वायुपुराणम्

एवं दत्त्वा वरं तेषां ब्रह्मा पितृगणैः सह १४.

अशा प्रकारे, त्यांना वर देऊन ब्रह्मा पितरांसह...

वेदे पञ्च महायज्ञा नराणां समुदाहृताः । एतान्पञ्च महायज्ञान्निर्वपेत्सततं नरः ।। १४.

वेदांमध्ये पाच महायज्ञ सांगितले आहेत. प्रत्येक मनुष्याने हे पाच महायज्ञ नेहमी करावे.

यत्र यास्यन्ति दातारः संस्थानं वै निभोधत। निर्भयं निरहङ्कारं निःशोकं निर्व्यथक्लमम्। ब्रह्मस्थानमवाप्नोति सर्वकामपुरस्कृतम् ।। १४.

दान करणारे लोक मृत्यूनंतर कुठे जातात, ते समजून घ्या. ते निर्भय, अहंकाररहित, दुःखविरहित आणि थकवा नसलेले होतात. अशा स्थितीत ते सर्व इच्छा पूर्ण करणाऱ्या ब्रह्मस्थानाला पोहोचतात.

शूद्रेणापि प्रकर्त्तव्याः पञ्चैते मन्त्रवर्जिताः। अतोऽन्यथा तु यो भुङ्क्ते स ऋणं नित्यमश्नुते ।। १४.

शूद्रानेही हे पाच यज्ञ मंत्रांशिवाय करावेत. अन्यथा, जो कोणी असे न करता अन्न खातो, तो नेहमी ऋणात राहतो.

ऋणञ्च भुङ्क्ते पापात्मा यः पचेदात्मकारणात्। तस्मान्निर्वर्त्तयेत्पञ्च महायज्ञान्सदा बुधः ।। १४.

जो पापी फक्त स्वतःसाठीच अन्न शिजवतो, तोही ऋण खातो. म्हणून ज्ञानी माणसाने नेहमी पाच महायज्ञ करावेत.

नैवेद्यं केचिदिच्छन्ति जीवत्यपि प्रयत्नतः। उदक्पूर्व्वं बलिं कुर्यादुदकुम्भं तथैव च ।। १४.

काही लोक जिवंत असतानाही नैवेद्य घ्यायला इच्छित नाहीत, कितीही प्रयत्न केला तरी. अशा वेळी आधी पाण्याने बळी द्यावा, आणि तसेच पाण्याचा कलशही ठेवावा.

बलिं सुविदितं कुर्यादुच्चादुच्चतरं क्षिपेत् । परश्रृङ्गगवां पूर्व्व बलिं सूक्ष्मं समुत्क्षिपेत् ।। १४.

बळी नेहमी ठरलेल्या जागी द्यावा, तो कधी उंच, कधी खाली ठेवावा. दुसऱ्याच्या गायींसाठी बळी अगदी सूक्ष्मपणे पुढे ठेवावा.

न विनेद्यो भवेत् पिण्डः पितॄणां यस्तु जीवति। इष्टेनान्नेन भक्ष्यैश्च भोजयेत यथाविधि। विधानं वेदविहितमेतद्वक्ष्यामि यत्नतः ।। १४.

पितर जिवंत असताना त्यांना पिंड अर्पण करू नये. त्याऐवजी योग्य अन्न आणि पक्वान्नांनी त्यांना नियमाप्रमाणे जेवू घालावे. हे कसे करावे, ते मी वेदाने सांगितलेल्या पद्धतीने सांगतो.

देवदेवा महात्मानो ह्येतेपि पितरो ह्युत। इच्छन्ति किञ्चिदाचार्य्याः पश्चात् पिण्डनिवेदनम् ।। १४.

हे पितर, जे देवांचेही देव आणि महात्मा आहेत, तसेच गुरूही, पिंड अर्पण झाल्यावर अजून काहीतरी मिळावे अशी इच्छा करतात.

पूजनञ्चैव विप्राणां सर्व्वमेव हि नित्यशः। तद्धि धर्मार्थकुशलानित्युवाच बृहस्पतिः ।। १४.

ब्राह्मणांची नेहमी सर्व प्रकारे पूजा करावी. कारण हेच धर्म, संपत्ती आणि कौशल्य मिळविण्याचे साधन आहे, असे बृहस्पतींनी सांगितले आहे.

