वायुपुराणम्

सर्वतश्च कुरुक्षेत्रं सुतीर्थञ्च विशेषतः। पुण्यं सनत्कुमारस्य योगेशस्य महात्मनः। कीर्त्त्यते च तिलान्दत्त्वा पितॄणां वै सदाऽक्षयम् ।। १५.

सर्व बाजूंनी कुरुक्षेत्र आहे, विशेषतः एक अतिशय पवित्र तीर्थ आहे. ते महान योगी सनत्कुमार यांना समर्पित आहे. तिथे तिळांचे दान केल्याने पितरांना नेहमी अक्षय पुण्य मिळते.

ओजसे चाक्षयं श्राद्धं धर्मराजनिवेशने। श्राद्धं दत्तममावस्यां विधिना च यथाक्रमम् ।। १५.

बलासाठी, धर्मराजाच्या निवासस्थानी केलेले श्राद्ध कधीही नाश पावत नाही. अमावस्येला योग्य विधीने केलेले श्राद्धही असेच अमर्यादित फल देणारे असते.

पुनः सन्निहितानां वै कुरुक्षेत्रे विशेषतः। अर्चयेद्वा पितॄंस्तत्र सत्पुत्रस्त्वनृणो भवेत् ।। १५.

विशेषतः कुरुक्षेत्रात जेथे पितर उपस्थित असतात, तेथे त्यांची पूजा करावी. असे केल्याने खरा पुत्र सर्व ऋणांतून मुक्त होतो.

विनशने सरस्वत्यां प्लक्षप्रश्रवणे तथा। व्यासतीर्थे सरस्वत्यां ब्रह्मक्षेत्रे विशेषतः ।। १५.

सरस्वती नदी ज्या ठिकाणी अदृश्य होते, प्लक्षप्रश्रवण, सरस्वतीवरील व्यासतट आणि विशेषतः ब्रह्मक्षेत्र—

देयमोङ्कारपठनैः श्राद्धमक्षयमिच्छता। सर्वतश्चैव गङ्ग्यां मैनाके च नगोत्तमे ।। १५.

जो कोणी अमर्यादित फल मिळावे असे इच्छितो, त्याने ओंकाराचा जप करत श्राद्ध द्यावे. तसेच गंगेच्या काठी कुठेही किंवा महानग मेनाका पर्वतावरही ते करावे.

यमुनाप्रभवे चैव सर्वपापैः प्रमुच्यते । अत्युष्णाश्चातिशीताश्च आपस्तत्र निदर्शनम् ।। १५.

यमुनेच्या उगमस्थानी सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते. तेथील फार गरम आणि फार थंड पाणी याचेच उदाहरण आहे.

यमस्य भगिनी पुण्या मार्त्तण्डदुहिता तथा। तत्राक्षयं तदा श्राद्धं पितृभिः पूर्वकीर्त्तितम् ।। १५.

ती यमाची पुण्यवान बहीण आणि मार्तंडाची कन्या आहे. तेथे केलेले श्राद्ध कधीही नाश पावत नाही, असे पूर्वी पितरांनी गौरविले आहे.

ब्रह्मानुगह्रदे स्नात्वा सद्यो भवति ब्राह्मणः। तस्मिन् हि श्राद्धमानन्त्यं जपहोमतपांसि च ।। १५.

ब्रह्मदेवाच्या कृपेने पावन झालेल्या सरोवरात स्नान केल्यावर लगेच ब्राह्मणत्व प्राप्त होते. तेथे श्राद्ध, जप, होम आणि तप यांना अंत नाही.

स्थाणुभूतश्चरंस्तत्र वसिष्ठो वै महातपाः। अद्यापि यत्र दृश्यन्ते पादपा मणिचर्च्चिताः ।। १५.

तेथे वसिष्ठ ऋषींनी महान तप करून स्थिर स्थितीत उभे राहत स्तंभासारखे झाले. आजही तिथे रत्नांनी सजलेली झाडे दिसतात.

तुला तु दृश्यते यत्र धर्माधर्मप्रदर्शिनी। यया वै तुलितं विप्रैस्तीर्थानां फलमुत्तमम् ।। १५.

