वायुपुराणम्

यस्त्वाग्निं प्रविशेत्तत्र नाकपृष्ठे स मोदते। अग्निः शान्तः पुनर्जातस्तस्मिन्दत्तं तदक्षयम् ।। १५.

जो तिथे अग्नीत प्रवेश करतो, त्याला स्वर्गात आनंद मिळत नाही; अग्नी शांत होतो आणि पुन्हा प्रकटतो, आणि तिथे दिलेले सर्व काही अक्षय असते.

दशाश्वमदिके तीर्थे तीर्थे पञ्चाश्वमेधिके। यथोद्दिष्टं फलं तेषां क्रतूनां नात्र संशयः ।। १५.

दहा अश्वमेधांच्या तीरावर आणि पन्नास अश्वमेधांच्या तीरावर, जशी फळे सांगितली आहेत, तशीच मिळतात; यात काहीही शंका नाही.

ख्यातं हयशिरो नाम तीर्थं सद्यो वरप्रदम्। श्राद्धं तत्र तदाक्षय्यं दत्त्वा स्वर्गे च मोदते ।। १५.

हयशिर नावाचे तीर्थ प्रसिद्ध आहे, ते त्वरित वर देणारे आहे; तिथे केलेले श्राद्ध कधीही नष्ट होत नाही, आणि स्वर्गात आनंद मिळतो.

श्राद्धं कुम्भे विमुच्यन्ति ज्ञेयं पापनिषूदनम्। श्राद्धं तत्राक्षयं प्रोक्तं जप्यहोमतपांसि च ।। १५.

कुंभात श्राद्ध अर्पण केल्यास ते पापांचा नाश करणारे समजावे. तिथे केलेले श्राद्ध, जप, होम आणि तप हे सर्व अक्षय फळ देणारे आहेत.

अझतुङ्गे शुभे तीर्थे तर्पयेत्सततं पितॄन्। दृश्यते पर्वसु च्छाया यत्र नित्यं दिवौकसाम्। पृथिव्यामक्षयं दत्तं निरुजा यत्र पाण्डवाः ।। १५.

त्या उंच आणि पवित्र तीर्थस्थळी नेहमी पितरांना तृप्त करावे. तिथे सणाच्या दिवशी देवतांची छाया नेहमी दिसते. पृथ्वीवर जे काही तिथे दिले जाते ते कधीच संपत नाही, आणि पांडव तिथे निरोगी होते.

योगेश्वरैः सदा जुष्टं सर्वपापबहिष्कृतैः। दद्याच्छ्राद्धन्तु यस्तस्मिस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम् ।। १५.

त्या ठिकाणी नेहमी योगेश्वर आणि सर्व पापांपासून मुक्त असणारे लोक वावरतात. जो कोणी तिथे श्राद्ध करतो, त्याला मिळणारे फळ मी सांगतो.

अर्चितास्तेन वै साक्षाद्भवन्ति पितरः सदा। अस्मिँल्लोके वशी यः स्यात्प्रेत्य स्वर्गे स मोदते ।। १५.

त्याच्या हातून पितरांचे खरे अर्थाने पूजन होते. या जगात तो सामर्थ्यवान होतो आणि मृत्यूनंतर स्वर्गात आनंदाने वावरतो.

प्रायशः प्रवरः पुण्यः शिवो नाम ह्रदस्तथा। तत्र व्याससरः पुण्यं दिव्यं ब्रह्मसरस्तथा ।। १५.

शिव नावाचे सरोवर अतिशय पवित्र आणि श्रेष्ठ आहे. तिथे व्यास आणि ब्रह्मा यांचीही दिव्य आणि पुण्य सरोवरे आहेत.

उज्जन्तः पर्वतः पुण्यो वसिष्ठस्य महात्मनः। ऋग्यजुःसामशिरसः कापोतः पुष्पसाह्वयः। आख्यातः पञ्चमो वेदः सृष्ट्वा ह्येतेषु ब्रह्मणा ।। १५.

उज्जंत नावाचा पवित्र डोंगर वसिष्ठ ऋषींचा आहे. पुष्पसाह्वय नावाचा कापोतक हा ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेदाचा मुख्य भाग आहे. ब्रह्मदेवाने तिथे पाचवा वेद निर्माण केला असे म्हणतात.

