वायुपुराणम्

नदी प्रवर्त्तते ताभ्यस्ताम्रपर्णीति नामतः। योषेव समहाखेदा दक्षिणं याति सागरम् ।। १५.

त्या वृक्षांमधून ताम्रवर्णी नावाची नदी वाहते; मोठ्या श्रमाने थकलेल्या स्त्रीप्रमाणे ती दक्षिणेकडे समुद्राकडे जाते.

नद्यास्तस्यास्तु या आपो मूर्च्छमाना महोदधौ। शङ्खा भवन्ति मुक्ताश्च जायन्ते शङ्खमुक्तिकाः ।। १५.

त्या नदीचे पाणी जेव्हा मोठ्या समुद्रात मिसळते, तेव्हा ते शंख आणि मोती बनते, आणि शंखमुक्ता निर्माण होतात.

उदकानयनं कृत्वा शङ्खमौक्तिकसंयुतम्। आधिभिर्व्याधिभिश्चैव मुक्ता यान्त्यमरावतीम् ।। १५.

शंख आणि मोत्यांनी युक्त पाणी आणल्यावर, लोक मानसिक आणि शारीरिक आजारांपासून मुक्त होतात आणि अमरावतीला जातात.

चन्दनेभ्यः प्रयुक्तानां शङ्खानां मौक्तिकस्य च। पाप कर्तॄनपि पितॄंश्तारयन्ति यथा श्रुतिः ।। १५.

चंदनाने अभिषेक केलेले शंख आणि मोती, पापी पितरांनाही तारतात, असे श्रुती सांगते.

चन्द्रतीर्थे कुमार्य्यान्तु कावेर्य्यां प्रभवेऽक्षये। श्रीपर्वतस्य तीर्थेषु वैकृते च तथा गिरौ ।। १५.

चंद्रतीर्थ, कावेरीच्या अक्षय उगमावर, श्रीपर्वताच्या तीर्थस्थळी आणि वैकृत पर्वतावरही.

एकस्था यत्र दृश्यन्ते वृक्षा ह्योशिरपर्वते। पालाशाः खादिरा बिल्वा प्लक्षाश्वत्थविकङ्कताः ।। १५.

ओशिर नावाच्या पर्वतावर जिथे पळस, खैर, बेल, प्लक्ष, अश्वत्थ आणि विकंकट हे झाडे एकत्र दिसतात.

एतद्धि मण्डलं सिद्धं यज्ञीयं द्विजसत्तमाः। अस्मिन् मुक्त्वा जनोऽङ्गानि क्षिप्रं यात्यमरावतीम् ।। १५.

हे मंडळ यज्ञासाठी पवित्र मानले गेले आहे, हे श्रेष्ठ द्विजांनो. इथे शरीर सोडल्यावर लोक पटकन अमरावतीला पोहोचतात.

कर्माणि स्वप्रयुक्तानि सिध्यन्ति प्रभवात्यये । दुष्प्रसक्तानि पितृषु प्रयुक्तानि भवन्त्युत ।। १५.

स्वतः केलेली कर्मे त्यांचा परिणाम संपल्यावर फळ देतात; आणि जे पितरांसाठी केले जातात, तीही योग्य वेळी फळ देतात.

पितॄणां दुहिता पुण्या नर्मदा सरितां वरा। तत्र श्राद्धानि दत्तानि अक्षयाणि भवन्त्युत ।। १५.

पितरांची पुण्यशाली कन्या म्हणजे नर्मदा, नद्यांमध्ये श्रेष्ठ. तिथे केलेली श्राद्धे कधीही नष्ट होत नाहीत.

माठरस्य वने पुण्ये सिद्धचारणसेविते। अन्तर्द्धानं न गच्छन्ति सत्तास्तस्मिन्महागिरौ ।। १५.

माठराच्या पवित्र वनात, जिथे सिद्ध आणि चारण वावरतात, त्या महान पर्वतावर जीव कधीही अदृश्य होत नाहीत.

विन्ध्ये चैव गिरौ पुण्ये धर्माधर्मनिदर्शनम्। पापधारां न पश्यन्ति धारां पश्यन्ति साधवः ।। १५.