जिथे धर्म आणि अधर्म दाखवणारी तुला दिसते, ज्या तुलेत ब्राह्मणांनी तीर्थांचे श्रेष्ठ फळ मोजले जाते.

पितॄणां दुहिता योगा गन्धकालीति विश्रुता। चतुर्थो ब्रह्मणश्चांशः पराशरकुलोद्वहः ।। १५.

योगा नावाची, गंधकाळी म्हणून प्रसिद्ध असलेली पितरांची कन्या आहे. ती ब्रह्मदेवाचा चतुर्थांश आहे आणि पराशर कुलाची कीर्ती आहे.

व्यस्य त्वेकं चतुर्द्धा तु वेदं धीमान् महामुनिः। महायोगं महात्मानं यो व्यासं जनयिष्यति ।। १५.

तो बुद्धिमान आणि महान ऋषी एक वेद चार भागांत विभागेल. तो महायोगी आणि महात्मा व्यासाचा जन्मदाता होईल.

अच्छोदकं नाम सरो यत्राच्छोदा समुच्छ्रिता । मत्स्ययोनौ पुनर्जाता नियोगाद्वारणेन तु ।। १५.

जिथे अचोदक नावाचे सरोवर आहे, तिथे अचोदा प्रकट झाली. वारणाच्या आज्ञेने ती पुन्हा मास्याच्या गर्भात जन्माला आली.

तस्या यत्राश्रमः पुण्यः पुण्यकृद्भिर्निषेवितः। सकृद्दत्तं तु वै श्राद्धमक्षयं समुदाहृतम्। तस्यां योग समाधाने दत्तं युगपदुद्भवेत् ।। १५.

जिथे तिचे पुण्याश्रम आहे, जेथे सत्पुरुष येतात, तिथे एकदाच दिलेले श्राद्धही अमर्यादित फल देते. योगाने जे काही दिले जाते ते लगेच प्राप्त होते.

कुबेरतुङ्गे व्यामोच्चे व्यासतीर्थे तथैव च। पुण्यः स ब्राह्मणो दद्याछ्राद्धमानन्त्यमक्षयम् ।। १५.

कुबेराच्या शिखरावर, व्यामाच्या उंचीवर आणि व्यासतटीवर ब्राह्मणाने केलेले श्राद्ध अनंत आणि अक्षय पुण्य देते.

सिद्धैस्तु सेविता नित्यं दृश्यते नाकृतात्मभिः। अनिवर्त्तनं तु नन्दायां वेद्यां प्रागुत्तरे दिशि ।। १५.

तेथे सिद्धजन नेहमी येतात, पण अपवित्र मनाच्या लोकांना ते दिसत नाही. नंदा या वेदीवर, पूर्वोत्तर दिशेला, पुन्हा जन्म नाही.

सिद्धक्षेत्रं तु वै जुष्टं यत्प्राप्य न निवर्त्तते। महालये पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता ।। १५.

सिद्धांचे तीर्थ अत्यंत प्रिय आहे; तेथे गेल्यावर पुन्हा परतावे लागत नाही. महालयात, महादेवाने स्वतःचे स्थान स्थापन केले आहे.

देव्यालये तपस्तप्त्वा एकपादेन ईश्वरः। नीहारश्च युगं दिव्यमुमातुङ्गे स्थितं जलम् ।। १५.

देवीच्या मंदिरात, ईश्वराने एका पायावर उभे राहून तप केले. आणि दिव्य जल, धुक्यासारखे, उमाच्या शिखरावर स्थिर आहे.

उमा तुङ्गे भृगोस्तुङ्गे ब्रह्मतुङ्गे महालये। काद्रवत्यां च शाण्डिल्यां गुहायां वामनस्य च ।। १५.

उमाच्या शिखरावर, भृगूच्या शिखरावर, ब्रह्माच्या शिखरावर, महालयात, काद्रवती, शांडिल्य आणि वामनाच्या गुहेतही.

गत्वा चैतानि पूतः स्याच्छ्राद्धमक्षयमेव च। जपो होमस्तथा ध्यानं यत्किचित्सुकृतं भवेत् ।। १५.

