वायुपुराणम्

ग्राम्याः कम्टकिनश्चैव यज्ञिया येन केन च। पूजिताः समिदर्थे तु पितॄणां वचनं तथा ।। १३.

गावातील किंवा काटेरी झाडे, जी यज्ञासाठी योग्य आहेत, आणि पितरांसाठी समिधा म्हणून पूजलेली आहेत, ती वापरावी.

समिद्भिः कल्कलेयाभिर्ज्जुहुयाद्यो हुताशनम् । फलं यत् कर्मणस्तस्य तन्मे निगदतः श्रृणु ।। १३.

जो कोणी कल्कळ या समिधांनी अग्नीत आहुती देतो, त्याच्या त्या कर्माचे फळ मी सांगतो, ते ऐक.

आयसं सर्व्वकामीयमश्वमेधफलं हि तत्। श्लेष्मातको नक्तमालः कपित्थः शाल्मलिस्तथा ।। १३.

आयास हे सर्व कामना पूर्ण करणारे असून, त्याने अश्वमेधाचे फळ मिळते; श्लेष्मातक, नक्तमाळ, कपित्थ आणि शाल्मली देखील तसेच आहेत.

नीपो विभी तकश्चैव वल्लीभिश्च तथैव च। शकुनानां निवासश्च वर्जयेच्च महीरुहान्। अयज्ञीयाः स्मृता ये च वृक्षांश्चैव तु वर्जयेत् ।। १३.

नीप, विभीतक हे झाडं आणि वेलींना टाळावं. पक्ष्यांचं घर असलेली झाडं किंवा यज्ञासाठी अयोग्य ठरवलेली झाडंही वर्ज्य करावी.

स्वधेति चैव मन्त्रान्ते पितॄणां वचनं तथा। स्वाहेति चैव देवानां यज्ञकर्मण्युदाहृतम् ।। १३.

मंत्राच्या शेवटी पितरांसाठी 'स्वधा' आणि देवांसाठी यज्ञकर्मात 'स्वाहा' असं उच्चारावं.

सूत उवाच। देवाश्च पितरश्चैव तेभ्योऽन्ये पितरस्तथा। आथर्वणविधिर्ह्येष प्रत्युवाच बृहस्पतिः ।। १४.

सूतः म्हणाला — देव, पितर आणि इतर पितर यांना ब्रहस्पतींनी अथर्वण विधी सांगितला.

पूजयेच्च पितृन् पूर्व्वं देवाश्चापि विशेषतः। देवेभ्योऽपि पितृन् पूर्वमर्चयन्तीह यत्नतः ।। १४.

माणसाने आधी पितरांची आणि मग विशेषत्वाने देवांची पूजा करावी. इथे जे पितरांची देवांपेक्षा आधी पूजा करतात, ते मन लावून करतात.

दक्षस्य दुहिता ख्याता लोके विश्वेति नामतः। विधिना सा तु धर्म्मज्ञ दत्ता धर्म्माय धर्म्मतः। तस्याः पुत्रा महात्मानो विश्वेदेवा इति श्रुतिः ।। १४.

दक्षाची कन्या विश्वा म्हणून प्रसिद्ध आहे. तिला योग्य विधीने, धर्म जाणणाऱ्यांनी, धर्माला दिलं. तिचे पुत्र, महान आत्म्यांचे, 'विश्वेदेव' म्हणून ओळखले जातात.

प्रख्यातास्त्रिषु लोकेषु सर्व्वलोकनमस्कृताः। समस्तास्ते महात्मानश्वेरुरुग्रं महत्तपः ।। १४.

तीनही लोकांत हे विश्वेदेव प्रसिद्ध आहेत, सर्व लोक त्यांना वंदन करतात. हे सर्व महान आत्मे मोठं तप करतात.

हिमवच्छिखरे रम्ये देवगन्धर्वसेविते। सर्व्वाप्सरोभिश्चरितं देवगन्धर्व्वसेवितम् ।। १४.