पवित्र विंध्य पर्वतावर, जेथे धर्म आणि अधर्म यांचा भेद स्पष्ट होतो, तिथे सज्जनांना पापाची धारा दिसत नाही, पण पुण्याची धारा मात्र दिसते.

तस्यां न दृश्यते पापं केषाञ्चित् पापकर्मणाम्। स्पष्टा भवति सा धारा प्रायशः शुभकर्मणाम् ।। १५.

त्या ठिकाणी काही पाप करणाऱ्यांनाही पाप दिसत नाही; पण पुण्य करणाऱ्यांसाठी ती धारा नेहमीच स्पष्ट असते.

कौशलायां मतङ्गस्य वापी पापनिषूदनी। स्नातास्तस्यां दिवं यान्ति कामचारविहङ्गमाः ।। १५.

कौशलात मटंगाची विहीर पाप नष्ट करणारी आहे; तिथे स्नान केले की, लोक पक्ष्यांसारखे मुक्तपणे स्वर्गात जातात.

कुमारकोशलातीर्थे पर्वते पालपञ्जरे। पाण्डु कूले समुद्रान्ते पण्डारकवने तथा ।। १५.

कुमारकोशलाच्या तीरावर, रक्षण करणाऱ्यांच्या पर्वतावर, समुद्राच्या टोकावरच्या फिकट काठावर, आणि पांडारकाच्या वनातही.

विमले च विपापे च सत्कृत्य प्रभवेऽभये। भीवृक्षे गृध्रकूटे च जम्बूमार्गे च नित्यशः ।। १५.

विमल आणि विपाप या ठिकाणी, भीवृक्ष, गृध्रकूट आणि जांभू मार्गावर, नेहमीच निर्भयतेचे स्थान मानले जाते.

असितस्य गुरोः पुण्ये योगाचार्यस्य धीमतः। तत्रापि श्राद्धमानन्त्यमसितायाञ्च नित्यशः ।। १५.

योगशास्त्राचे ज्ञानी गुरु असित यांच्या पवित्र स्थळी, तिथेही आणि असिताच्या ठिकाणी नेहमीच श्राद्धे अनंत असतात.

पुष्करेष्वक्षयं श्राद्धं तपश्चैव महाफलम्। महोदधौ प्रभासे च तस्मादेवं विनिर्द्दिशेत् ।। १५.

पुष्कर येथे श्राद्धे कधीही नष्ट होत नाहीत, आणि तप मोठे फळ देते; महासागरात आणि प्रभास येथेही तसेच मानावे.

देविकायां वृषो नाम कूपः सिद्धनिषेवितः। समुत्पतन्ति तस्यापो गवां शब्देन नित्यशः ।। १५.

देविकेच्या ठिकाणी वृष नावाचा विहीर आहे, जिथे सिद्ध नेहमी येतात; तिथे पाण्याचा आवाज नेहमी गाईंच्या आवाजासारखा येतो.

योगेश्वरैः सदा जुष्टः सर्वपापबहिष्कृतैः। दद्याच्छ्राद्धन्तु यस्तस्मिंस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम् ।। १५.

योगेश्वरांनी नेहमी वंदन केलेले, सर्व पापांपासून मुक्त असलेले हे स्थान; जो तिथे श्राद्ध करतो, त्याला मी फळ सांगतो.

अक्षयं सार्वकामीयं श्राद्धं प्रीणाति वै पितॄन्। जातवेदः शिला तत्र साक्षादग्नेः सनातनी ।। १५.

तिथे केलेले श्राद्ध कधीही नष्ट होत नाही आणि सर्व इच्छा पूर्ण करणारे असते, पितरांना खरेच संतोष मिळतो; जातवेद, तिथली शिला, हा अग्नीचा शाश्वत साक्षी आहे.

यस्त्वाग्निं प्रविशेत्तत्र नाकपृष्ठे स मोदते। अग्निः शान्तः पुनर्जातस्तस्मिन्दत्तं तदक्षयम् ।। १५.

