वायुपुराणम्

पूर्व्वं निवेदयेत्पिण्डं पश्चाद्विप्रांश्च भोजयेत्। योगात्मानो महात्मानः पितरो योग सम्भवाः। सोममाप्याययन्त्येते पितरो योगमास्थिताः ।। १४.

सर्वप्रथम पिंड अर्पण करावा, त्यानंतर ब्राह्मणांना जेवू घालावे. योगसंपन्न, महात्मा पितर सोमरसाने तृप्त होतात.

तस्माद्दद्याच्‌छुचिः पिण्डान् योगिभ्यस्तत्परायणः । पितॄणां हि भवेदेतत्साक्षादिव हुतं हविः ।। १४.

म्हणून जो या कार्याला समर्पित आहे, त्याने शुद्धतेने योग्यांना पिंड अर्पण करावा. कारण पितरांसाठी हे अग्नीमध्ये होम केल्यासारखेच आहे.

ब्राह्मणानां सहस्रेभ्यो योगी चाग्रासने यदि। यजमानञ्च भोक्तॄंश्च नौरिवाम्भसि तारयेत् ।। १४.

हजार ब्राह्मणांमध्ये जर प्रमुख आसनावर योगी असेल, तर तो नौकेप्रमाणे यजमान आणि जेवणाऱ्यांना पलीकडे नेतो.

असतां प्रग्रहो यत्र सताञ्चैव विमानना। दण्डो देवकृतस्तत्र सद्यः पतति तारुणः ।। १४.

जिथे अयोग्यांना सन्मान मिळतो आणि योग्यांचा अपमान होतो, तिथे देवाचा कठोर दंड क्षणात पडतो.

हित्वागमं सधर्माणं बालिशं यत्र भोजयेत्। आदिकर्म समुत्सृज्य दाता तत्र विनश्यति ।। १४.

जिथे योग्य परंपरा सोडून अज्ञानी माणसाला जेवू घातले जाते आणि मुख्य कर्म टाळले जाते, तिथे दान करणारा नष्ट होतो.

पिण्डमग्नौ सदा दद्याद्भोगार्थी तु प्रयत्नतः । प्रजार्थी पत (त्न)ये दद्यान्मध्यमं तत्र पूर्वकम् ।। १४.

जो सुख उपभोगू इच्छितो, त्याने नेहमी अग्नीत पिंड अर्पण करावा. जो संतानासाठी इच्छितो, त्याने मधला पिंड पुत्रासाठी द्यावा.

उत्तमां द्युतिमन्विच्छन् गोषु नित्यं प्रयच्छति। प्रज्ञां पूजां यशः कीर्त्तिं गोषु नित्यं प्रयच्छति ।। १४.

जो सर्वोच्च तेज मिळवू इच्छितो, त्याने नेहमी उत्तम वस्तू गायींना द्याव्यात. बुद्धी, प्रतिष्ठा, कीर्ती आणि गौरव हे नेहमी गायींना द्यावेत.

प्रार्थयन्दीर्घमायुश्च वायसेभ्यः प्रयच्छति। सौकुमार्यमथान्विच्छन् कुक्कुटेभ्यः प्रयच्छति ।। १४.

जो दीर्घायुष्याची इच्छा करतो, त्याने कावळ्यांना द्यावे. जो कोमलता हवी असेल, त्याने कोंबड्यांना द्यावे.

एवमेतत्समुद्दिष्टं पिण्डनिर्वपणात् फलम्। आकाशं शमयेद्वापि स्थितौ सुदक्षिणामुखः। पितॄणां स्थानमाकाशं दक्षिणा चैव दिग्भवेत् ।। १४.

पिंड अर्पण केल्याचे फळ असे सांगितले आहे. उभे राहून दक्षिण किंवा नीट दक्षिण दिशेला तोंड करून हे करावे. कारण पितरांचे स्थान आकाश आहे आणि दक्षिण दिशा त्यांची मानली जाते.

एकं विप्राः पुनः प्राहुः पिण्डोद्धरणमग्रतः। अनुज्ञाते तु तैर्विप्रैर्वानमुद्वियतामिति ।। १४.

