वायुपुराणम्

पुण्डरीके महातीर्थे पुण्डरीकसमं फलम्। ब्रह्मतीर्थे महातीर्थे अश्वमेधफलं लभेत् ।। १५.

पुंडरीक या महातीर्थात केलेल्या कर्माचे फळ पुंडरीकासारखे मिळते. ब्रह्मतीर्थ या महातीर्थात अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते.

सिन्धुसागरसम्भेदे तदा पञ्चनदेऽक्षयम् । कीरकात्मा ततः पुण्यो मण्डवायां च पर्वते ।। १५.

सिंधू आणि समुद्राच्या संगमावर, तसेच पंचनद येथे पुण्य कधीच संपत नाही. त्यानंतर मंडवा पर्वतावर आत्मा शुद्ध होतो.

देयं सप्तह्रदे श्राद्धं मानसे च विशेषतः। महाकूटे च वन्दे च गिरौ त्रिरौ त्रिककुदे तथा ।। १५.

सप्तह्रद आणि विशेषतः मानस सरोवर येथे श्राद्ध करावे. तसेच महाकूट, वंद, गिरौ, त्रिरौ आणि त्रिककुड या पर्वतांवरही श्राद्ध द्यावे.

सन्ध्यायां च महावेद्यां दृश्यते महदद्भुतम्। अश्रद्दधानान्नाभ्येति साभ्येति च धृतव्रतान् ।। १५.

संध्याकाळी महावेदिकेवर एक अद्भुत गोष्ट दिसते. श्रद्धा नसलेले तिथे जात नाहीत, पण व्रत धारण केलेले मात्र तिथे पोहोचतात.

जातवेदः शिला तत्र साक्षादग्नेः सनातनी। श्राद्धानि चाग्निकार्यं च तत्र कुर्यात् सदाक्षयम् ।। १५.

तिथे जातवेद नावाची शिला आहे, जी अग्निचे प्रत्यक्ष रूप आहे. तिथे केलेले श्राद्ध आणि अग्निकर्म नेहमी अक्षय राहते.

संश्रयित्वैकमेकेन सायाह्नं प्रति नित्यशः। तस्मिन्देयं सदा श्राद्धं पितॄणामक्षयार्थिना ।। १५.

जो कोणी तिथे दर संध्याकाळी एकटा राहतो, त्याने पितरांसाठी नेहमी अक्षय फळाची इच्छा ठेवून श्राद्ध करावे.

कृतात्मा वाऽकृतात्मा वा यत्र विज्ञायते नरः। स्वर्ग्यमार्गप्रदं नाम तीर्थं सद्यो वरप्रदम्। वैराण्युत्सृज्य तस्मिस्तु दिवं सप्तर्षयो गताः ।। १५.

कोणताही पुरुष, पूर्णत्वास पोहोचलेला असो वा नसलेला, तिथे ओळखला गेला की त्या तीर्थाचे नाव स्वर्गमार्ग देणारे आहे आणि ते त्वरित वर देणारे आहे. तिथे सप्तर्षींनी आपली वैरभावना सोडून स्वर्ग गाठला.

अद्यापि तानि दृश्यन्ते वैराण्येव गतानि तु। स्नात्वा स्वर्गमवाप्नोति तस्मिस्तीर्थोत्तमे नरः ।। १५.

आजही त्या जागा दिसतात जिथे सप्तर्षींनी वैर सोडून प्रवेश केला. जो कोणी त्या श्रेष्ठ तीर्थात स्नान करतो, तो स्वर्ग प्राप्त करतो.

ख्यातमायतनं तत्र नन्दिसिद्ध निषेवितम्। नन्दीश्वरस्य या मूर्त्तिर्दुराजारैर्न दृश्यते ।। १५.

तिथे एक प्रसिद्ध स्थान आहे, जिथे नंदी आणि सिद्ध नेहमी वावरतात. नंदीश्वराची मूर्ती तिथे दुष्ट लोकांना दिसत नाही.

दृश्यन्ते काञ्चना यूपाः सञ्चिष्ये भास्करोदये। कृत्वा प्रदक्षिणं ते तु गच्छन्त्यन्तर्हिता दिवम् ।। १५.