जो तिथे अग्नीत प्रवेश करतो, त्याला स्वर्गात आनंद मिळत नाही; अग्नी शांत होतो आणि पुन्हा प्रकटतो, आणि तिथे दिलेले सर्व काही अक्षय असते.

दशाश्वमदिके तीर्थे तीर्थे पञ्चाश्वमेधिके। यथोद्दिष्टं फलं तेषां क्रतूनां नात्र संशयः ।। १५.

दहा अश्वमेधांच्या तीरावर आणि पन्नास अश्वमेधांच्या तीरावर, जशी फळे सांगितली आहेत, तशीच मिळतात; यात काहीही शंका नाही.

ख्यातं हयशिरो नाम तीर्थं सद्यो वरप्रदम्। श्राद्धं तत्र तदाक्षय्यं दत्त्वा स्वर्गे च मोदते ।। १५.

हयशिर नावाचे तीर्थ प्रसिद्ध आहे, ते त्वरित वर देणारे आहे; तिथे केलेले श्राद्ध कधीही नष्ट होत नाही, आणि स्वर्गात आनंद मिळतो.

श्राद्धं कुम्भे विमुच्यन्ति ज्ञेयं पापनिषूदनम्। श्राद्धं तत्राक्षयं प्रोक्तं जप्यहोमतपांसि च ।। १५.

कुंभात श्राद्ध अर्पण केल्यास ते पापांचा नाश करणारे समजावे. तिथे केलेले श्राद्ध, जप, होम आणि तप हे सर्व अक्षय फळ देणारे आहेत.

अझतुङ्गे शुभे तीर्थे तर्पयेत्सततं पितॄन्। दृश्यते पर्वसु च्छाया यत्र नित्यं दिवौकसाम्। पृथिव्यामक्षयं दत्तं निरुजा यत्र पाण्डवाः ।। १५.

त्या उंच आणि पवित्र तीर्थस्थळी नेहमी पितरांना तृप्त करावे. तिथे सणाच्या दिवशी देवतांची छाया नेहमी दिसते. पृथ्वीवर जे काही तिथे दिले जाते ते कधीच संपत नाही, आणि पांडव तिथे निरोगी होते.

योगेश्वरैः सदा जुष्टं सर्वपापबहिष्कृतैः। दद्याच्छ्राद्धन्तु यस्तस्मिस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम् ।। १५.

त्या ठिकाणी नेहमी योगेश्वर आणि सर्व पापांपासून मुक्त असणारे लोक वावरतात. जो कोणी तिथे श्राद्ध करतो, त्याला मिळणारे फळ मी सांगतो.

अर्चितास्तेन वै साक्षाद्भवन्ति पितरः सदा। अस्मिँल्लोके वशी यः स्यात्प्रेत्य स्वर्गे स मोदते ।। १५.

त्याच्या हातून पितरांचे खरे अर्थाने पूजन होते. या जगात तो सामर्थ्यवान होतो आणि मृत्यूनंतर स्वर्गात आनंदाने वावरतो.

प्रायशः प्रवरः पुण्यः शिवो नाम ह्रदस्तथा। तत्र व्याससरः पुण्यं दिव्यं ब्रह्मसरस्तथा ।। १५.

शिव नावाचे सरोवर अतिशय पवित्र आणि श्रेष्ठ आहे. तिथे व्यास आणि ब्रह्मा यांचीही दिव्य आणि पुण्य सरोवरे आहेत.

उज्जन्तः पर्वतः पुण्यो वसिष्ठस्य महात्मनः। ऋग्यजुःसामशिरसः कापोतः पुष्पसाह्वयः। आख्यातः पञ्चमो वेदः सृष्ट्वा ह्येतेषु ब्रह्मणा ।। १५.

उज्जंत नावाचा पवित्र डोंगर वसिष्ठ ऋषींचा आहे. पुष्पसाह्वय नावाचा कापोतक हा ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेदाचा मुख्य भाग आहे. ब्रह्मदेवाने तिथे पाचवा वेद निर्माण केला असे म्हणतात.