विद्वान ब्राह्मणांनी पुन्हा सांगितले की, प्रथम पिंड द्यावा. आणि त्या ब्राह्मणांनी परवानगी दिल्यावर पिंड उचलावा.

पुष्पाणां चफलानां च भक्ष्याणामन्नतस्तथा। अग्रमुद्धृत्य सर्वेषां जुहुयाज्जातवेदसि ।। १४.

फुलं, फळं आणि खाण्याच्या पदार्थांमध्ये, प्रत्येकाचा उत्तम भाग वेगळा काढावा आणि तो सर्व जाटवेद या अग्नीत अर्पण करावा.

भक्ष्यमन्नं तथा पेयमनुत्तमफलानि च। हुत्वा चाग्नौ ततः पिण्डान्निर्वपेद्दक्षिणामुखः ।। १४.

खाण्याचे पदार्थ, शिजवलेला भात, पिण्याचे पदार्थ आणि उत्तम फळं—हे सर्व अग्नीत अर्पण केल्यावर, नंतर पिंड दक्षिणेकडे तोंड करून ठेवावेत.

स्निग्धैर्भक्ष्यैः सुगन्धैश्च तर्पयेत रसैस्तथा। एकाग्रः पर्युपासीत प्रयतः प्राञ्जलिः स्थितः। तत्परः श्रद्दधानश्च कामानाप्नोति मानवः ।। १४.

स्निग्ध, सुगंधी खाण्याच्या पदार्थांनी आणि स्वादिष्ट पेयांनी पितरांना तृप्त करावं. एकाग्रचित्ताने, भक्तीभावाने, हात जोडून बसावं. जो मनुष्य अशा श्रद्धेने करतो, त्याच्या सर्व इच्छा पूर्ण होतात.

अक्षुद्रत्वं कृतज्ञत्वं दाक्षिण्यं सत्कृतञ्च यत्। ततो यज्ञञ्च दानञ्च प्रयच्छन्ति पितामहाः ।। १४.

कंजूषपणा नसणे, कृतज्ञता, उदारता आणि आदर—या गुणांमुळे पितर यज्ञ आणि दान देण्याची कृपा करतात.

अतः परं विधिं सौम्यं भुक्तवत्सु द्विजातिषु। आनुपूर्व्येण विधिना तन्मे निगदतः श्रृणु ।। १४.

आता, ब्राह्मणांनी जेवून झाल्यावर जे सौम्य विधी सांगितले आहेत, ते मी तुला योग्य क्रमाने सांगतो, ते लक्षपूर्वक ऐक.

प्रोक्ष्य भूमिमथोद्धृत्य पूर्वं पितृपरायणः। ततोऽत्र विकिरं कुर्यात् विधिदृष्टेन कर्मणा ।। १४.

माती शिंपडून, आधी ती उचलावी आणि पितरांना समर्पित भावनेने, मग इथे विधिप्रमाणे अर्पण विखरावं.

स्वधां वाच्य ततो विप्रा विधिवद्भूरि दक्षिणान्। अन्नशेषमनुज्ञाप्य सत्कृत्य द्विजसत्तमान् । प्राञ्जलिः प्रयतश्चैव अनुगम्य विसर्जयेत् ।। १४.

नंतर, ब्राह्मणांनी विधिप्रमाणे 'स्वधा' म्हणावी आणि भरपूर दक्षिणा द्यावी. उरलेलं अन्न त्यांच्या परवानगीने आणि आदराने, हात जोडून, भक्तीभावाने त्यांना सोबत नेऊन, त्यांना निरोप द्यावा.

सकृदभ्यर्चिताः प्रीता भवन्ति पितरोऽन्ययाः। योगात्मानो महात्मानो विपाप्मानो महौजसः ।। १५.

एकदाच भक्तीने पूजन केल्यावर पितर प्रसन्न होतात. ते योगी, महान आत्मा, पापरहित आणि तेजस्वी असतात.

प्रेत्य च स्वर्गलाभाय कामैश्वर्यं सुविस्तरम् । येषां चाप्यनुगृह्णन्ति मोक्षप्राप्तिक्रमेण तु ।। १५.

