वायुपुराणम्

अलभन्ती तदा त्राणं वैन्यमेवान्वपद्यत । कृताञ्जलिपुटा देवी पूज्या लोकैस्त्रिभिः सदा

रक्षण कुठेच न मिळाल्याने ती देवी, जी नेहमी तीनही लोकांत पूजली जाते, पृथुच्या शरण गेली आणि हात जोडून उभी राहिली.

उवाच वैन्यं नाधर्मं स्त्रीवधे परिपश्यसि । कथं धारयिता चासि प्रजा राजन् मया विना

ती म्हणाली, 'राजा, स्त्रीहत्या अधर्म आहे असे तुला वाटत नाही का? माझ्याशिवाय तू प्रजांचे पालन कसे करशील?'

मयि लोकाः स्थिता राजन् मयेदन्धार्यते जगत् । मदृते च विनश्येयुः प्रजाः पार्थिवसत्तम

'राजा, सर्व लोक माझ्यातच आहेत; माझ्यामुळेच जग टिकून आहे. माझ्याशिवाय, राजश्रेष्ठ, प्रजा नष्ट होईल.'

न मामर्हसि वै हन्तुं श्रेयश्चेत्त्वं चिकीर्षसि । प्रजानां पृथिवीपाल श्रृणु चेदं वचो मम ॥१५५ . उपायतः समारब्धाः सर्वे सिद्धन्त्युपक्रमाः. हत्वापि मां न शक्तस्त्वं प्रजानां पालने नृप

'राजा, जर तुला प्रजांचे कल्याण हवे असेल तर मला मारू नकोस. माझे हे वचन ऐक: जे काही कार्य योग्य पद्धतीने सुरू होते तेच पूर्ण होते. मला मारलास तरी प्रजांचे पालन तुला जमणार नाही.'

अन्नभूता भविष्यामि जहि कोपं महाद्युते । अवध्याश्च स्त्रियः प्राहुस्तिर्यग्योनिशतेष्वपि । मत्वैवं पृथिवीपाल धर्मं न त्यक्तुमर्हसि

'मी अन्नरूप होईन; तू आपला राग सोड, हे तेजस्वी राजा. स्त्रियांना, अगदी शंभर पशुप्रजांमध्येही, मारता येत नाही असे सांगितले आहे. हे पृथ्वीचे रक्षण करणाऱ्या, हे जाणून तू धर्म सोडू नकोस.'

एवं बहुविधं वाक्यं श्रुत्वा राजा महामनाः । क्रोधं निगृह्य धर्मात्मा वसुधामिदमब्रवीत्

अशा अनेक प्रकारच्या तिच्या वचनांनी तो महान बुद्धीचा, धर्मनिष्ठ राजा शांत झाला, राग आवरला आणि पृथ्वीला म्हणाला.

एकस्यार्थाय यो हन्यादात्मनो वा परस्य वा । एकं प्राणं बहून् वापि कामं तस्यास्ति पातकम्

'जो कोणी स्वतःच्या किंवा दुसऱ्याच्या फायद्यासाठी, एक किंवा अनेक जीव मारतो, त्याला पाप लागतेच.'

यस्मिंस्तु निहते भद्रे लभन्ते बहवः सुखम् । तस्मिन्हते शुभे नास्ति पातकञ्चोप पातकम् ॥२.१.

'पण जर एखाद्याच्या मृत्यूनं अनेकांना सुख मिळत असेल, तर अशा हितकारक वधात पाप नाही, त्याची छायाही राहत नाही.'

६२.१६२ सोऽहं प्रजानिमित्तं त्वां वधिष्यामि वसुन्धरे । यदि मे वचनं नाद्य करिष्यसि जगद्धितम्

'म्हणून, प्रजांच्या हितासाठी, जर तू आज माझ्या वचनानुसार जगाच्या भल्यासाठी वागत नाहीस, तर मी तुला ठार मारीन, हे पृथ्वी.'