पूर्व्वं निवेदयेत्पिण्डं पश्चाद्विप्रांश्च भोजयेत्। योगात्मानो महात्मानः पितरो योग सम्भवाः। सोममाप्याययन्त्येते पितरो योगमास्थिताः ।। १४.

सर्वप्रथम पिंड अर्पण करावा, त्यानंतर ब्राह्मणांना जेवू घालावे. योगसंपन्न, महात्मा पितर सोमरसाने तृप्त होतात.

तस्माद्दद्याच्‌छुचिः पिण्डान् योगिभ्यस्तत्परायणः । पितॄणां हि भवेदेतत्साक्षादिव हुतं हविः ।। १४.

म्हणून जो या कार्याला समर्पित आहे, त्याने शुद्धतेने योग्यांना पिंड अर्पण करावा. कारण पितरांसाठी हे अग्नीमध्ये होम केल्यासारखेच आहे.

ब्राह्मणानां सहस्रेभ्यो योगी चाग्रासने यदि। यजमानञ्च भोक्तॄंश्च नौरिवाम्भसि तारयेत् ।। १४.

हजार ब्राह्मणांमध्ये जर प्रमुख आसनावर योगी असेल, तर तो नौकेप्रमाणे यजमान आणि जेवणाऱ्यांना पलीकडे नेतो.

असतां प्रग्रहो यत्र सताञ्चैव विमानना। दण्डो देवकृतस्तत्र सद्यः पतति तारुणः ।। १४.

जिथे अयोग्यांना सन्मान मिळतो आणि योग्यांचा अपमान होतो, तिथे देवाचा कठोर दंड क्षणात पडतो.

हित्वागमं सधर्माणं बालिशं यत्र भोजयेत्। आदिकर्म समुत्सृज्य दाता तत्र विनश्यति ।। १४.

जिथे योग्य परंपरा सोडून अज्ञानी माणसाला जेवू घातले जाते आणि मुख्य कर्म टाळले जाते, तिथे दान करणारा नष्ट होतो.

पिण्डमग्नौ सदा दद्याद्भोगार्थी तु प्रयत्नतः । प्रजार्थी पत (त्न)ये दद्यान्मध्यमं तत्र पूर्वकम् ।। १४.

जो सुख उपभोगू इच्छितो, त्याने नेहमी अग्नीत पिंड अर्पण करावा. जो संतानासाठी इच्छितो, त्याने मधला पिंड पुत्रासाठी द्यावा.

उत्तमां द्युतिमन्विच्छन् गोषु नित्यं प्रयच्छति। प्रज्ञां पूजां यशः कीर्त्तिं गोषु नित्यं प्रयच्छति ।। १४.

जो सर्वोच्च तेज मिळवू इच्छितो, त्याने नेहमी उत्तम वस्तू गायींना द्याव्यात. बुद्धी, प्रतिष्ठा, कीर्ती आणि गौरव हे नेहमी गायींना द्यावेत.

प्रार्थयन्दीर्घमायुश्च वायसेभ्यः प्रयच्छति। सौकुमार्यमथान्विच्छन् कुक्कुटेभ्यः प्रयच्छति ।। १४.

जो दीर्घायुष्याची इच्छा करतो, त्याने कावळ्यांना द्यावे. जो कोमलता हवी असेल, त्याने कोंबड्यांना द्यावे.

एवमेतत्समुद्दिष्टं पिण्डनिर्वपणात् फलम्। आकाशं शमयेद्वापि स्थितौ सुदक्षिणामुखः। पितॄणां स्थानमाकाशं दक्षिणा चैव दिग्भवेत् ।। १४.

पिंड अर्पण केल्याचे फळ असे सांगितले आहे. उभे राहून दक्षिण किंवा नीट दक्षिण दिशेला तोंड करून हे करावे. कारण पितरांचे स्थान आकाश आहे आणि दक्षिण दिशा त्यांची मानली जाते.

एकं विप्राः पुनः प्राहुः पिण्डोद्धरणमग्रतः। अनुज्ञाते तु तैर्विप्रैर्वानमुद्वियतामिति ।। १४.

विद्वान ब्राह्मणांनी पुन्हा सांगितले की, प्रथम पिंड द्यावा. आणि त्या ब्राह्मणांनी परवानगी दिल्यावर पिंड उचलावा.