हिमालयाच्या सुंदर शिखरावर, जिथे देव आणि गंधर्व वावरतात, तिथे सर्व अप्सरा फिरतात आणि देव-गंधर्वांची सेवा होते.

शुद्धेन मनसा प्रीताः पितरस्तानथाब्रुवन्। वरं वृणीध्वं प्रीताःस्म कं कामं करवामहे ।। १४.

शुद्ध मनाने पितर खूश झाले आणि म्हणाले — 'आम्ही प्रसन्न आहोत, वर मागा. कोणती इच्छा पूर्ण करू?'

एवमुक्ते तु पितृभिस्तदा त्रैलोक्यभावनः। प्रजानामधिपो ब्रह्मा विशवानितीदमब्रवीत् ।। १४.

पितरांनी असं म्हटल्यावर, तीनही लोकांचा निर्माता आणि प्रजांचा स्वामी ब्रह्मा, विश्वेदेवांना म्हणाला.

महातेजा महादेवस्तपसा तैस्तु तापितः। तपसा तेन सुप्रीतः कं कामं विदधामि वः ।। १४.

महातेजस्वी, महान देव त्यांच्या तपामुळे प्रभावित झाला. तो त्यांच्या तपावर खूश होऊन म्हणाला — 'काय इच्छा आहे, ती मी पूर्ण करतो.'

एवमुक्तास्तदा विश्वे ब्रह्मणा लोककर्तृणा। ऊचुस्ते सहिताः सर्व्वे ब्रह्माणं लोकभाविनम् ।। १४.

ब्रह्मा, जगांचा निर्माता, असं म्हणाल्यावर सर्व विश्वेदेव एकत्र येऊन त्या लोकपाल ब्रह्माला म्हणाले.

श्राद्धेऽस्माकं भवेदंशो ह्येष नः कांक्षितो वरः । प्रत्युवाच ततो ब्रह्मा तान्वै त्रिदिवपूजितान् ।। १४.

'श्राद्धात आम्हाला भाग मिळावा, हीच आमची इच्छा आहे.' मग ब्रह्मा, जे स्वर्गात पूजले जातात, त्यांना उत्तर दिलं.

भविष्यत्येवमेवेति कांक्षितो वो वरस्तु यः। पितृभिस्तु तथेत्युक्त्वा एवमेतन्न संशयः ।। १४.

'तसंच होईल; तुम्ही ज्या वराची इच्छा करता, तो नक्कीच पूर्ण होईल.' पितरांनीही असं सांगितलं — 'यात काहीच शंका नाही.'

सहास्माभिस्तु वो भाव्यं यत्किञ्चित् क्रियते त्विह। अस्माकं कल्पिते श्राद्धे युष्मानग्रासनं ह वै ।। १४.

'इथे जे काही केलं जातं, त्यात तुम्ही आमच्यासोबत असाल. आमच्यासाठी केलेल्या श्राद्धात पहिला भाग तुम्हालाच मिळेल.'

भविष्यति मनुष्येषु सत्यमेतद्ब्रवीमि ते। माल्यैर्गन्धैस्तथान्नेन युष्मानग्रेर्जयिष्यति ।। १४.

'हे माणसांतही घडेल; मी तुम्हाला खरं सांगतो. हार, सुगंध आणि अन्न यांत पहिला मान तुम्हालाच मिळेल.'

प्रदाता चेति युष्माकमस्माकं दास्यते ततः। विसर्जनमथास्माकं पूर्व्वं पश्चात्तु देवताः ।। १४.

'दाते आधी तुम्हाला अर्पण करेल, मग आम्हाला. आधी आमचं विसर्जन, नंतर देवतांचं.'

रक्षणञ्चैव श्राद्धस्य आतिथ्यञ्च विधिद्वयम्। भूतानां देवतानाञ्च पितॄणां श्राद्ध कर्मणि। एवं विधिकृतः सम्यक् सर्व्वमेतद्भविष्यति ।। १४.