या पवित्र स्थळी जाऊन माणूस शुद्ध होतो आणि तिथे केलेलं श्राद्ध कधीच नष्ट होत नाही. तिथे जप, होम, ध्यान किंवा कुठलाही चांगला कर्म केलं तर त्याला मोठं फळ मिळतं.

ब्रह्मचर्यं यजन्ते वै गुरुभक्ताः शतं समाः । एवमादीनि सद्यस्तां स्नात्वा प्राप्नोति सत्फल्म् ।। १५.

गुरुभक्त लोक शंभर वर्षे ब्रह्मचर्याचं पालन करतात, जणू काही ते यज्ञच करतात. या पवित्र स्थळी स्नान केल्यावर लगेचच असं उत्तम फळ मिळतं.

कुमारधारा तत्रैव दृष्टा पापप्रणाशनी। यानासनं च तत्रैव सद्यः स्याद्यत् प्रदृश्यते ।। १५.

तिथे कुमारधारा नावाची पवित्र धारा आहे, जी पाप नष्ट करणारी आहे. तिथे दिसणारी कुठलीही आसनं किंवा वाहनं लगेचच शुभ मानली जातात.

काश्यपस्य महातीर्थं कालसर्पिरिति श्रुतम्। तत्र श्राद्धानि देयानि नित्यमक्षयमिच्छता ।। १५.

कश्यपाचं मोठं तीर्थ 'कालसर्पी' म्हणून प्रसिद्ध आहे. जो कोणी कायम टिकणारं पुण्य हवं असेल त्याने तिथे नेहमी श्राद्ध करावं.

काश्यपस्य महातीर्थं कालसर्पिरिति श्रुतम्। तत्र श्राद्धानि देयानि नित्यमक्षयमिच्छता ।। १५.

कश्यपाचं मोठं तीर्थ 'कालसर्पी' म्हणून प्रसिद्ध आहे. जो कोणी कायम टिकणारं पुण्य हवं असेल त्याने तिथे नेहमी श्राद्ध करावं.

अक्षयं तु भवेच्छ्राद्धं शालग्रामसमन्ततः। दृष्ट्या न दृश्यते तत्र प्रत्यक्षमकृतात्मना ।। १५.

शाळग्रामाच्या आजूबाजूला केलेलं श्राद्ध खरंच कधीच नष्ट होत नाही. तिथे ते सर्वसामान्य डोळ्यांनी दिसत नाही, पण ज्याचं मन शुद्ध आहे त्याला ते थेट जाणवतं.

प्रत्यादेशो ह्यशिष्टानां शिष्टानां च निवेशनम् । तत्र चैव ह्रदे पुण्ये दिव्यो वै नागराड् यतः ।। १५.

तिथे अयोग्य लोकांसाठी वेगळं संकेत आहे आणि योग्य लोकांसाठी निवासस्थान आहे. त्या पवित्र तळ्यात दिव्य नागराज वास करतो.

पिण्डं गृह्णाति हिसतां न गृह्णात्यसतां हि सः। अतिप्रदीप्तैर्भुजगैर्भोक्तुमन्नं न शक्यते ।। १५.

तो सत्पुरुषांकडून पिंड स्वीकारतो, पण दुष्ट लोकांकडून घेत नाही. तिथे फार प्रखर सर्प असल्यामुळे अन्न खाता येत नाही.

प्रत्यक्षं दृश्यते धर्मस्तीर्थयोरनयोर्द्वयोः। देवदारुवने चापि चारयेस्तं निदर्शनम् ।। १५.

या दोन तीर्थांमध्ये धर्म थेट दिसतो. देवदारूच्या वनातही हेच उदाहरण अनुसरावं.

विधूतानि तु पापानि दृश्यन्ते सुकृतात्मना । भागीरथ्यां प्रयागे च नित्यमक्षय्यमुच्यते ।। १५.

सत्पुरुषांच्या पापांचा नायनाट होतो आणि ते स्पष्टपणे दिसून येतं. भागीरथी आणि प्रयाग येथे नेहमीच अक्षयत्व सांगितलं जातं.