पुष्पाणां चफलानां च भक्ष्याणामन्नतस्तथा। अग्रमुद्धृत्य सर्वेषां जुहुयाज्जातवेदसि ।। १४.

फुलं, फळं आणि खाण्याच्या पदार्थांमध्ये, प्रत्येकाचा उत्तम भाग वेगळा काढावा आणि तो सर्व जाटवेद या अग्नीत अर्पण करावा.

भक्ष्यमन्नं तथा पेयमनुत्तमफलानि च। हुत्वा चाग्नौ ततः पिण्डान्निर्वपेद्दक्षिणामुखः ।। १४.

खाण्याचे पदार्थ, शिजवलेला भात, पिण्याचे पदार्थ आणि उत्तम फळं—हे सर्व अग्नीत अर्पण केल्यावर, नंतर पिंड दक्षिणेकडे तोंड करून ठेवावेत.

स्निग्धैर्भक्ष्यैः सुगन्धैश्च तर्पयेत रसैस्तथा। एकाग्रः पर्युपासीत प्रयतः प्राञ्जलिः स्थितः। तत्परः श्रद्दधानश्च कामानाप्नोति मानवः ।। १४.

स्निग्ध, सुगंधी खाण्याच्या पदार्थांनी आणि स्वादिष्ट पेयांनी पितरांना तृप्त करावं. एकाग्रचित्ताने, भक्तीभावाने, हात जोडून बसावं. जो मनुष्य अशा श्रद्धेने करतो, त्याच्या सर्व इच्छा पूर्ण होतात.

अक्षुद्रत्वं कृतज्ञत्वं दाक्षिण्यं सत्कृतञ्च यत्। ततो यज्ञञ्च दानञ्च प्रयच्छन्ति पितामहाः ।। १४.

कंजूषपणा नसणे, कृतज्ञता, उदारता आणि आदर—या गुणांमुळे पितर यज्ञ आणि दान देण्याची कृपा करतात.

अतः परं विधिं सौम्यं भुक्तवत्सु द्विजातिषु। आनुपूर्व्येण विधिना तन्मे निगदतः श्रृणु ।। १४.

आता, ब्राह्मणांनी जेवून झाल्यावर जे सौम्य विधी सांगितले आहेत, ते मी तुला योग्य क्रमाने सांगतो, ते लक्षपूर्वक ऐक.

प्रोक्ष्य भूमिमथोद्धृत्य पूर्वं पितृपरायणः। ततोऽत्र विकिरं कुर्यात् विधिदृष्टेन कर्मणा ।। १४.

माती शिंपडून, आधी ती उचलावी आणि पितरांना समर्पित भावनेने, मग इथे विधिप्रमाणे अर्पण विखरावं.

स्वधां वाच्य ततो विप्रा विधिवद्भूरि दक्षिणान्। अन्नशेषमनुज्ञाप्य सत्कृत्य द्विजसत्तमान् । प्राञ्जलिः प्रयतश्चैव अनुगम्य विसर्जयेत् ।। १४.

नंतर, ब्राह्मणांनी विधिप्रमाणे 'स्वधा' म्हणावी आणि भरपूर दक्षिणा द्यावी. उरलेलं अन्न त्यांच्या परवानगीने आणि आदराने, हात जोडून, भक्तीभावाने त्यांना सोबत नेऊन, त्यांना निरोप द्यावा.

सकृदभ्यर्चिताः प्रीता भवन्ति पितरोऽन्ययाः। योगात्मानो महात्मानो विपाप्मानो महौजसः ।। १५.

एकदाच भक्तीने पूजन केल्यावर पितर प्रसन्न होतात. ते योगी, महान आत्मा, पापरहित आणि तेजस्वी असतात.

प्रेत्य च स्वर्गलाभाय कामैश्वर्यं सुविस्तरम् । येषां चाप्यनुगृह्णन्ति मोक्षप्राप्तिक्रमेण तु ।। १५.

मृत्यूनंतर, स्वर्गप्राप्तीसाठी, इच्छा आणि मोठ्या संपत्तीकरिता, ज्यांच्यावर पितर कृपा करतात, त्यांना शेवटी मोक्षही मिळतो.