। अतिप्रदीप्तैर्भुजगैर्भोक्तुमन्नं न शक्यते ।। १५.

तो सत्पुरुषांकडून पिंड स्वीकारतो, पण दुष्ट लोकांकडून घेत नाही. तिथे फार प्रखर सर्प असल्यामुळे अन्न खाता येत नाही.

प्रत्यक्षं दृश्यते धर्मस्तीर्थयोरनयोर्द्वयोः। देवदारुवने चापि चारयेस्तं निदर्शनम् ।। १५.

या दोन तीर्थांमध्ये धर्म थेट दिसतो. देवदारूच्या वनातही हेच उदाहरण अनुसरावं.

विधूतानि तु पापानि दृश्यन्ते सुकृतात्मना । भागीरथ्यां प्रयागे च नित्यमक्षय्यमुच्यते ।। १५.

सत्पुरुषांच्या पापांचा नायनाट होतो आणि ते स्पष्टपणे दिसून येतं. भागीरथी आणि प्रयाग येथे नेहमीच अक्षयत्व सांगितलं जातं.

कालञ्जरे दशार्णायां नैमिषे कुरुजाङ्गले। वाराणस्यां नगर्यां तु देयं श्राद्धं तु यत्नतः ।। १५.

कालंजरा, दशार्णा, नैमिष, कुरुजांगळ आणि वाराणसी या नगरीत श्राद्ध काळजीपूर्वक करावं.

तस्यां योगेश्वरो नित्यं तत्तस्यां दत्तमक्षयम्। दत्त्वा चैतेषु पूतः स्याच्छ्राद्धमानन्त्यमेव च ।। १५.

त्या ठिकाणी योगेश्वर नेहमी वास करतो आणि तिथे दिलेलं सर्व काही कधीच नष्ट होत नाही. या स्थळी दान केल्याने माणूस शुद्ध होतो आणि श्राद्धाला अनंत फळ मिळतं.

तपो होमस्तथा ध्यानं यत् किञ्चित्सुकृतं भवेत्। लौहित्ये वैतरण्यां वै स्वर्णवेद्यां तथैव च ।। १५.

लौहित्य, वैतरणी आणि स्वर्णवेदी या ठिकाणी तप, होम, ध्यान किंवा कुठलाही चांगला कर्म केल्यास मोठं फळ मिळतं.

सकृदेव समुद्रान्ते दृश्यते पुण्यकर्मभिः। गयायां धर्मपृष्ठे च सरसि ब्रह्मणस्तथा ।। १५.

एकदाच जरी समुद्राच्या काठावर पुण्यकर्म केलं, तरी ते दिसून येतं. तसेच गया, धर्मपृष्ठ आणि ब्रह्माच्या सरोवरातही हे घडतं.

गयायां गृध्रकूटे च श्राद्धं दत्तं महाफलम्। हिमञ्च पतते तत्र समन्तात् पञ्चयोजनम् ।। १५.

गया आणि गृध्रकूट येथे केलेलं श्राद्ध मोठं फळ देतं. तिथे पाच योजनांपर्यंत सर्वत्र हिमवर्षाव पडतो.

भरतस्याश्रमे पुण्येऽरण्यं पुण्यतमं स्मृतम् । मतङ्गस्य पदं तत्र दृश्यते मांस चक्षुषा ।। १५.

भरताच्या पवित्र आश्रमातलं जंगल सर्वात पवित्र मानलं जातं. तिथे मतंगाचं पाऊल प्रत्यक्ष डोळ्यांनी बघता येतं.

ख्यापितं धर्म्मसर्व्वस्वं लोकस्यास्य निदर्शनम्। एवं पञ्चवनं पुण्यं पुण्यकृद्भिर्निषेवितम्। यस्मिन्पाण्डुविशालेति तीर्थं सद्यो निदर्शनम् ।। १५.

तिथे धर्माचं सार जगासाठी दाखवून दिलं आहे. अशा पाच पवित्र वने सत्पुरुषांनी नेहमी वास केलेली आहेत आणि त्यात पांडुविशाल नावाचं तीर्थ लगेचच ओळखू येतं.

तुलामानैस्तथा चापैः शास्त्रैश्च विविधैस्तथा। उन्मज्जन्ति तथा लग्ने ये वै पापकृतो जनाः ।। १५.

तुला, धनुष्य आणि विविध शास्त्रांनी, जे पापी लोक आहेत त्यांना योग्य वेळी वर काढलं जातं.

तृतीयायां तथा पादे निःस्वरे पावमण्डले। महाह्रदे वै कौशिक्यां दत्तं श्राद्धं महाफलम् ।। १५.

तिसऱ्या पादात, पावमंडळ नावाच्या, जिथे कोणताही अधिष्ठाता देव नाही, त्या कौशिकीच्या मोठ्या तळ्यात श्राद्ध केल्यास फार मोठं फळ मिळतं.

मुण्डपृष्ठे पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता। बहून्दवेयुगांस्तप्त्वा तपस्तीव्रं सुदुश्चरम् ।। १५.

मुंडपृष्ठ या ठिकाणी, महादेवांनी अनेक युगं कठीण तप करून, तिथे आपलं पाऊल ठेवलं.