वायुपुराणम्

शुद्धेन मनसा प्रीताः पितरस्तानथाब्रुवन्। वरं वृणीध्वं प्रीताःस्म कं कामं करवामहे ।। १४.

शुद्ध मनाने पितर खूश झाले आणि म्हणाले — 'आम्ही प्रसन्न आहोत, वर मागा. कोणती इच्छा पूर्ण करू?'

एवमुक्ते तु पितृभिस्तदा त्रैलोक्यभावनः। प्रजानामधिपो ब्रह्मा विशवानितीदमब्रवीत् ।। १४.

पितरांनी असं म्हटल्यावर, तीनही लोकांचा निर्माता आणि प्रजांचा स्वामी ब्रह्मा, विश्वेदेवांना म्हणाला.

महातेजा महादेवस्तपसा तैस्तु तापितः। तपसा तेन सुप्रीतः कं कामं विदधामि वः ।। १४.

महातेजस्वी, महान देव त्यांच्या तपामुळे प्रभावित झाला. तो त्यांच्या तपावर खूश होऊन म्हणाला — 'काय इच्छा आहे, ती मी पूर्ण करतो.'

एवमुक्तास्तदा विश्वे ब्रह्मणा लोककर्तृणा। ऊचुस्ते सहिताः सर्व्वे ब्रह्माणं लोकभाविनम् ।। १४.

ब्रह्मा, जगांचा निर्माता, असं म्हणाल्यावर सर्व विश्वेदेव एकत्र येऊन त्या लोकपाल ब्रह्माला म्हणाले.

श्राद्धेऽस्माकं भवेदंशो ह्येष नः कांक्षितो वरः । प्रत्युवाच ततो ब्रह्मा तान्वै त्रिदिवपूजितान् ।। १४.

'श्राद्धात आम्हाला भाग मिळावा, हीच आमची इच्छा आहे.' मग ब्रह्मा, जे स्वर्गात पूजले जातात, त्यांना उत्तर दिलं.

भविष्यत्येवमेवेति कांक्षितो वो वरस्तु यः। पितृभिस्तु तथेत्युक्त्वा एवमेतन्न संशयः ।। १४.

'तसंच होईल; तुम्ही ज्या वराची इच्छा करता, तो नक्कीच पूर्ण होईल.' पितरांनीही असं सांगितलं — 'यात काहीच शंका नाही.'

सहास्माभिस्तु वो भाव्यं यत्किञ्चित् क्रियते त्विह। अस्माकं कल्पिते श्राद्धे युष्मानग्रासनं ह वै ।। १४.

'इथे जे काही केलं जातं, त्यात तुम्ही आमच्यासोबत असाल. आमच्यासाठी केलेल्या श्राद्धात पहिला भाग तुम्हालाच मिळेल.'

भविष्यति मनुष्येषु सत्यमेतद्ब्रवीमि ते। माल्यैर्गन्धैस्तथान्नेन युष्मानग्रेर्जयिष्यति ।। १४.

'हे माणसांतही घडेल; मी तुम्हाला खरं सांगतो. हार, सुगंध आणि अन्न यांत पहिला मान तुम्हालाच मिळेल.'

प्रदाता चेति युष्माकमस्माकं दास्यते ततः। विसर्जनमथास्माकं पूर्व्वं पश्चात्तु देवताः ।। १४.

'दाते आधी तुम्हाला अर्पण करेल, मग आम्हाला. आधी आमचं विसर्जन, नंतर देवतांचं.'

रक्षणञ्चैव श्राद्धस्य आतिथ्यञ्च विधिद्वयम्। भूतानां देवतानाञ्च पितॄणां श्राद्ध कर्मणि। एवं विधिकृतः सम्यक् सर्व्वमेतद्भविष्यति ।। १४.

श्राद्धात संरक्षण आणि पाहुणचार हे दोन्ही विधी, भूत, देव आणि पितर यांच्यासाठी आहेत. असं केल्यावर सर्व काही योग्य रीतीने पूर्ण होईल.

एवं दत्त्वा वरं तेषां ब्रह्मा पितृगणैः सह १४.