मृत्यूनंतर, स्वर्गप्राप्तीसाठी, इच्छा आणि मोठ्या संपत्तीकरिता, ज्यांच्यावर पितर कृपा करतात, त्यांना शेवटी मोक्षही मिळतो.

तानि वक्ष्याम्यहं सौम्याः सरांसि सरितस्तथा। तीर्थानि चैव पुण्यानि देशाञ्जैलांस्तथाश्रमान् ।। १५.

हे सौम्य, आता मी तुला ती सरोवरं, नद्या, पवित्र तीर्थक्षेत्रं, प्रदेश आणि आश्रम सांगतो.

पुण्यो यस्त्रिषु लोकेष्वमरकण्टकपर्वतः। पर्वतः प्रवरः पुण्यः सिद्धचारणसेवितः ।। १५.

तीनही लोकांत अमरकंटक पर्वत पवित्र आहे. तो श्रेष्ठ, पुण्यवान पर्वत आहे आणि सिद्ध व चारणांनी सेविलेला आहे.

यत्र वर्षसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च। तपः सुदुश्चरं तेपे भगवानङ्गिराः पुरा ।। १५.

तेथे हजारो आणि कोटी वर्षे, भगवंत अङ्गिरा यांनी फार कठीण तपस्या केली होती.

यत्र मृत्योर्गतिर्नास्ति तथैवासुररक्षसाम्। न भयं चैव वाऽलक्ष्मीर्यावद्भूमिर्धरिष्यति ।। १५.

तेथे मृत्यू नाही, असुर किंवा राक्षसांचा मार्ग नाही; भीती किंवा दरिद्रता नाही, जोपर्यंत पृथ्वी आहे.

तेजसा यशसा चैव भ्राजते स नगोत्तमः। श्रृङ्गमाल्यवतो नित्यं वह्निः संवर्तको यथा ।। १५.

तो श्रेष्ठ पर्वत तेज आणि कीर्तीने उजळतो, त्याच्या शिखरांवर नेहमीच अलंकार असतात, जणू काही प्रलयकाळचा अग्नी.

मृदवश्च सुगन्धाश्च हेमाभाः प्रियदर्शनाः । शान्ताः कुशा इति ख्याताः पिबन्दक्षिणनर्मदाम् ।। १५.

ते कुश गवत मऊ, सुगंधी, सोन्यासारखे तेजस्वी, सुंदर आणि शांत आहेत. ते दक्षिण नर्मदा पितात म्हणून प्रसिद्ध आहेत.

दृष्टवान् स्वर्गसोपानं भगवानङ्गिराः पुरा। अग्निहोत्रे महातेजाः प्रस्तरार्थकुशोत्तमान् ।। १५.

भगवंत अङ्गिरा यांनी पूर्वी स्वर्गाचा मार्ग पाहिला, अग्निहोत्रात महान तेज मिळवले आणि त्या उत्तम कुश गवताचा उपयोग प्रास्तरासाठी केला.

तेषु दर्भेषु यः पिण्डानमरकण्टकपर्वते। दद्यात्सकृदपि प्राज्ञस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम् ।। १५.

त्या कुश गवतांमध्ये, अमरकंटक पर्वती जो ज्ञानी मनुष्य एकदाच पिंड देतो, त्याला काय फळ मिळतं ते मी तुला सांगतो.

तद्भवत्यक्षयं श्राद्धं पितॄणां प्रीतिवर्द्धनम् । अन्तर्द्धानं च गच्छन्ति क्षेत्रमासाद्य तत्सदा ।। १५.

ते श्राद्ध अमर राहतात, पितरांच्या समाधानात वाढ करतात. त्या पवित्र स्थळी पोहोचल्यावर पितरांना कायमचा मुक्ती लाभते.

तत्र ज्वालारसः पुण्यो दृश्यतेऽद्यापि सर्वशः। सशल्यानां च सत्त्वानां विशल्यकरणी नदी ।। १५.

तेथे आजही सर्वत्र पवित्र अग्नीचे तेज दिसते; आणि बाणांनी जखमी झालेल्यांसाठी एक नदी आहे, जी त्यांच्या जखमा बरी करते.