वायुपुराणम्

अल्पेन्धनो वा रूक्षो वा विस्फुलिङ्गश्च सर्व्वशः । ज्वाला धूमोपसेव्यश्च स तु वह्निर्न सिद्धये ।। १३.

अग्नी कमी इंधनाचा, कोरडा किंवा ठिकठिकाणी ठिणग्या उडणारा, किंवा ज्वाळेला धूर लागलेला असेल, तर असा अग्नी कर्मसिद्धीसाठी योग्य नाही.

दुर्गन्धश्चैव नीलश्च कृष्णश्चैव विशेषतः। भूमिं विगाहते यत्र तत्र विद्यात्पराभवम् ।। १३.

अग्नी दुर्गंधी, निळा किंवा विशेषतः काळा असेल, आणि जमिनीत खोल जाईल, तर तेथे अपयश समजावे.

अर्चिष्मान् पिण्डितशिखः सर्पिःकाञ्चनसम्भवः। स्निग्धः प्रदक्षिणश्चैव वह्निः स्यात्कार्य्यसिद्धये ।। १३.

ज्या अग्नीला तेजस्वी ज्वाळा, गाठीसारखा शिखर, तुप आणि सोन्यापासून उत्पन्न, स्निग्ध आणि दक्षिणेकडे फिरणारा असा असतो, तो कर्मसिद्धीसाठी योग्य असतो.

नरनारीगणेभ्यश्च पूजां प्राप्नोति शाश्वतीम्। अक्षयाः पूजितास्तेन भवन्ति पितरोऽव्ययाः ।। १३.

पुरुष आणि स्त्रिया यांच्या समूहातून शाश्वत पूजा मिळते; अशा प्रकारे पूजन केल्याने पितर अक्षय आणि अविनाशी होतात.

स्थाल्युदुम्बरपात्राणि फलानि समिधस्तथा। श्राद्धे चातिपवित्राणि मेध्यानीति विशेषतः ।। १३.

मातीच्या किंवा उदुंबराच्या पात्रात, फळे आणि समिधा या श्राद्धासाठी अतिशय पवित्र आणि योग्य मानल्या जातात.

पवित्रं वा द्विजश्रेष्ठ शुद्धये जन्मकर्म्मसु। पात्रेषु फलमुद्दिष्टं यन्मया श्राद्धकर्मणि ।। १३.

हे श्रेष्ठ द्विजा, जन्म आणि कर्म यांची शुद्धता साधण्यासाठी, श्राद्धाच्या विधीत मी सांगितलेले फळ पात्रात ठेवावे.

तदेव कृत्स्नं विज्ञेयं समित्सु च यथाक्रमम्। कृत्वा समाहितं चित्तमग्रये वै करोम्यहम् ।। १३.

हेच सर्व काही पूर्ण समजावे, आणि विधीच्या योग्य क्रमाने, मन एकाग्र करून मी प्रथम ते करतो.

अनुज्ञातः कुरुष्वेति तथैव द्विजसत्तमैः। पत्नीमादाय पुत्रांश्च जुहुयाद्धव्यवाहनम् ।। १३.

श्रेष्ठ द्विजांनी परवानगी दिल्यावर, पत्नी आणि पुत्रांना घेऊन अग्नीत आहुती द्यावी.

समानप्लक्षन्यग्रोधप्लक्षाश्वत्थविकङ्कताः। उदुम्बरास्तथा बिल्वचन्दना यज्ञियाश्च ते ।। १३.

प्लक्ष, न्यग्रोध, अश्वत्थ, विकंकट, उदुंबर, बेल आणि चंदन हे सर्व यज्ञासाठी योग्य आहेत.

सरलो देवदारुश्च शालश्च खदिरस्तथा। समिदर्थं प्रशस्ताः स्युरेते वृक्षा विशेषतः ।। १३.

सरळ, देवदार, शाल आणि खैर हे वृक्ष विशेषतः समिधेसाठी उत्तम मानले जातात.

ग्राम्याः कम्टकिनश्चैव यज्ञिया येन केन च। पूजिताः समिदर्थे तु पितॄणां वचनं तथा ।। १३.

गावातील किंवा काटेरी झाडे, जी यज्ञासाठी योग्य आहेत, आणि पितरांसाठी समिधा म्हणून पूजलेली आहेत, ती वापरावी.

समिद्भिः कल्कलेयाभिर्ज्जुहुयाद्यो हुताशनम् । फलं यत् कर्मणस्तस्य तन्मे निगदतः श्रृणु ।। १३.

जो कोणी कल्कळ या समिधांनी अग्नीत आहुती देतो, त्याच्या त्या कर्माचे फळ मी सांगतो, ते ऐक.

आयसं सर्व्वकामीयमश्वमेधफलं हि तत्। श्लेष्मातको नक्तमालः कपित्थः शाल्मलिस्तथा ।। १३.

आयास हे सर्व कामना पूर्ण करणारे असून, त्याने अश्वमेधाचे फळ मिळते; श्लेष्मातक, नक्तमाळ, कपित्थ आणि शाल्मली देखील तसेच आहेत.

नीपो विभी तकश्चैव वल्लीभिश्च तथैव च। शकुनानां निवासश्च वर्जयेच्च महीरुहान्। अयज्ञीयाः स्मृता ये च वृक्षांश्चैव तु वर्जयेत् ।। १३.

नीप, विभीतक हे झाडं आणि वेलींना टाळावं. पक्ष्यांचं घर असलेली झाडं किंवा यज्ञासाठी अयोग्य ठरवलेली झाडंही वर्ज्य करावी.

स्वधेति चैव मन्त्रान्ते पितॄणां वचनं तथा। स्वाहेति चैव देवानां यज्ञकर्मण्युदाहृतम् ।। १३.