अशा प्रकारे, त्यांना वर देऊन ब्रह्मा पितरांसह...

वेदे पञ्च महायज्ञा नराणां समुदाहृताः । एतान्पञ्च महायज्ञान्निर्वपेत्सततं नरः ।। १४.

वेदांमध्ये पाच महायज्ञ सांगितले आहेत. प्रत्येक मनुष्याने हे पाच महायज्ञ नेहमी करावे.

यत्र यास्यन्ति दातारः संस्थानं वै निभोधत। निर्भयं निरहङ्कारं निःशोकं निर्व्यथक्लमम्। ब्रह्मस्थानमवाप्नोति सर्वकामपुरस्कृतम् ।। १४.

दान करणारे लोक मृत्यूनंतर कुठे जातात, ते समजून घ्या. ते निर्भय, अहंकाररहित, दुःखविरहित आणि थकवा नसलेले होतात. अशा स्थितीत ते सर्व इच्छा पूर्ण करणाऱ्या ब्रह्मस्थानाला पोहोचतात.

शूद्रेणापि प्रकर्त्तव्याः पञ्चैते मन्त्रवर्जिताः। अतोऽन्यथा तु यो भुङ्क्ते स ऋणं नित्यमश्नुते ।। १४.

शूद्रानेही हे पाच यज्ञ मंत्रांशिवाय करावेत. अन्यथा, जो कोणी असे न करता अन्न खातो, तो नेहमी ऋणात राहतो.

ऋणञ्च भुङ्क्ते पापात्मा यः पचेदात्मकारणात्। तस्मान्निर्वर्त्तयेत्पञ्च महायज्ञान्सदा बुधः ।। १४.

जो पापी फक्त स्वतःसाठीच अन्न शिजवतो, तोही ऋण खातो. म्हणून ज्ञानी माणसाने नेहमी पाच महायज्ञ करावेत.

नैवेद्यं केचिदिच्छन्ति जीवत्यपि प्रयत्नतः। उदक्पूर्व्वं बलिं कुर्यादुदकुम्भं तथैव च ।। १४.

काही लोक जिवंत असतानाही नैवेद्य घ्यायला इच्छित नाहीत, कितीही प्रयत्न केला तरी. अशा वेळी आधी पाण्याने बळी द्यावा, आणि तसेच पाण्याचा कलशही ठेवावा.

बलिं सुविदितं कुर्यादुच्चादुच्चतरं क्षिपेत् । परश्रृङ्गगवां पूर्व्व बलिं सूक्ष्मं समुत्क्षिपेत् ।। १४.

बळी नेहमी ठरलेल्या जागी द्यावा, तो कधी उंच, कधी खाली ठेवावा. दुसऱ्याच्या गायींसाठी बळी अगदी सूक्ष्मपणे पुढे ठेवावा.

न विनेद्यो भवेत् पिण्डः पितॄणां यस्तु जीवति। इष्टेनान्नेन भक्ष्यैश्च भोजयेत यथाविधि। विधानं वेदविहितमेतद्वक्ष्यामि यत्नतः ।। १४.

पितर जिवंत असताना त्यांना पिंड अर्पण करू नये. त्याऐवजी योग्य अन्न आणि पक्वान्नांनी त्यांना नियमाप्रमाणे जेवू घालावे. हे कसे करावे, ते मी वेदाने सांगितलेल्या पद्धतीने सांगतो.

देवदेवा महात्मानो ह्येतेपि पितरो ह्युत। इच्छन्ति किञ्चिदाचार्य्याः पश्चात् पिण्डनिवेदनम् ।। १४.

हे पितर, जे देवांचेही देव आणि महात्मा आहेत, तसेच गुरूही, पिंड अर्पण झाल्यावर अजून काहीतरी मिळावे अशी इच्छा करतात.

पूजनञ्चैव विप्राणां सर्व्वमेव हि नित्यशः। तद्धि धर्मार्थकुशलानित्युवाच बृहस्पतिः ।। १४.

