वायुपुराणम्

पुष्पगन्धादिधूपानामेष मन्त्र उदाहृतः। आहृत्य दक्षिणायान्तु होमार्थे विप्रयत्नतः ।। १३.

फुलं, धूप आणि इतर अर्पणांसाठी हा मंत्र सांगितला आहे; ती दक्षतेने दक्षिण बाजूला एकत्र करून होमासाठी अर्पण करावीत.

सोमाय वै पितृमते स्वधा अङ्गिरसे नमः। अस्वर्ग्यं लौकिकं वापि जुहुयात्कर्म्मसिद्धये ।। १३.

पितरांचे स्वामी असलेल्या सोमाला स्वधा, अङ्गिरसाला नमस्कार; स्वर्ग न मिळणारे किंवा लौकिक असो, विधी सफलतेसाठी अर्पण करावे.

अन्तराधाय समिधं तथा होमो विधीयते १३.

मध्यभागी समिधा ठेवून मग होम करण्याचा विधी सांगितला आहे.

अग्नये कव्यवाहाय स्वधा अङ्गिरसे नमः। यमाय चैवाङ्गिरसे स्वधा नम इति ब्रुवन् ।। १३.

काव्यवाहन अग्नीला स्वधा, अङ्गिरसाला नमस्कार; यमाला आणि अङ्गिरसालाही स्वधा, असे म्हणून उच्चारावे.

इत्येते वै होममन्त्रा मन्त्राणामनु पूर्व्वशः। दक्षिणातोऽग्नये नित्यं सोमायान्तरतस्तथा ।। १३.

हेच होमाचे मंत्र आहेत, मंत्रांच्या क्रमाने; नेहमी दक्षिण बाजूला अग्नीला आणि मग मध्यभागी सोमाला अर्पण करावे.

एतयोरन्तरं नित्यं जुहुयाद्वै विवस्वते। उपचारं स्वधाकारं तथैवोल्लेखनञ्च यत् ।। १३.

या दोन विधींमध्ये, नेहमी विवस्वत यांना समर्पण करावे. स्वधा या विधीप्रमाणे, योग्य ते उपचार आणि चिन्हे यथायोग्य करावीत.

होमजप्ये नमस्कारः प्रोक्षणञ्च विशेषतः। अञ्जनाभ्यञ्जने चैव पिण्डसंवपनं तथा ।। १३.

होम आणि जप करताना, विशेषतः नमस्कार, पाणी शिंपडणे, काजळ आणि उटणे लावणे, तसेच पिंड अर्पण करणे हे करावे.

अश्वमेधफलेनैव तत्स्मृतं मन्त्रपूर्व्वकम्। क्रियाः सर्व्वा यथो द्दिष्टाः प्रयत्नेन समाचरेत् ।। १३.

अश्वमेधाच्या फळासारखे, मंत्रपूर्वक सर्व विधी सांगितल्याप्रमाणे आणि मन लावून करावेत.

बहुहव्यत्वमेवाग्नौ सुसमिद्धे विशेषतः। विधूमे लेलिहाने च होतव्यं कर्मसिद्धये ।। १३.

चांगल्या पेटलेल्या अग्नीत, विशेषतः जास्त आहुती दिल्यास आणि धूर न येता ज्वाळा हलताना, कर्मसिद्धीसाठी आहुती द्यावी.

अप्रबुद्धे सधूमे च जुहुयाद्यो हुताशने। यजमानो भवेदन्धः सोऽपुत्र इति नः श्रुतम् ।। १३.

अग्नी नीट पेटलेला नसताना किंवा धूर येत असताना जो आहुती देतो, तो यजमान अंध आणि पुत्रहीन होतो, असे आपण ऐकले आहे.

अल्पेन्धनो वा रूक्षो वा विस्फुलिङ्गश्च सर्व्वशः । ज्वाला धूमोपसेव्यश्च स तु वह्निर्न सिद्धये ।। १३.

अग्नी कमी इंधनाचा, कोरडा किंवा ठिकठिकाणी ठिणग्या उडणारा, किंवा ज्वाळेला धूर लागलेला असेल, तर असा अग्नी कर्मसिद्धीसाठी योग्य नाही.

दुर्गन्धश्चैव नीलश्च कृष्णश्चैव विशेषतः। भूमिं विगाहते यत्र तत्र विद्यात्पराभवम् ।। १३.

अग्नी दुर्गंधी, निळा किंवा विशेषतः काळा असेल, आणि जमिनीत खोल जाईल, तर तेथे अपयश समजावे.

अर्चिष्मान् पिण्डितशिखः सर्पिःकाञ्चनसम्भवः। स्निग्धः प्रदक्षिणश्चैव वह्निः स्यात्कार्य्यसिद्धये ।। १३.

ज्या अग्नीला तेजस्वी ज्वाळा, गाठीसारखा शिखर, तुप आणि सोन्यापासून उत्पन्न, स्निग्ध आणि दक्षिणेकडे फिरणारा असा असतो, तो कर्मसिद्धीसाठी योग्य असतो.

नरनारीगणेभ्यश्च पूजां प्राप्नोति शाश्वतीम्। अक्षयाः पूजितास्तेन भवन्ति पितरोऽव्ययाः ।। १३.

पुरुष आणि स्त्रिया यांच्या समूहातून शाश्वत पूजा मिळते; अशा प्रकारे पूजन केल्याने पितर अक्षय आणि अविनाशी होतात.

स्थाल्युदुम्बरपात्राणि फलानि समिधस्तथा। श्राद्धे चातिपवित्राणि मेध्यानीति विशेषतः ।। १३.