त्वां निहत्याद्य बाणेन मच्छासनपराङ्मुखीम् । आत्मानं प्रथयित्वेह धारयिष्याम्यहं प्रजाः

'आज मी तुला बाणानं मारून, कारण तू माझ्या आज्ञेला नकार दिलास, स्वतःच इथे प्रसिद्ध होईन आणि प्रजांचे पालन करीन.'

सा त्वं वचनमासाद्य मम धर्मभृतां वरे । सञ्जीवय प्रजा नित्यं शक्ता ह्यसि न संशयः

'म्हणून, हे धर्मप्रियांमध्ये श्रेष्ठ, माझे वचन मान्य कर—तू नेहमी प्रजांना जीवन दे. तू नक्कीच समर्थ आहेस, यात शंका नाही.'

दुहितृत्वञ्च मे गच्छ एवमेतं महद्वरम् । नियच्छे त्वान्तु धर्मार्थं प्रयुक्तं घोरदर्शने

माझी मुलगी हो, हे मोठं साधन आहे. मी तुला आता धर्मासाठी थांबवतो, हे भीषण रूप असलेली.

प्रत्युवाच ततो वैन्यमेवमुक्ता सती मही । एवमेतदहं राजन् विधास्यामि न संशयः

तेव्हा, असं ऐकून, पुण्यवती पृथ्वीने वेण्याला उत्तर दिलं, 'राजा, असंच होईल; मी हे नक्की करीन.'

वत्सन्तु मम तं यच्छ क्षरेयं येन वत्सला । समाञ्च कुरु सर्वत्र मां त्वं धर्मभृतां वर । यथा विष्यन्दमानञ्च क्षीरं सर्वत्र भावये

माझ्यासाठी वासरू दे, ज्यामुळे मी दूध देऊ शकेन, हे मायाळू. सर्वत्र मला सारखी कर, धर्मिष्ठांमध्ये श्रेष्ठा. जसं दूध सर्वत्र पसरतं, तसं मीही सर्वत्र राहीन.

तत उत्सारयामास शिलाजालानि सर्वशः । धनुष्कोट्या ततो वैन्यस्तेन शैला विवार्द्धिताः

मग वेण्याने आपल्या धनुष्याच्या टोकाने सगळ्या दगडांच्या थरांना दूर केलं; त्यामुळे पर्वत हटवले गेले.

मन्वन्तरेष्वतीतेषु विषमासीद्वसुन्धरा । स्वभावेनाभवंस्तस्याः समानि विषमाणि च

मागील मन्वंतरांत पृथ्वी आपोआपच उंचसखल होती; तिच्या स्वभावामुळे सपाट आणि उंचसखल जागा निर्माण झाल्या.

न हि पूर्वनिसर्गे वै विषमे पृथिवीतले । प्रविभागः पुराणां वा ग्रामाणां वापि विद्यते

पूर्वीच्या सृष्टीत, उंचसखल पृथ्वीवर, गावांची किंवा नगरांची विभागणी नव्हती.

न सस्यानि न गोरक्षा न कृषिर्न वणिक्पथः । चाक्षुषस्यान्तरे पूर्वमेतदासीत्पुरा किल । वैवस्वतेऽन्तरे तस्मिन्सर्वस्यैतस्य सम्भवः ॥२.१.

तेव्हा पिकं नव्हती, गायी राखणं नव्हतं, शेती नव्हती, व्यापारी वाटा नव्हत्या; चाक्षुष मन्वंतराच्या आधी असं होतं. वैवस्वत मन्वंतरात हे सर्व निर्माण झालं.

६२.१७२ समत्वं यत्र यत्रासीद्भूयस्तस्मिंस्तदेव हि । तत्र तत्र प्रजास्ता वै निवसन्ति स्म सर्वदा

जिथे जिथे सपाटपणा होता, तिथे तिथे लोक नेहमीच राहत असत.

आहारः फलमूलन्तु प्रजानामभत्किल । वैन्यात्प्रभृति लोकेऽस्मिन्सर्वस्यैतस्य सम्भवः

लोकांचं अन्न फळं आणि कंद होतं, असं सांगितलं जातं; वेण्यापासून या जगात हे सर्व निर्माण झालं.