मंत्राच्या शेवटी पितरांसाठी 'स्वधा' आणि देवांसाठी यज्ञकर्मात 'स्वाहा' असं उच्चारावं.

सूत उवाच। देवाश्च पितरश्चैव तेभ्योऽन्ये पितरस्तथा। आथर्वणविधिर्ह्येष प्रत्युवाच बृहस्पतिः ।। १४.

सूतः म्हणाला — देव, पितर आणि इतर पितर यांना ब्रहस्पतींनी अथर्वण विधी सांगितला.

पूजयेच्च पितृन् पूर्व्वं देवाश्चापि विशेषतः। देवेभ्योऽपि पितृन् पूर्वमर्चयन्तीह यत्नतः ।। १४.

माणसाने आधी पितरांची आणि मग विशेषत्वाने देवांची पूजा करावी. इथे जे पितरांची देवांपेक्षा आधी पूजा करतात, ते मन लावून करतात.

दक्षस्य दुहिता ख्याता लोके विश्वेति नामतः। विधिना सा तु धर्म्मज्ञ दत्ता धर्म्माय धर्म्मतः। तस्याः पुत्रा महात्मानो विश्वेदेवा इति श्रुतिः ।। १४.

दक्षाची कन्या विश्वा म्हणून प्रसिद्ध आहे. तिला योग्य विधीने, धर्म जाणणाऱ्यांनी, धर्माला दिलं. तिचे पुत्र, महान आत्म्यांचे, 'विश्वेदेव' म्हणून ओळखले जातात.

प्रख्यातास्त्रिषु लोकेषु सर्व्वलोकनमस्कृताः। समस्तास्ते महात्मानश्वेरुरुग्रं महत्तपः ।। १४.

तीनही लोकांत हे विश्वेदेव प्रसिद्ध आहेत, सर्व लोक त्यांना वंदन करतात. हे सर्व महान आत्मे मोठं तप करतात.

हिमवच्छिखरे रम्ये देवगन्धर्वसेविते। सर्व्वाप्सरोभिश्चरितं देवगन्धर्व्वसेवितम् ।। १४.

हिमालयाच्या सुंदर शिखरावर, जिथे देव आणि गंधर्व वावरतात, तिथे सर्व अप्सरा फिरतात आणि देव-गंधर्वांची सेवा होते.

शुद्धेन मनसा प्रीताः पितरस्तानथाब्रुवन्। वरं वृणीध्वं प्रीताःस्म कं कामं करवामहे ।। १४.

शुद्ध मनाने पितर खूश झाले आणि म्हणाले — 'आम्ही प्रसन्न आहोत, वर मागा. कोणती इच्छा पूर्ण करू?'

एवमुक्ते तु पितृभिस्तदा त्रैलोक्यभावनः। प्रजानामधिपो ब्रह्मा विशवानितीदमब्रवीत् ।। १४.

पितरांनी असं म्हटल्यावर, तीनही लोकांचा निर्माता आणि प्रजांचा स्वामी ब्रह्मा, विश्वेदेवांना म्हणाला.

महातेजा महादेवस्तपसा तैस्तु तापितः। तपसा तेन सुप्रीतः कं कामं विदधामि वः ।। १४.

महातेजस्वी, महान देव त्यांच्या तपामुळे प्रभावित झाला. तो त्यांच्या तपावर खूश होऊन म्हणाला — 'काय इच्छा आहे, ती मी पूर्ण करतो.'

एवमुक्तास्तदा विश्वे ब्रह्मणा लोककर्तृणा। ऊचुस्ते सहिताः सर्व्वे ब्रह्माणं लोकभाविनम् ।। १४.

ब्रह्मा, जगांचा निर्माता, असं म्हणाल्यावर सर्व विश्वेदेव एकत्र येऊन त्या लोकपाल ब्रह्माला म्हणाले.

श्राद्धेऽस्माकं भवेदंशो ह्येष नः कांक्षितो वरः । प्रत्युवाच ततो ब्रह्मा तान्वै त्रिदिवपूजितान् ।। १४.

'श्राद्धात आम्हाला भाग मिळावा, हीच आमची इच्छा आहे.' मग ब्रह्मा, जे स्वर्गात पूजले जातात, त्यांना उत्तर दिलं.

भविष्यत्येवमेवेति कांक्षितो वो वरस्तु यः। पितृभिस्तु तथेत्युक्त्वा एवमेतन्न संशयः ।। १४.

'तसंच होईल; तुम्ही ज्या वराची इच्छा करता, तो नक्कीच पूर्ण होईल.' पितरांनीही असं सांगितलं — 'यात काहीच शंका नाही.'

सहास्माभिस्तु वो भाव्यं यत्किञ्चित् क्रियते त्विह। अस्माकं कल्पिते श्राद्धे युष्मानग्रासनं ह वै ।। १४.

'इथे जे काही केलं जातं, त्यात तुम्ही आमच्यासोबत असाल. आमच्यासाठी केलेल्या श्राद्धात पहिला भाग तुम्हालाच मिळेल.'

भविष्यति मनुष्येषु सत्यमेतद्ब्रवीमि ते। माल्यैर्गन्धैस्तथान्नेन युष्मानग्रेर्जयिष्यति ।। १४.

'हे माणसांतही घडेल; मी तुम्हाला खरं सांगतो. हार, सुगंध आणि अन्न यांत पहिला मान तुम्हालाच मिळेल.'

प्रदाता चेति युष्माकमस्माकं दास्यते ततः। विसर्जनमथास्माकं पूर्व्वं पश्चात्तु देवताः ।। १४.

'दाते आधी तुम्हाला अर्पण करेल, मग आम्हाला. आधी आमचं विसर्जन, नंतर देवतांचं.'