ब्राह्मणांची नेहमी सर्व प्रकारे पूजा करावी. कारण हेच धर्म, संपत्ती आणि कौशल्य मिळविण्याचे साधन आहे, असे बृहस्पतींनी सांगितले आहे.

पूर्व्वं निवेदयेत्पिण्डं पश्चाद्विप्रांश्च भोजयेत्। योगात्मानो महात्मानः पितरो योग सम्भवाः। सोममाप्याययन्त्येते पितरो योगमास्थिताः ।। १४.

सर्वप्रथम पिंड अर्पण करावा, त्यानंतर ब्राह्मणांना जेवू घालावे. योगसंपन्न, महात्मा पितर सोमरसाने तृप्त होतात.

तस्माद्दद्याच्‌छुचिः पिण्डान् योगिभ्यस्तत्परायणः । पितॄणां हि भवेदेतत्साक्षादिव हुतं हविः ।। १४.

म्हणून जो या कार्याला समर्पित आहे, त्याने शुद्धतेने योग्यांना पिंड अर्पण करावा. कारण पितरांसाठी हे अग्नीमध्ये होम केल्यासारखेच आहे.

ब्राह्मणानां सहस्रेभ्यो योगी चाग्रासने यदि। यजमानञ्च भोक्तॄंश्च नौरिवाम्भसि तारयेत् ।। १४.

हजार ब्राह्मणांमध्ये जर प्रमुख आसनावर योगी असेल, तर तो नौकेप्रमाणे यजमान आणि जेवणाऱ्यांना पलीकडे नेतो.

असतां प्रग्रहो यत्र सताञ्चैव विमानना। दण्डो देवकृतस्तत्र सद्यः पतति तारुणः ।। १४.

जिथे अयोग्यांना सन्मान मिळतो आणि योग्यांचा अपमान होतो, तिथे देवाचा कठोर दंड क्षणात पडतो.

हित्वागमं सधर्माणं बालिशं यत्र भोजयेत्। आदिकर्म समुत्सृज्य दाता तत्र विनश्यति ।। १४.

जिथे योग्य परंपरा सोडून अज्ञानी माणसाला जेवू घातले जाते आणि मुख्य कर्म टाळले जाते, तिथे दान करणारा नष्ट होतो.

पिण्डमग्नौ सदा दद्याद्भोगार्थी तु प्रयत्नतः । प्रजार्थी पत (त्न)ये दद्यान्मध्यमं तत्र पूर्वकम् ।। १४.

जो सुख उपभोगू इच्छितो, त्याने नेहमी अग्नीत पिंड अर्पण करावा. जो संतानासाठी इच्छितो, त्याने मधला पिंड पुत्रासाठी द्यावा.

उत्तमां द्युतिमन्विच्छन् गोषु नित्यं प्रयच्छति। प्रज्ञां पूजां यशः कीर्त्तिं गोषु नित्यं प्रयच्छति ।। १४.

जो सर्वोच्च तेज मिळवू इच्छितो, त्याने नेहमी उत्तम वस्तू गायींना द्याव्यात. बुद्धी, प्रतिष्ठा, कीर्ती आणि गौरव हे नेहमी गायींना द्यावेत.

प्रार्थयन्दीर्घमायुश्च वायसेभ्यः प्रयच्छति। सौकुमार्यमथान्विच्छन् कुक्कुटेभ्यः प्रयच्छति ।। १४.

जो दीर्घायुष्याची इच्छा करतो, त्याने कावळ्यांना द्यावे. जो कोमलता हवी असेल, त्याने कोंबड्यांना द्यावे.

एवमेतत्समुद्दिष्टं पिण्डनिर्वपणात् फलम्। आकाशं शमयेद्वापि स्थितौ सुदक्षिणामुखः। पितॄणां स्थानमाकाशं दक्षिणा चैव दिग्भवेत् ।। १४.

पिंड अर्पण केल्याचे फळ असे सांगितले आहे. उभे राहून दक्षिण किंवा नीट दक्षिण दिशेला तोंड करून हे करावे. कारण पितरांचे स्थान आकाश आहे आणि दक्षिण दिशा त्यांची मानली जाते.