श्राद्धात संरक्षण आणि पाहुणचार हे दोन्ही विधी, भूत, देव आणि पितर यांच्यासाठी आहेत. असं केल्यावर सर्व काही योग्य रीतीने पूर्ण होईल.

एवं दत्त्वा वरं तेषां ब्रह्मा पितृगणैः सह १४.

अशा प्रकारे, त्यांना वर देऊन ब्रह्मा पितरांसह...

वेदे पञ्च महायज्ञा नराणां समुदाहृताः । एतान्पञ्च महायज्ञान्निर्वपेत्सततं नरः ।। १४.

वेदांमध्ये पाच महायज्ञ सांगितले आहेत. प्रत्येक मनुष्याने हे पाच महायज्ञ नेहमी करावे.

यत्र यास्यन्ति दातारः संस्थानं वै निभोधत। निर्भयं निरहङ्कारं निःशोकं निर्व्यथक्लमम्। ब्रह्मस्थानमवाप्नोति सर्वकामपुरस्कृतम् ।। १४.

दान करणारे लोक मृत्यूनंतर कुठे जातात, ते समजून घ्या. ते निर्भय, अहंकाररहित, दुःखविरहित आणि थकवा नसलेले होतात. अशा स्थितीत ते सर्व इच्छा पूर्ण करणाऱ्या ब्रह्मस्थानाला पोहोचतात.

शूद्रेणापि प्रकर्त्तव्याः पञ्चैते मन्त्रवर्जिताः। अतोऽन्यथा तु यो भुङ्क्ते स ऋणं नित्यमश्नुते ।। १४.

शूद्रानेही हे पाच यज्ञ मंत्रांशिवाय करावेत. अन्यथा, जो कोणी असे न करता अन्न खातो, तो नेहमी ऋणात राहतो.

ऋणञ्च भुङ्क्ते पापात्मा यः पचेदात्मकारणात्। तस्मान्निर्वर्त्तयेत्पञ्च महायज्ञान्सदा बुधः ।। १४.

जो पापी फक्त स्वतःसाठीच अन्न शिजवतो, तोही ऋण खातो. म्हणून ज्ञानी माणसाने नेहमी पाच महायज्ञ करावेत.

नैवेद्यं केचिदिच्छन्ति जीवत्यपि प्रयत्नतः। उदक्पूर्व्वं बलिं कुर्यादुदकुम्भं तथैव च ।। १४.

काही लोक जिवंत असतानाही नैवेद्य घ्यायला इच्छित नाहीत, कितीही प्रयत्न केला तरी. अशा वेळी आधी पाण्याने बळी द्यावा, आणि तसेच पाण्याचा कलशही ठेवावा.

बलिं सुविदितं कुर्यादुच्चादुच्चतरं क्षिपेत् । परश्रृङ्गगवां पूर्व्व बलिं सूक्ष्मं समुत्क्षिपेत् ।। १४.

बळी नेहमी ठरलेल्या जागी द्यावा, तो कधी उंच, कधी खाली ठेवावा. दुसऱ्याच्या गायींसाठी बळी अगदी सूक्ष्मपणे पुढे ठेवावा.

न विनेद्यो भवेत् पिण्डः पितॄणां यस्तु जीवति। इष्टेनान्नेन भक्ष्यैश्च भोजयेत यथाविधि। विधानं वेदविहितमेतद्वक्ष्यामि यत्नतः ।। १४.

पितर जिवंत असताना त्यांना पिंड अर्पण करू नये. त्याऐवजी योग्य अन्न आणि पक्वान्नांनी त्यांना नियमाप्रमाणे जेवू घालावे. हे कसे करावे, ते मी वेदाने सांगितलेल्या पद्धतीने सांगतो.

देवदेवा महात्मानो ह्येतेपि पितरो ह्युत। इच्छन्ति किञ्चिदाचार्य्याः पश्चात् पिण्डनिवेदनम् ।। १४.

हे पितर, जे देवांचेही देव आणि महात्मा आहेत, तसेच गुरूही, पिंड अर्पण झाल्यावर अजून काहीतरी मिळावे अशी इच्छा करतात.