गत्वैतान् मुच्यते पापाद्द्विजो वह्निः सनातनः १५.

जो ब्राह्मण या सर्व स्थळी जातो, तो जणू सनातन अग्निप्रमाणे पापमुक्त होतो.

पुण्डरीके महातीर्थे पुण्डरीकसमं फलम्। ब्रह्मतीर्थे महातीर्थे अश्वमेधफलं लभेत् ।। १५.

पुंडरीक या महातीर्थात केलेल्या कर्माचे फळ पुंडरीकासारखे मिळते. ब्रह्मतीर्थ या महातीर्थात अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते.

सिन्धुसागरसम्भेदे तदा पञ्चनदेऽक्षयम् । कीरकात्मा ततः पुण्यो मण्डवायां च पर्वते ।। १५.

सिंधू आणि समुद्राच्या संगमावर, तसेच पंचनद येथे पुण्य कधीच संपत नाही. त्यानंतर मंडवा पर्वतावर आत्मा शुद्ध होतो.

देयं सप्तह्रदे श्राद्धं मानसे च विशेषतः। महाकूटे च वन्दे च गिरौ त्रिरौ त्रिककुदे तथा ।। १५.

सप्तह्रद आणि विशेषतः मानस सरोवर येथे श्राद्ध करावे. तसेच महाकूट, वंद, गिरौ, त्रिरौ आणि त्रिककुड या पर्वतांवरही श्राद्ध द्यावे.

सन्ध्यायां च महावेद्यां दृश्यते महदद्भुतम्। अश्रद्दधानान्नाभ्येति साभ्येति च धृतव्रतान् ।। १५.

संध्याकाळी महावेदिकेवर एक अद्भुत गोष्ट दिसते. श्रद्धा नसलेले तिथे जात नाहीत, पण व्रत धारण केलेले मात्र तिथे पोहोचतात.

जातवेदः शिला तत्र साक्षादग्नेः सनातनी। श्राद्धानि चाग्निकार्यं च तत्र कुर्यात् सदाक्षयम् ।। १५.

तिथे जातवेद नावाची शिला आहे, जी अग्निचे प्रत्यक्ष रूप आहे. तिथे केलेले श्राद्ध आणि अग्निकर्म नेहमी अक्षय राहते.

संश्रयित्वैकमेकेन सायाह्नं प्रति नित्यशः। तस्मिन्देयं सदा श्राद्धं पितॄणामक्षयार्थिना ।। १५.

जो कोणी तिथे दर संध्याकाळी एकटा राहतो, त्याने पितरांसाठी नेहमी अक्षय फळाची इच्छा ठेवून श्राद्ध करावे.

कृतात्मा वाऽकृतात्मा वा यत्र विज्ञायते नरः। स्वर्ग्यमार्गप्रदं नाम तीर्थं सद्यो वरप्रदम्। वैराण्युत्सृज्य तस्मिस्तु दिवं सप्तर्षयो गताः ।। १५.

कोणताही पुरुष, पूर्णत्वास पोहोचलेला असो वा नसलेला, तिथे ओळखला गेला की त्या तीर्थाचे नाव स्वर्गमार्ग देणारे आहे आणि ते त्वरित वर देणारे आहे. तिथे सप्तर्षींनी आपली वैरभावना सोडून स्वर्ग गाठला.

अद्यापि तानि दृश्यन्ते वैराण्येव गतानि तु। स्नात्वा स्वर्गमवाप्नोति तस्मिस्तीर्थोत्तमे नरः ।। १५.

आजही त्या जागा दिसतात जिथे सप्तर्षींनी वैर सोडून प्रवेश केला. जो कोणी त्या श्रेष्ठ तीर्थात स्नान करतो, तो स्वर्ग प्राप्त करतो.

ख्यातमायतनं तत्र नन्दिसिद्ध निषेवितम्। नन्दीश्वरस्य या मूर्त्तिर्दुराजारैर्न दृश्यते ।। १५.

तिथे एक प्रसिद्ध स्थान आहे, जिथे नंदी आणि सिद्ध नेहमी वावरतात. नंदीश्वराची मूर्ती तिथे दुष्ट लोकांना दिसत नाही.

दृश्यन्ते काञ्चना यूपाः सञ्चिष्ये भास्करोदये। कृत्वा प्रदक्षिणं ते तु गच्छन्त्यन्तर्हिता दिवम् ।। १५.