मातीच्या किंवा उदुंबराच्या पात्रात, फळे आणि समिधा या श्राद्धासाठी अतिशय पवित्र आणि योग्य मानल्या जातात.

पवित्रं वा द्विजश्रेष्ठ शुद्धये जन्मकर्म्मसु। पात्रेषु फलमुद्दिष्टं यन्मया श्राद्धकर्मणि ।। १३.

हे श्रेष्ठ द्विजा, जन्म आणि कर्म यांची शुद्धता साधण्यासाठी, श्राद्धाच्या विधीत मी सांगितलेले फळ पात्रात ठेवावे.

तदेव कृत्स्नं विज्ञेयं समित्सु च यथाक्रमम्। कृत्वा समाहितं चित्तमग्रये वै करोम्यहम् ।। १३.

हेच सर्व काही पूर्ण समजावे, आणि विधीच्या योग्य क्रमाने, मन एकाग्र करून मी प्रथम ते करतो.

अनुज्ञातः कुरुष्वेति तथैव द्विजसत्तमैः। पत्नीमादाय पुत्रांश्च जुहुयाद्धव्यवाहनम् ।। १३.

श्रेष्ठ द्विजांनी परवानगी दिल्यावर, पत्नी आणि पुत्रांना घेऊन अग्नीत आहुती द्यावी.

समानप्लक्षन्यग्रोधप्लक्षाश्वत्थविकङ्कताः। उदुम्बरास्तथा बिल्वचन्दना यज्ञियाश्च ते ।। १३.

प्लक्ष, न्यग्रोध, अश्वत्थ, विकंकट, उदुंबर, बेल आणि चंदन हे सर्व यज्ञासाठी योग्य आहेत.

सरलो देवदारुश्च शालश्च खदिरस्तथा। समिदर्थं प्रशस्ताः स्युरेते वृक्षा विशेषतः ।। १३.

सरळ, देवदार, शाल आणि खैर हे वृक्ष विशेषतः समिधेसाठी उत्तम मानले जातात.

ग्राम्याः कम्टकिनश्चैव यज्ञिया येन केन च। पूजिताः समिदर्थे तु पितॄणां वचनं तथा ।। १३.

गावातील किंवा काटेरी झाडे, जी यज्ञासाठी योग्य आहेत, आणि पितरांसाठी समिधा म्हणून पूजलेली आहेत, ती वापरावी.

समिद्भिः कल्कलेयाभिर्ज्जुहुयाद्यो हुताशनम् । फलं यत् कर्मणस्तस्य तन्मे निगदतः श्रृणु ।। १३.

जो कोणी कल्कळ या समिधांनी अग्नीत आहुती देतो, त्याच्या त्या कर्माचे फळ मी सांगतो, ते ऐक.

आयसं सर्व्वकामीयमश्वमेधफलं हि तत्। श्लेष्मातको नक्तमालः कपित्थः शाल्मलिस्तथा ।। १३.

आयास हे सर्व कामना पूर्ण करणारे असून, त्याने अश्वमेधाचे फळ मिळते; श्लेष्मातक, नक्तमाळ, कपित्थ आणि शाल्मली देखील तसेच आहेत.

नीपो विभी तकश्चैव वल्लीभिश्च तथैव च। शकुनानां निवासश्च वर्जयेच्च महीरुहान्। अयज्ञीयाः स्मृता ये च वृक्षांश्चैव तु वर्जयेत् ।। १३.

नीप, विभीतक हे झाडं आणि वेलींना टाळावं. पक्ष्यांचं घर असलेली झाडं किंवा यज्ञासाठी अयोग्य ठरवलेली झाडंही वर्ज्य करावी.

स्वधेति चैव मन्त्रान्ते पितॄणां वचनं तथा। स्वाहेति चैव देवानां यज्ञकर्मण्युदाहृतम् ।। १३.

मंत्राच्या शेवटी पितरांसाठी 'स्वधा' आणि देवांसाठी यज्ञकर्मात 'स्वाहा' असं उच्चारावं.

सूत उवाच। देवाश्च पितरश्चैव तेभ्योऽन्ये पितरस्तथा। आथर्वणविधिर्ह्येष प्रत्युवाच बृहस्पतिः ।। १४.

सूतः म्हणाला — देव, पितर आणि इतर पितर यांना ब्रहस्पतींनी अथर्वण विधी सांगितला.

पूजयेच्च पितृन् पूर्व्वं देवाश्चापि विशेषतः। देवेभ्योऽपि पितृन् पूर्वमर्चयन्तीह यत्नतः ।। १४.

माणसाने आधी पितरांची आणि मग विशेषत्वाने देवांची पूजा करावी. इथे जे पितरांची देवांपेक्षा आधी पूजा करतात, ते मन लावून करतात.

दक्षस्य दुहिता ख्याता लोके विश्वेति नामतः। विधिना सा तु धर्म्मज्ञ दत्ता धर्म्माय धर्म्मतः। तस्याः पुत्रा महात्मानो विश्वेदेवा इति श्रुतिः ।। १४.

दक्षाची कन्या विश्वा म्हणून प्रसिद्ध आहे. तिला योग्य विधीने, धर्म जाणणाऱ्यांनी, धर्माला दिलं. तिचे पुत्र, महान आत्म्यांचे, 'विश्वेदेव' म्हणून ओळखले जातात.

प्रख्यातास्त्रिषु लोकेषु सर्व्वलोकनमस्कृताः। समस्तास्ते महात्मानश्वेरुरुग्रं महत्तपः ।। १४.

तीनही लोकांत हे विश्वेदेव प्रसिद्ध आहेत, सर्व लोक त्यांना वंदन करतात. हे सर्व महान आत्मे मोठं तप करतात.