कृच्छ्रेण महता सोऽपि प्रनष्टास्वोषधीषु वै । स कल्पयित्वा वत्सन्तु चाक्षुषं मनुमीश्वरः । पृथुर्दुदोह सस्यानि स्वतले पृथिवीं ततः

मोठ्या कष्टाने त्याच्याही औषधी नष्ट झाल्या; मग प्रभूंनी वासरू म्हणून चाक्षुष मनू नेमला आणि पृथूने पृथ्वीवरून पिकं काढली.

सस्यानि तेन दुग्धानि वैन्येन तु वसुन्धराम् । मनुञ्च चाक्षुषं कृत्वा वत्सम्पात्रे च भूमये । तेनान्नेन तदा ता वै वर्त्तयन्ते प्रजाः सदा

वेण्याने पृथ्वीवरून पिकं काढली; चाक्षुष मनू वासरू केला आणि पृथ्वीचं पात्र केलं; त्या अन्नाने लोक नेहमी जगत असत.

ऋषिभिः स्तूयते वापि पुनर्दुग्धा वसुन्धरा । वत्सः सोमस्त्वभूत्तेषां दोग्धा चापि बृहस्पतिः

पुन्हा ऋषींनी स्तुती केल्यावर पृथ्वीवरून दूध काढलं; सोम वासरू होता आणि बृहस्पती दूध काढणारा.

पात्रमासीत्तु छन्दांसि गायत्र्यादीनि सर्वशः । क्षीरमासीत्तदा तेषां तपो ब्रह्म च शाश्वतम्

त्यांचं पात्र म्हणजे गायत्री वगैरे सर्व वेदछंद; त्यांचं दूध म्हणजे तप आणि शाश्वत ब्रह्म.

पुनः स्तुत्वा देवगणैः पुरन्दरपुरोगमैः । सौवर्णं पात्रमादाय अमृतं दुदुहे तदा । तेनैव वर्त्तयन्ते च देवा इन्द्रपुरोगमाः

पुन्हा देवगणांनी, पुरंदराच्या पुढाकाराने, सुवर्णपात्र घेऊन अमृत काढलं; त्या अमृतावर इंद्रासह सर्व देव जगतात.

नागैश्च स्तूयते दुग्धा विषं क्षीरं तदा मही । तेषाञ्च वासुकिर्दोग्धा काद्रवेया महौजसः

नागांनी स्तुती केल्यावर, पृथ्वीवरून विषाचं दूध काढलं; त्यांच्यात वासुकी दूध काढणारा आणि कद्रूचे सामर्थ्यशाली पुत्र वासरू होते.

नागानां वै द्विजश्रेष्ठ सर्पाणाञ्चैव सर्वशः । तेनैव वर्त्तयन्त्युग्रा महाकाया महोल्बणाः । तदाहारास्तदाचारास्तद्वीर्यास्तु सदाश्रयाः

हे श्रेष्ठ द्विजा, नाग आणि सगळे सर्प, त्या विषावरच जगतात; ते भयंकर, मोठ्या देहाचे आणि बलवान आहेत; त्याचं अन्न, आचरण आणि सामर्थ्य त्यावरच अवलंबून आहे.

श्राम(आम)पात्रे पुनर्दुग्धा त्वन्तर्द्धानमियं मही । वत्सं वैश्रवणं कृत्वा यक्षैः पुण्यजनैस्तथा ॥२.१.

पुन्हा, लाह्याच्या पात्रात, या पृथ्वीवरून लपलेलं धन काढलं; वासरू म्हणून वैश्रवण केला आणि यक्ष व पुण्यवान लोकांसह.

६२.१८२ दोग्धा च जतुनाभस्तु पिता मणिवरस्य सः । यक्षात्मजो महातेजा वशी स सुमहाबलः । तेन ते वर्त्तयन्तीति परमर्षिरुवाच ह

दूध काढणारा जतनाभा होता, जो मणिराजाचा पिता आणि यक्षाचा तेजस्वी पुत्र आहे; त्याच्यामुळे ते सर्व जगतात, असं परमर्षींनी सांगितलं.