तिथे सोन्याचे यूप (यज्ञस्तंभ) दिसतात, जे सूर्य उगवल्यावर चमकतात. त्यांची प्रदक्षिणा केल्यावर लोक अदृश्य होऊन स्वर्गात जातात.

सर्वतश्च कुरुक्षेत्रं सुतीर्थञ्च विशेषतः। पुण्यं सनत्कुमारस्य योगेशस्य महात्मनः। कीर्त्त्यते च तिलान्दत्त्वा पितॄणां वै सदाऽक्षयम् ।। १५.

सर्व बाजूंनी कुरुक्षेत्र आहे, विशेषतः एक अतिशय पवित्र तीर्थ आहे. ते महान योगी सनत्कुमार यांना समर्पित आहे. तिथे तिळांचे दान केल्याने पितरांना नेहमी अक्षय पुण्य मिळते.

ओजसे चाक्षयं श्राद्धं धर्मराजनिवेशने। श्राद्धं दत्तममावस्यां विधिना च यथाक्रमम् ।। १५.

बलासाठी, धर्मराजाच्या निवासस्थानी केलेले श्राद्ध कधीही नाश पावत नाही. अमावस्येला योग्य विधीने केलेले श्राद्धही असेच अमर्यादित फल देणारे असते.

पुनः सन्निहितानां वै कुरुक्षेत्रे विशेषतः। अर्चयेद्वा पितॄंस्तत्र सत्पुत्रस्त्वनृणो भवेत् ।। १५.

विशेषतः कुरुक्षेत्रात जेथे पितर उपस्थित असतात, तेथे त्यांची पूजा करावी. असे केल्याने खरा पुत्र सर्व ऋणांतून मुक्त होतो.

विनशने सरस्वत्यां प्लक्षप्रश्रवणे तथा। व्यासतीर्थे सरस्वत्यां ब्रह्मक्षेत्रे विशेषतः ।। १५.

सरस्वती नदी ज्या ठिकाणी अदृश्य होते, प्लक्षप्रश्रवण, सरस्वतीवरील व्यासतट आणि विशेषतः ब्रह्मक्षेत्र—

देयमोङ्कारपठनैः श्राद्धमक्षयमिच्छता। सर्वतश्चैव गङ्ग्यां मैनाके च नगोत्तमे ।। १५.

जो कोणी अमर्यादित फल मिळावे असे इच्छितो, त्याने ओंकाराचा जप करत श्राद्ध द्यावे. तसेच गंगेच्या काठी कुठेही किंवा महानग मेनाका पर्वतावरही ते करावे.

यमुनाप्रभवे चैव सर्वपापैः प्रमुच्यते । अत्युष्णाश्चातिशीताश्च आपस्तत्र निदर्शनम् ।। १५.

यमुनेच्या उगमस्थानी सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते. तेथील फार गरम आणि फार थंड पाणी याचेच उदाहरण आहे.

यमस्य भगिनी पुण्या मार्त्तण्डदुहिता तथा। तत्राक्षयं तदा श्राद्धं पितृभिः पूर्वकीर्त्तितम् ।। १५.

ती यमाची पुण्यवान बहीण आणि मार्तंडाची कन्या आहे. तेथे केलेले श्राद्ध कधीही नाश पावत नाही, असे पूर्वी पितरांनी गौरविले आहे.

ब्रह्मानुगह्रदे स्नात्वा सद्यो भवति ब्राह्मणः। तस्मिन् हि श्राद्धमानन्त्यं जपहोमतपांसि च ।। १५.

ब्रह्मदेवाच्या कृपेने पावन झालेल्या सरोवरात स्नान केल्यावर लगेच ब्राह्मणत्व प्राप्त होते. तेथे श्राद्ध, जप, होम आणि तप यांना अंत नाही.

स्थाणुभूतश्चरंस्तत्र वसिष्ठो वै महातपाः। अद्यापि यत्र दृश्यन्ते पादपा मणिचर्च्चिताः ।। १५.

तेथे वसिष्ठ ऋषींनी महान तप करून स्थिर स्थितीत उभे राहत स्तंभासारखे झाले. आजही तिथे रत्नांनी सजलेली झाडे दिसतात.