तिथे सोन्याचे यूप (यज्ञस्तंभ) दिसतात, जे सूर्य उगवल्यावर चमकतात. त्यांची प्रदक्षिणा केल्यावर लोक अदृश्य होऊन स्वर्गात जातात.

सर्वतश्च कुरुक्षेत्रं सुतीर्थञ्च विशेषतः। पुण्यं सनत्कुमारस्य योगेशस्य महात्मनः। कीर्त्त्यते च तिलान्दत्त्वा पितॄणां वै सदाऽक्षयम् ।। १५.

सर्व बाजूंनी कुरुक्षेत्र आहे, विशेषतः एक अतिशय पवित्र तीर्थ आहे. ते महान योगी सनत्कुमार यांना समर्पित आहे. तिथे तिळांचे दान केल्याने पितरांना नेहमी अक्षय पुण्य मिळते.

ओजसे चाक्षयं श्राद्धं धर्मराजनिवेशने। श्राद्धं दत्तममावस्यां विधिना च यथाक्रमम् ।। १५.

बलासाठी, धर्मराजाच्या निवासस्थानी केलेले श्राद्ध कधीही नाश पावत नाही. अमावस्येला योग्य विधीने केलेले श्राद्धही असेच अमर्यादित फल देणारे असते.

पुनः सन्निहितानां वै कुरुक्षेत्रे विशेषतः। अर्चयेद्वा पितॄंस्तत्र सत्पुत्रस्त्वनृणो भवेत् ।। १५.

विशेषतः कुरुक्षेत्रात जेथे पितर उपस्थित असतात, तेथे त्यांची पूजा करावी. असे केल्याने खरा पुत्र सर्व ऋणांतून मुक्त होतो.

विनशने सरस्वत्यां प्लक्षप्रश्रवणे तथा। व्यासतीर्थे सरस्वत्यां ब्रह्मक्षेत्रे विशेषतः ।। १५.

सरस्वती नदी ज्या ठिकाणी अदृश्य होते, प्लक्षप्रश्रवण, सरस्वतीवरील व्यासतट आणि विशेषतः ब्रह्मक्षेत्र—

देयमोङ्कारपठनैः श्राद्धमक्षयमिच्छता। सर्वतश्चैव गङ्ग्यां मैनाके च नगोत्तमे ।। १५.

जो कोणी अमर्यादित फल मिळावे असे इच्छितो, त्याने ओंकाराचा जप करत श्राद्ध द्यावे. तसेच गंगेच्या काठी कुठेही किंवा महानग मेनाका पर्वतावरही ते करावे.

यमुनाप्रभवे चैव सर्वपापैः प्रमुच्यते । अत्युष्णाश्चातिशीताश्च आपस्तत्र निदर्शनम् ।। १५.

यमुनेच्या उगमस्थानी सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते. तेथील फार गरम आणि फार थंड पाणी याचेच उदाहरण आहे.

यमस्य भगिनी पुण्या मार्त्तण्डदुहिता तथा। तत्राक्षयं तदा श्राद्धं पितृभिः पूर्वकीर्त्तितम् ।। १५.

ती यमाची पुण्यवान बहीण आणि मार्तंडाची कन्या आहे. तेथे केलेले श्राद्ध कधीही नाश पावत नाही, असे पूर्वी पितरांनी गौरविले आहे.

ब्रह्मानुगह्रदे स्नात्वा सद्यो भवति ब्राह्मणः। तस्मिन् हि श्राद्धमानन्त्यं जपहोमतपांसि च ।। १५.

ब्रह्मदेवाच्या कृपेने पावन झालेल्या सरोवरात स्नान केल्यावर लगेच ब्राह्मणत्व प्राप्त होते. तेथे श्राद्ध, जप, होम आणि तप यांना अंत नाही.

स्थाणुभूतश्चरंस्तत्र वसिष्ठो वै महातपाः। अद्यापि यत्र दृश्यन्ते पादपा मणिचर्च्चिताः ।। १५.

तेथे वसिष्ठ ऋषींनी महान तप करून स्थिर स्थितीत उभे राहत स्तंभासारखे झाले. आजही तिथे रत्नांनी सजलेली झाडे दिसतात.

तुला तु दृश्यते यत्र धर्माधर्मप्रदर्शिनी। यया वै तुलितं विप्रैस्तीर्थानां फलमुत्तमम् ।। १५.

जिथे धर्म आणि अधर्म दाखवणारी तुला दिसते, ज्या तुलेत ब्राह्मणांनी तीर्थांचे श्रेष्ठ फळ मोजले जाते.

पितॄणां दुहिता योगा गन्धकालीति विश्रुता। चतुर्थो ब्रह्मणश्चांशः पराशरकुलोद्वहः ।। १५.

योगा नावाची, गंधकाळी म्हणून प्रसिद्ध असलेली पितरांची कन्या आहे. ती ब्रह्मदेवाचा चतुर्थांश आहे आणि पराशर कुलाची कीर्ती आहे.

व्यस्य त्वेकं चतुर्द्धा तु वेदं धीमान् महामुनिः। महायोगं महात्मानं यो व्यासं जनयिष्यति ।। १५.

तो बुद्धिमान आणि महान ऋषी एक वेद चार भागांत विभागेल. तो महायोगी आणि महात्मा व्यासाचा जन्मदाता होईल.

अच्छोदकं नाम सरो यत्राच्छोदा समुच्छ्रिता । मत्स्ययोनौ पुनर्जाता नियोगाद्वारणेन तु ।। १५.

जिथे अचोदक नावाचे सरोवर आहे, तिथे अचोदा प्रकट झाली. वारणाच्या आज्ञेने ती पुन्हा मास्याच्या गर्भात जन्माला आली.

तस्या यत्राश्रमः पुण्यः पुण्यकृद्भिर्निषेवितः। सकृद्दत्तं तु वै श्राद्धमक्षयं समुदाहृतम्। तस्यां योग समाधाने दत्तं युगपदुद्भवेत् ।। १५.

जिथे तिचे पुण्याश्रम आहे, जेथे सत्पुरुष येतात, तिथे एकदाच दिलेले श्राद्धही अमर्यादित फल देते. योगाने जे काही दिले जाते ते लगेच प्राप्त होते.

कुबेरतुङ्गे व्यामोच्चे व्यासतीर्थे तथैव च। पुण्यः स ब्राह्मणो दद्याछ्राद्धमानन्त्यमक्षयम् ।। १५.

कुबेराच्या शिखरावर, व्यामाच्या उंचीवर आणि व्यासतटीवर ब्राह्मणाने केलेले श्राद्ध अनंत आणि अक्षय पुण्य देते.

सिद्धैस्तु सेविता नित्यं दृश्यते नाकृतात्मभिः। अनिवर्त्तनं तु नन्दायां वेद्यां प्रागुत्तरे दिशि ।। १५.

तेथे सिद्धजन नेहमी येतात, पण अपवित्र मनाच्या लोकांना ते दिसत नाही. नंदा या वेदीवर, पूर्वोत्तर दिशेला, पुन्हा जन्म नाही.

सिद्धक्षेत्रं तु वै जुष्टं यत्प्राप्य न निवर्त्तते। महालये पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता ।। १५.

सिद्धांचे तीर्थ अत्यंत प्रिय आहे; तेथे गेल्यावर पुन्हा परतावे लागत नाही. महालयात, महादेवाने स्वतःचे स्थान स्थापन केले आहे.

देव्यालये तपस्तप्त्वा एकपादेन ईश्वरः। नीहारश्च युगं दिव्यमुमातुङ्गे स्थितं जलम् ।। १५.

देवीच्या मंदिरात, ईश्वराने एका पायावर उभे राहून तप केले. आणि दिव्य जल, धुक्यासारखे, उमाच्या शिखरावर स्थिर आहे.

उमा तुङ्गे भृगोस्तुङ्गे ब्रह्मतुङ्गे महालये। काद्रवत्यां च शाण्डिल्यां गुहायां वामनस्य च ।। १५.

उमाच्या शिखरावर, भृगूच्या शिखरावर, ब्रह्माच्या शिखरावर, महालयात, काद्रवती, शांडिल्य आणि वामनाच्या गुहेतही.